ଉଷ୍ଣୋଦକୈଶ୍ଚ ସଂତାପୈର୍ଵୈଦ୍ଯରୂପେଣ ନାନ୍ଯଥା । ଅନ୍ଯେ ଭୁଂଜଂତି ତସ୍ଯାଗ୍ରେ ଭୋଗାନନ୍ଯାନ୍ମନୋଗତାନ୍
ତାପ ଓ ଉଷ୍ଣ ଜଳ ଦ୍ୱାରା, ଡାକ୍ତର ରୂପେ ମୁଁ ଦେଇଥାଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ ଆଗରେ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
କିଂ କରୋମି ସମର୍ଥଶ୍ଚ ନ ଦତ୍ତଂ ଦାନମୁତ୍ତମମ୍ । ମହତା ରୋଗରୂପେଣ ତମେନଂ ପରିଵାରଯେତ୍
ମୁଁ କଣ କରିବି, ଯଦି ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଦାନ ଦିଆଯାଏନି? ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବଡ଼ ରୋଗରେ ଘେରି ଦେଉଛି।
ନିତ୍ଯକାଲସ୍ଯ ଯଦ୍ଦାନମାତ୍ମାନଂ ପାପିଭିର୍ଯଥା । ନ ଦତ୍ତଂ ଚ ମହୀଦେଵ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ନିଜଶକ୍ତିତଃ
ଯଦି ନିୟତ ସମୟରେ ପାପୀମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ହେ ମହୀପତି—
ତଥାଯାତାନ୍ପ୍ରଧକ୍ଷ୍ଯେତାନୁପାଯୈର୍ଦାରୁଣୈଃ କିଲ । ନୈମିତ୍ତିକଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦାନକାଲଂ ତଵାଗ୍ରତଃ
ତେବେ ମୁଁ ଦାରୁଣ ଉପାୟରେ ସେମାନେକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେଉଛି; ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ନିମିତ୍ତିକ ଦାନ ଓ ତାହାର ସମୟ ବିଷୟରେ କହିବି।
ମହାପର୍ଵଣି ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ତୀର୍ଥପ୍ରାପ୍ତୌ ତଥୈଵ ଚ । ପିତୁଃ କ୍ଷଯାହଦିଵସେ ଵୈଶାଖାଦିଷୁ ଯତ୍ନତଃ
ବଡ଼ ପର୍ବ ଆସିଲେ, କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, କିମ୍ବା ପିତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟତିଥିରେ, ବିଶେଷ କରି ବୈଶାଖ ଓ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ମାସରେ, ଯଥାଶକ୍ତି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ମାସେଷୁ ପୁଣ୍ଯକାଲେଷୁ ଦାନଂ ନୈମିତ୍ତିକଂ ସ୍ମୃତମ୍ । କାମ୍ଯକାଲଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଦ୍ଦାନଂ ଫଲଦାଯକମ୍
ମାସ ଓ ପୁଣ୍ୟ ସମୟରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନକୁ ନିମିତ୍ତିକ ଦାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ମୁଁ କାମ୍ୟ ଦାନ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଵ୍ରତାଦିକଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ କାମନାଫଲକଲ୍ପିତମ୍ । ଯତ୍କାମଂ କଥିତଂ ସମ୍ଯକ୍ସର୍ଵାଂଗୈରେଵ ସଂଗତମ୍
ଯେଉଁ ଦାନ ବ୍ରତ ଆଦି କିମ୍ବା ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ, ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦିଆଯାଏ—
ତସ୍ଯ ଦାନପ୍ରଭାଵେଣ ଭାଵନାପରିଭାଵିତଃ । ତାଦୃକ୍ଫଲଂ ସମଶ୍ନାତି ମାନୁଷସ୍ତତ୍ପ୍ରସାଦନାତ୍
ଏପରି ଦାନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଯେତେବେଳେ ଭଲ ଭାବନା ରହିଥାଏ, ଲୋକ ତାହାର ଫଳ ତାହାର କୃପାରେ ଉପଭୋଗ କରେ।
ଆଭ୍ଯୁଦଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଚ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଦିଷୁ ସ୍ମୃତମ୍ । ଜାତକର୍ମାଦିକାର୍ଯେଷୁ ମୌଞ୍ଜ୍ଯାଦ୍ଯୁଦ୍ଵାହକର୍ମସୁ
ମୁଁ ଏବେ ଉନ୍ନତିର ଉପାୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଏବଂ ଯଜ୍ଞାଦି ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଛି, ଯେପରିକି ଜନ୍ମସଂସ୍କାର, ଉପନୟନ, ବିବାହ ଇତ୍ୟାଦି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ତାହା କହିବି।
ପ୍ରାସାଦଧ୍ଵଜଦେଵାନାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାସୁ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଇତ୍ଯାଦିକଂ ମହୀଦେଵ ଦାନମଭ୍ଯୁଦଯାତ୍ମକମ୍
ମନ୍ଦିର, ପତାକା ଓ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନା ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟରେ, ରାଜା, ଦାନ ଦେବାକୁ ବଡ଼ ଉନ୍ନତିର କାରଣ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ପ୍ରଜାଵୃଦ୍ଧିକରଂ ଭୋଗଯଶଃସ୍ଵର୍ଗସୁଖପ୍ରଦମ୍ । ଅଂତ୍ଯଂ ଚୈଵ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ଦାନଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏପରି ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତାନ ବୃଦ୍ଧି, ଭୋଗ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ମିଳେ। ଏବେ ମୁଁ ଶେଷ ପ୍ରକାର ଦାନ ବିଷୟରେ କହିବି—ଶୁଣ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ।
କାମସ୍ଯ ସଂକ୍ଷଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜରଯା ପରିପୀଡିତଃ । ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦାନାନି ଯତ୍ନେନ କୁର୍ଯାଦାଶାଂ ନ କସ୍ଯଚିତ୍
ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା କ୍ଷୟ ହେଉଛି ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଦେହ ଦୁଃଖିତ, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଉତ୍ସାହରେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ୍, କାହାପାଇଁ ଆଶା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ମୃତେ ଚ ମଯି ମେ ପୁତ୍ରା ଜାଯାବାଂଧଵସୋଦରାଃ । କଥମେତେ ଭଵିଷ୍ଯଂତି ମାଂ ଵିନା ସୁହୃଦୋ ମମ
ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ମୋ ପୁଅ, ଜଣେ, ଆତ୍ମୀୟ, ଭାଇମାନେ କିପରି ଚାଲିବେ? ମୋ ବିନା ସେମାନେ କିପରି ରହିବେ?
ଅହଂ ଵିତ୍ତଵିହୀନୋ ଵା କଥଂ ଜୀଵନ୍ପୁନସ୍ତଥା । ଭଵିଷ୍ଯାମୀତି ଵିଜ୍ଞାଯ ନ ଦଦାତି ହି କିଂଚନ
କିମ୍ବା, ମୁଁ ଧନହୀନ ହେଲେ, ପୁଣି କିପରି ବଞ୍ଚିବି? ଏଭଳି ଭାବି, କିଛି ଦାନ ଦେଉନାହାନ୍ତି।
ଆଶାପାଶଶତୈର୍ବଦ୍ଧୋ ଭାଗ୍ଯାଦେଵ କୁମାଯଯା । ମୃତ୍ଯୁଂ ପ୍ରଯାତି ମୂଢାତ୍ମା ରୁଦଂତି ଚ ତତଃ ସୁତାଃ
ଶତଶତ ଆଶାର ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ବନ୍ଧି, ମୂଢ଼ ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ପରେ ସେଠାରେ ସନ୍ତାନମାନେ କାନ୍ଦନ୍ତି।
ଦୁଃଖେନ ପୀଡିତାଃ କିଚିଂନ୍ମୋହେନାକୁଲଚେତସଃ । ସ୍ଵଲ୍ପମଲ୍ପଂ ଚ ଵା ଦାନଂ କଥଂଚିତ୍କଲ୍ପଯଂତି ତେ
ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଓ ମୋହରେ ଭ୍ରାନ୍ତ ମନ, ସେମାନେ କିଛି ଭଳି ଛୋଟ ଓ ଅଳ୍ପ ଦାନ କିପରି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି।
ନ ତତ୍ରାସ୍ମିନ୍ଗତେ କାଲେ ମହାଦୁଃଖଗତେ ସତି । ଵିସ୍ମରଂତି ତଦା ଦାନଂ ଲୋଭାଦ୍ଵା ନ ଦଦତ୍ଯପି
ସେଇ ସମୟରେ, ବଡ଼ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ, ସେମାନେ ଦାନକୁ ଭୁଲିଯାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଲୋଭରେ କିଛି ଦେଉନାହାନ୍ତି।
ମୃତୋଽଯଂ ଚ ପିତା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ନେହପାଶୋ ନିଵର୍ତ୍ତତେ । ଯୋଽସୌ ମୃତୋ ମହୀଦେଵ ମମ ପାଶୈର୍ନିଯଂତ୍ରିତଃ
ପିତା ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ ବୋଲି ଜାଣି, ସ୍ନେହର ବନ୍ଧନ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ; ରାଜା, ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ଥିଲେ।
ତୃଷ୍ଣା କ୍ଷୁଧା ସମାକ୍ରାଂତୋ ବହୁଦୁଃଖୈଃ ପ୍ରପୀଡିତଃ । ପଚ୍ଯତେ ନରକେ ଘୋରେ ଚିରକାଲଂ ନ ସଂଶଯଃ
ତୃଷ୍ଣା ଓ ଭୋକରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ବହୁ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତପିଥାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦାନଂ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯଂ ସ୍ଵଯମେଵ ନ ସଂଶଯଃ । କସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ପୌତ୍ରାଶ୍ଚ କସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ଧନଂ ଚ ଵା
ସେଇଥିପାଇଁ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନିଜେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ୍; କାହାର ପୁଅ, କାହାର ନାତି, କାହାର ଜଣେ, କାହାର ଧନ?
ସଂସାରେ ନାସ୍ତିକଃ କସ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଦୀଯତେ । ପାନମନ୍ନଂ ଚ ତାଂବୂଲମୁଦକଂ କାଂଚନଂ ତଥା
ଏହି ସଂସାରରେ କିଏ କାହାର? ତେଣୁ ନିଜେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ୍: ପାନୀୟ, ଖାଦ୍ୟ, ପାନ, ପାନୀ, ସୁନା ଇତ୍ୟାଦି।
ଵସନଂ ଗାଂ ଚ ଭୂମିଂ ଚ ଚ୍ଛତ୍ରପାତ୍ରାଣ୍ଯନେକଧା । ଫଲାନି ଭୂମିଦାନାନି ଵିଵିଧାନି ସ୍ଵଶକ୍ତିତଃ
ବସ୍ତ୍ର, ଗାଈ, ଜମି, ଛତା, ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ର, ଫଳ ଓ ଶକ୍ତିଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜମି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ୍।
ଦାତଵ୍ଯାନି ମହୀଦେଵ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । ତୀର୍ଥାନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଵିପ୍ର ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ
ଏସବୁ ଦେବା ଉଚିତ୍, ରାଜା; ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ କିମ୍ବା ଭାବନା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କହିବି।
ସୁତୀର୍ଥାନି ଇଯଂ ଗଂଗା ଭାତି ପୁଣ୍ଯା ସରସ୍ଵତୀ । ରେଵା ଚ ଯମୁନା ତାପୀ ନଦୀ ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ତଥା
ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଟେ, ପୁଣ୍ୟମୟୀ ସରସ୍ୱତୀ, ଏହିପରି ରେବା, ଯମୁନା, ତାପୀ ଓ ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ ନଦୀ।
ସରଯୂ ଚ ଵରା ଵେଣୀ ପୂର୍ଣା ପାପପ୍ରଣାଶିନୀ । କାଵେରୀ କପିଲା ଚାନ୍ଯା ଵିଶଲ୍ଯା ଵିଶ୍ଵତାରିଣୀ
ସରୟୂ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଣୀ, ପୂର୍ଣ୍ଣା, ପାପ ନାଶକୀ; କାବେରୀ, କପିଳା, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ବିଶଲ୍ୟା, ବିଶ୍ୱତାରିଣୀ।
ଗୋଦାଵରୀ ସମାଖ୍ଯାତା ତୁଂଗଭଦ୍ରା ଚ ଗଂଡକୀ । ପାପାନାଂ ଭୀତିଦା ନିତ୍ଯଂ ନଦୀ ଭୀମରଥୀ ସ୍ମୃତା
ଗୋଦାବରୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ଓ ଗଣ୍ଡକୀ ମଧ୍ୟ; ଭୀମରଥୀ ସଦା ପାପୀମାନେ ଭୟକର ନଦୀ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଦେଵିକା କୃଷ୍ଣଗଂଗା ଚ ଅନ୍ଯା ଯାଃ ସରିତାଂଵରାଃ । ଏତାସ୍ତୁ ପୁଣ୍ଯକାଲେଷୁ ସଂତି ତୀର୍ଥାନ୍ଯନେକଶଃ
ଦେବିକା, କୃଷ୍ଣଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଦୀମାନେ—ଏହିମାନେ ଶୁଭ ସମୟରେ ଅନେକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳ ହେଉଛନ୍ତି।
ଗ୍ରାମେ ଵା ଯଦି ଵାରଣ୍ଯେ ନଦ୍ଯଃ ସର୍ଵତ୍ର ପାଵନାଃ । ତତ୍ର ତତ୍ରୈଵ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯାଃ ସ୍ନାନଦାନାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ
ଗାଁରେ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ, ଯେଉଁଠି ନଦୀ ଅଛି, ସେଠି ସବୁଠି ପବିତ୍ରତା ରହିଛି; ସେଠି ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମ ସବୁ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଦା ନ ଜ୍ଞାଯତେ ନାମ ତସ୍ଯ ତୀର୍ଥସ୍ଯ ଭୋ ଦ୍ଵିଜ । ତତ୍ରେତ୍ଯୁଚ୍ଚାରଣଂ କାର୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁତୀର୍ଥମିଦଂ ମହତ୍
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଯଦି କୌଣସି ତୀର୍ଥର ନାମ ଜଣାନାହିଁ, ତେବେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, 'ଏହା ମହା ବିଷ୍ଣୁ ତୀର୍ଥ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତୀର୍ଥସ୍ଯ ଦେଵତା ଵିଷ୍ଣୁଃସ ର୍ଵତ୍ରାପି ନ ସଂଶଯଃ । ନାରାଯଣେତି ଯନ୍ନାମ ସ୍ମରେତ୍ତୀର୍ଥେଷୁ ସାଧକଃ
ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଦେବତା ବିଷ୍ଣୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି; ତୀର୍ଥସ୍ଥଳରେ ସାଧକେ 'ନାରାୟଣ' ନାମ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।