ସପ୍ତହସ୍ତସ୍ତ୍ରିଧା ବଦ୍ଧୋ ଵୃଷରୂପ ନମୋସ୍ତୁ ତେ । ସର୍ଵଯଜ୍ଞମଯୋ ଧର୍ମସ୍ତ୍ଵଯି ଵିଗ୍ରହଵିଗ୍ରହଃ
ସାତଟି ହାତ ଓ ତିନିପ୍ରକାରେ ବାନ୍ଧା, ବୃଷଭ ରୂପୀ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର। ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ସାର ଧର୍ମ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଶରୀରରେ ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ।
ସାକ୍ଷାଦ୍ଦୃଷ୍ଟୋସି ଲୋକେଶ ଦେଵ ତୁଭ୍ଯଂ ନମୋନମଃ । ହୃଦିସ୍ଥଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପୁଣ୍ଯପାପେକ୍ଷିତା ଭଵାନ୍
ହେ ଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିଛି, ମୁଁ ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର କରୁଛି। ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ପୁଣ୍ୟ ଆଶା କରୁଥିବାମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଚାହାନ୍ତି।
ତେନ ଶାସ୍ତା ଚ ଭୂତାନାଂ ଦାତା ଦେଵ ପ୍ରଶାସିତା । ପ୍ରଵର୍ତ୍ତକୋ ହି ଧର୍ମସ୍ଯ ଦେଵଦଂଡଧରୋ ଭୁଵି
ସେହିଠାରୁ, ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶାସକ, ଦାତା ଓ ଶାସନକାରୀ। ଆପଣ ଧର୍ମର ଆରମ୍ଭକାରୀ, ପୃଥିବୀରେ ଦେବତାଙ୍କ ଦଣ୍ଡଧାରୀ।
ସର୍ଵଧର୍ମମଯଂ ସାରମେକଂ ଵଦ ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍ । ଯମ ଉଵାଚ- ପରିତୁଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ତେ ଵିପ୍ର ସ୍ତୋତ୍ରେଣ ଚ ଵିଶେଷତଃ
ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ମୂଳ ସାର ଏକଟି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହ। ଯମ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମର ସ୍ତୁତିରେ ମୁଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରସନ୍ନ।
ତଥାପ୍ଯାଗମ ଧର୍ମେଣ ମାନ୍ଯୋସି ମମ ସତ୍ତମ । ଯନ୍ନ କସ୍ଯଚିଦାଖ୍ଯାତଂ ତଦ୍ଗୋପ୍ଯଂ ପରମଂ ମମ
ତଥାପି, ଆଗମ ଧର୍ମକୁ ମାନିଥିବା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କରେ। ଯାହା କାହାକୁ କହାଯାଇନାହିଁ, ସେଇ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ—
ସାରମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ସର୍ଵେଷାଂ ଯଦେକଂ ନିଶ୍ଚିତଂ ମଯା । ମହାନିରଯସଂଘାତାନ୍ନିର୍ଵାସନକରଂ ପରମ୍
ସମସ୍ତରୁ ସାର ନେଇ, ମୁଁ ଏକଟି ନିଶ୍ଚିତ କରିଛି, ଯାହା ମହାନ ନରକର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ—
ଅନାଖ୍ଯେଯମପି ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଵିନଯତୋଷିତଃ
ଯଦ୍ୟପି ଏହା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମର ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ମୁଁ ଏହା କହିବି।
ସ୍ଯୁର୍ମୋହାଯ ଚରାଚରସ୍ଯ ଜଗତସ୍ତେ ତେ ପୁରାଣାଗମାସ୍ତାଂ ତାମେଵ ହି ଦେଵତାଂ ପରମିକାଂ ଜଲ୍ପଂତୁ କଲ୍ପେ ଵିଧୌ । ସିଦ୍ଧାଂତେ ପୁନରେକ ଏଵ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ସମସ୍ତାଗମ-ଵ୍ଯାପାରେଷୁ ଵିଵେକିନାଂ ଵ୍ଯତିକରଂ ନୀତେଷୁ ନିଶ୍ଚୀଯତେ
ଚଳାଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ସେଇ ପରମ ଦେବତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ; କିନ୍ତୁ ଶେଷ ନିଷ୍କର୍ଷରେ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଭିନ୍ନତା ଛାଡ଼ି, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି।
ଭଵୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ତ୍ରଯମେଵ ତ୍ରଯୀ ମତା । ଦୀପୋଽଗ୍ନିର୍ଵର୍ତିସ୍ନେହୈସ୍ତୁ ଯଥା ଵିପ୍ର ତଥା ହରିଃ
ଶିବ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ଏହି ତିନିଜଣ ତିନି ବେଦ ଭାବିତ। ଯେପରି ଦୀପରେ ଆଗୁନ, ବତି ଓ ତେଲ ଥାଏ, ସେପରି ହରିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ତିନି ଅଂଶ ଅଛନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ସମାରାଧ୍ଯ ହରିଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଗୋଲୋକାନ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଚ୍ଛୁଭାନ୍ । ଆରାଧିତେ ହରୌ କାମାଃ ସର୍ଵେ କରତଲେ ସ୍ଥିତାଃ
ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜିଲେ, ଶୁଭ ଗୋଲୋକ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ହାତରେ ଥାଏ।
ଦାନମେଵ ପରଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସର୍ଵପୁଣ୍ଯେଷୁ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ । ଦାନେନ ନଶ୍ଯତେ ପାପଂ ସର୍ଵଂ ଦାନେନ ଲଭ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଦାନ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ହେ ଦ୍ୱିଜ। ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୟ ହୁଏ, ଏବଂ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
ନିତ୍ଯଂ ନୈମିତ୍ତିକଂ କାମ୍ଯମନ୍ଯଦଭ୍ଯୁଦଯାତ୍ମକମ୍ । ଅନ୍ଯଂ ଚ ପରମଂ ଦାନମିତି ପଂଚଵିଧଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଦାନକୁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ—ନିତ୍ୟ, ନିମିତ୍ତିକ, କାମ୍ୟ, ଅଭ୍ୟୁଦୟ ନିମିତ୍ତ, ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦାନ।
ପ୍ରାତର୍ମଧ୍ଯାପରାହ୍ଣେଷୁ ତ୍ରିଷୁ କାଲେଷୁ ଯତ୍ନତଃ । ଯତ୍କିଂଚିଦପି ଦାତଵ୍ଯଂ ନିତ୍ଯମେଵ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ପ୍ରଭାତ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟା—ଏହି ତିନି ବେଳେ ଯଥାଶକ୍ତି କିଛି ଦେବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଅଳ୍ପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି। ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ଦାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶୂନ୍ଯଂ ଦିନଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯମାତ୍ମାର୍ଥଂ ହିତମିଚ୍ଛତାମ୍ । ଯସ୍ମିନ୍କୁଲେ ତୁ ଦତ୍ତଂ ଯତ୍ତତ୍ରତତ୍ରୋପତିଷ୍ଠତି
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ପାଇଁ ଏକ ଦିନ ମଧ୍ୟ ଖାଲି ଯିବାକୁ ଦେଉନାହାନ୍ତୁ। ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ଯେଉଁ ଦାନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ତାହାର ଫଳ ମିଳେ।
ଯଃ ସ୍ଵଯଂ ଭକ୍ଷଯେନ୍ମୋହାଦଦତ୍ଵା ବୁଦ୍ଧିଵର୍ଜିତଃ । ଉତ୍ପାଦଯାମ୍ଯହଂ ରୋଗଂ ତସ୍ଯ ଭୋଗନିଵାରଣମ୍
ଯିଏ ମୂଢତାରେ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ବିହୀନ ହୋଇ, ଦେଇନାହିଁ ନିଜେ ଖାଏ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭୋଗର ବାଧା ଭାବେ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ।
ତେଷୁ କାର୍ଯେଷୁ ସଂତୁଷ୍ଟଂ ବହୁପୀଡାପ୍ରଦାଯକମ୍ । ମଂଦାନଲେନ ସଂଯୁକ୍ତଂ ଦ୍ଵାରଂ ସଂତାପକାରକମ୍
ଏମିତି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ମୁଁ ଦୁଃଖର ଦ୍ୱାର ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଧୀରେ ଧୀରେ ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନି ସହିତ ଅନେକ କଷ୍ଟ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଆଣେ।
ତ୍ରିଷୁ କାଲେଷୁ ନୋ ଦତ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ସୁରେଷୁ ଯୈଃ । ସ୍ଵଯଂ ତୁ ଭୁଂଜତେ ମିଷ୍ଟଂ ପାପଂ ତୈସ୍ତୁ ମହତ୍କୃତମ୍
ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଭାତ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା—ଏହି ତିନି ବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ନିଜେ ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବଡ଼ ପାପ କରନ୍ତି।
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତେନ ରୌଦ୍ରେଣ ତାନହଂ ପରିଶୋଧଯେ । ଉପଵାସୈର୍ମହୀଦେଵ କାଯଶୋଷକରାଦିକୈଃ
ମୁଁ କଠିନ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଶୁଧ୍ଧ କରେ—ଉପବାସ ଓ ଶରୀରକୁ ଶୁଷ୍କ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା, ହେ ମହୀପତି।
ଚର୍ମକାରୋ ଯଥା ଚର୍ମକୁଂଡସ୍ଯୋପରି ନିର୍ଘୃଣେ । ଶୋଧଯେଚ୍ଚ କଶାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ କୁଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସ୍ଫୋଟଯେଦ୍ଯଥା
ଯେପରି ଚର୍ମକାର ନିର୍ଦୟ ଭାବରେ ଚର୍ମକୁ ଚାକୁ ଦ୍ୱାରା କଟେ, କିମ୍ବା ଖରାପ ଜିନିଷକୁ ଫାଟିଯିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାଡ଼େ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଶୁଧ୍ଧ କରେ।
ତଥାହଂ ପାପକର୍ତାରଂ ଶୋଧଯାମି ନ ସଂଶଯଃ । ଔଷଧୀନାଂ ସୁଯୋଗୈଶ୍ଚ କଷାଯୈଃ କଟୁକୈର୍ଧ୍ରୁଵମ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ, ମୁଁ ପାପ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶୁଧ୍ଧ କରେ—ଠିକ୍ ଔଷଧ ଓ କଢ଼ା, କଢ଼ା ଓ କଟୁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା।
ଉଷ୍ଣୋଦକୈଶ୍ଚ ସଂତାପୈର୍ଵୈଦ୍ଯରୂପେଣ ନାନ୍ଯଥା । ଅନ୍ଯେ ଭୁଂଜଂତି ତସ୍ଯାଗ୍ରେ ଭୋଗାନନ୍ଯାନ୍ମନୋଗତାନ୍
ତାପ ଓ ଉଷ୍ଣ ଜଳ ଦ୍ୱାରା, ଡାକ୍ତର ରୂପେ ମୁଁ ଦେଇଥାଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ ଆଗରେ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
କିଂ କରୋମି ସମର୍ଥଶ୍ଚ ନ ଦତ୍ତଂ ଦାନମୁତ୍ତମମ୍ । ମହତା ରୋଗରୂପେଣ ତମେନଂ ପରିଵାରଯେତ୍
ମୁଁ କଣ କରିବି, ଯଦି ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଦାନ ଦିଆଯାଏନି? ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବଡ଼ ରୋଗରେ ଘେରି ଦେଉଛି।
ନିତ୍ଯକାଲସ୍ଯ ଯଦ୍ଦାନମାତ୍ମାନଂ ପାପିଭିର୍ଯଥା । ନ ଦତ୍ତଂ ଚ ମହୀଦେଵ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ନିଜଶକ୍ତିତଃ
ଯଦି ନିୟତ ସମୟରେ ପାପୀମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ହେ ମହୀପତି—
ତଥାଯାତାନ୍ପ୍ରଧକ୍ଷ୍ଯେତାନୁପାଯୈର୍ଦାରୁଣୈଃ କିଲ । ନୈମିତ୍ତିକଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦାନକାଲଂ ତଵାଗ୍ରତଃ
ତେବେ ମୁଁ ଦାରୁଣ ଉପାୟରେ ସେମାନେକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେଉଛି; ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ନିମିତ୍ତିକ ଦାନ ଓ ତାହାର ସମୟ ବିଷୟରେ କହିବି।
ମହାପର୍ଵଣି ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ତୀର୍ଥପ୍ରାପ୍ତୌ ତଥୈଵ ଚ । ପିତୁଃ କ୍ଷଯାହଦିଵସେ ଵୈଶାଖାଦିଷୁ ଯତ୍ନତଃ
ବଡ଼ ପର୍ବ ଆସିଲେ, କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, କିମ୍ବା ପିତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟତିଥିରେ, ବିଶେଷ କରି ବୈଶାଖ ଓ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ମାସରେ, ଯଥାଶକ୍ତି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ମାସେଷୁ ପୁଣ୍ଯକାଲେଷୁ ଦାନଂ ନୈମିତ୍ତିକଂ ସ୍ମୃତମ୍ । କାମ୍ଯକାଲଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଦ୍ଦାନଂ ଫଲଦାଯକମ୍
ମାସ ଓ ପୁଣ୍ୟ ସମୟରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନକୁ ନିମିତ୍ତିକ ଦାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ମୁଁ କାମ୍ୟ ଦାନ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଵ୍ରତାଦିକଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ କାମନାଫଲକଲ୍ପିତମ୍ । ଯତ୍କାମଂ କଥିତଂ ସମ୍ଯକ୍ସର୍ଵାଂଗୈରେଵ ସଂଗତମ୍
ଯେଉଁ ଦାନ ବ୍ରତ ଆଦି କିମ୍ବା ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ, ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦିଆଯାଏ—
ତସ୍ଯ ଦାନପ୍ରଭାଵେଣ ଭାଵନାପରିଭାଵିତଃ । ତାଦୃକ୍ଫଲଂ ସମଶ୍ନାତି ମାନୁଷସ୍ତତ୍ପ୍ରସାଦନାତ୍
ଏପରି ଦାନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଯେତେବେଳେ ଭଲ ଭାବନା ରହିଥାଏ, ଲୋକ ତାହାର ଫଳ ତାହାର କୃପାରେ ଉପଭୋଗ କରେ।
ଆଭ୍ଯୁଦଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଚ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଦିଷୁ ସ୍ମୃତମ୍ । ଜାତକର୍ମାଦିକାର୍ଯେଷୁ ମୌଞ୍ଜ୍ଯାଦ୍ଯୁଦ୍ଵାହକର୍ମସୁ
ମୁଁ ଏବେ ଉନ୍ନତିର ଉପାୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଏବଂ ଯଜ୍ଞାଦି ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଛି, ଯେପରିକି ଜନ୍ମସଂସ୍କାର, ଉପନୟନ, ବିବାହ ଇତ୍ୟାଦି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ତାହା କହିବି।
ପ୍ରାସାଦଧ୍ଵଜଦେଵାନାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାସୁ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଇତ୍ଯାଦିକଂ ମହୀଦେଵ ଦାନମଭ୍ଯୁଦଯାତ୍ମକମ୍
ମନ୍ଦିର, ପତାକା ଓ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନା ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟରେ, ରାଜା, ଦାନ ଦେବାକୁ ବଡ଼ ଉନ୍ନତିର କାରଣ ବୋଲି ମନାଯାଏ।