ସମାସେନ ସମାଖ୍ଯାତଂ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ମୁଁ ସାରାଂଶରେ ଏହା କହିଦେଲି; ଏଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁଛ କି?
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ଏତନ୍ମୂର୍ଖୋଽପି ଜାନାତି ଶୁଭକର୍ମକରଃ ପୁମାନ୍ । ନ ଯାତି ନରକଂ ସ୍ଵର୍ଗଂ ତଥା ପାପକ୍ରିଯା ରତଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ଏହି କଥା ମୂର୍ଖ ମଧ୍ୟ ଜାଣେ ଯେ, ଭଲ କାମ କରୁଥିବା ଲୋକ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ, ଓ ପାପ କାମରେ ଲାଗିଥିବା ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଏ ନାହିଁ।
କ୍ରତୁଭିର୍ଵିଵିଧୈରିଷ୍ଟୈର୍ଵ୍ରତ ଦାନ ଜପାଦିଭିଃ । ସତ୍ଯେନାଚାରକୁଶଲୈଃ ସ୍ଵର୍ଗସୌଖ୍ଯମଵାପ୍ଯତେ
ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ, ବଳି, ବ୍ରତ, ଦାନ, ଜପ ଓ ସତ୍ୟବାଣୀ, ଭଲ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗର ସୁଖ ମିଳେ।
ଵିଦ୍ଯାଚାରଧନୋପେତୈର୍ଋଷିଭିର୍ଵେଦପାରଗୈଃ । ପ୍ରାପ୍ଯତେ ପୁଣ୍ଯଯୋଗେନ ଯଜ୍ଞୈର୍ନାକସ୍ତତଃ କ୍ଵଚିତ୍
ଶିକ୍ଷା, ଆଚରଣ ଓ ଧନରେ ଯେଉଁ ଋଷିମାନେ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଆନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।
ଵିତ୍ତେନ ଚ ଵିନା ଦାନଂ ବହୁଦାତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ । ଵିଦ୍ଯମାନ ଧନେନାପି କୁଟୁଂବାସକ୍ତଚେତସା
ଧନ ଛାଡ଼ି ଅନେକ ଦାନ ଦେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଧନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ପରିବାରରେ ମନ ଲଗାଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦାନ ଦେଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରାଦଯୋ ଧର୍ମା ଵିଶେଷେଣ କଲୌ ଯୁଗେ । ଦୁଷ୍କରା ଦାନଧର୍ମୋଽପି ଦୁଷ୍କରୋ ଭଗଵନ୍ମତଃ
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ କଳିଯୁଗରେ ବିଶେଷ କଠିନ। ଦାନ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ, ଭଗବନ, ମୋ ମତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।
ଅଲ୍ପାଯାସେନ ଧର୍ମେଣ ଲଭ୍ଯତେ ଧର୍ମସଂଚଯଃ । ତନ୍ମେ ଵିଶେଷତୋ ବ୍ରୂହି ଧର୍ମାଧର୍ମପ୍ରଦର୍ଶକ
ସାଧାରଣ ଚେଷ୍ଟାରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ମିଳିପାରେ। ତେଣୁ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଦେଖେଇଦେବା ମହାନ, ମୋତେ ବିଶେଷ କଥା କହ।
ତଦେକଂ କଥ୍ଯତାଂ ଧର୍ମଂ ସର୍ଵଧର୍ମୋତ୍ତମୋତ୍ତମମ୍ । କୃତେନୈକେନ ଯେନେହ ସର୍ଵପାପକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍
ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଏକ ଧର୍ମ କଥା କହ, ଯାହା କେବଳ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯିବ।
ଧନଂ ଧାନ୍ଯଂ ଯଶୋ ଧର୍ମମାଯୁର୍ଯେନାଭି ଵର୍ତ୍ତତେ । ମର୍ତ୍ଯଲୋକେଽପି ସଖ୍ଯଂ ସ୍ଯାତ୍ସ୍ଵର୍ଗୋ ଯେନାକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ମନ୍ଦିର, ଧର୍ମ, ଆୟୁ ଆଦି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଏହି ମରଣଧାମରେ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ରତା ହୁଏ, ଓ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।
ସାକ୍ଷାନ୍ନାରାଯଣୋ ଯେନ ଭକ୍ତାନାମଭଯପ୍ରଦଃ । ତୁଷ୍ଯେଦସ୍ଯପ୍ରସାଦେନ କାମଃ କରତଲେ ସ୍ଥିତଃ
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ ଭକ୍ତମାନେକୁ ଭୟହୀନତା ଦେଇଥାନ୍ତି; ଯାହାର କୃପାରେ, ଇଚ୍ଛାମତି ଫଳ ହାତରେ ରହିଥାଏ।
ସର୍ଵଯଜ୍ଞ ତପୋଦାନତୀର୍ଥସେଵାଧିକଂ ଫଲମ୍ । ଲଭ୍ଯତେ ଯେନ ଯଦ୍ଯସ୍ତି ଵୈଵସ୍ଵତ ତଦାଦିଶ
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଦାନ, ତୀର୍ଥସେବା ଠାରୁ ଅଧିକ ଫଳ ମିଳେ—ଏପରି କିଛି ଥାଏ, ହେ ବୈବସ୍ୱତ, ତାହା କହ।
ଅନୁଗ୍ରାହ୍ଯୋ ହ୍ଯହଂ ଦେଵ ଯଦି ଧର୍ମୋପଦେଶତଃ । ସର୍ଵଧର୍ମକ୍ରିଯାସାରଂ ତଦେକଂ କୃପଯା ଵଦ
ହେ ଦେବ, ଯଦି ଆପଣ ମୋତେ ଧର୍ମ ଶିଖାଇବାକୁ ଦୟା କରିଛନ୍ତି, ତେବେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟର ସାର ଏକଟି କଥା ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
ପାପାନାମନୁରୂପାଣି ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତାନି ଯଦ୍ଯଥା । ତଥା ତଥୈଵ ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ କଥିତାନି ମନୀଷିଭିଃ
ପାପର ପ୍ରକାର ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି; ଏହିପରି ଭାବେ, ଜେଉଁପରି ଦରକାର, ତେଉଁପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।
କର୍ତୁଂ ତାନି ନ ଶକ୍ଯଂତେ ଦେଵ ପ୍ରତ୍ଯେକଶୋ ନରୈଃ । ସର୍ଵପାପହରଂ ପୁଣ୍ଯମେକଂ ଚେଦସ୍ତି ତଦ୍ଵଦ
ହେ ଦେବ, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଏକେକା ଲୋକମାନେ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଯଦି କୌଣସି ଏକ ମାତ୍ର ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ, ଦୟାକରି ସେଥିରେ କହ।
ସୂତ ଉଵାଚ-। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଯମଂ ଧର୍ମସ୍ଵରୂପିଣମ୍ । ତୁଷ୍ଟାଵ ପ୍ରଯତୋ ଭୂତ୍ଵା ସୂକ୍ଷ୍ମଧର୍ମାଭିକାମୁକଃ
ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି କହି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧର୍ମ ଲାଗି ଆଶା କରି, ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି ଯମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ନମସ୍ତେ ସର୍ଵଶମନ ନମସ୍ତେ ଜଗତାଂପତେ । ନମୋଽସ୍ତୁ ଦେଵରୂପାଯ ସ୍ଵର୍ଗମାର୍ଗପ୍ରଦାଯିନେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେଉଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର; ସମସ୍ତ ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର; ଦେବତା ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ସ୍ୱର୍ଗର ପଥ ଦେଉଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରସ୍ଵରୂପାଯ ଧର୍ମରାଜ ନମୋସ୍ତୁତେ । ତ୍ଵଯା ଭୂଃ ପାଲ୍ଯତେ ଦେଵାପ୍ଯଂତରିକ୍ଷଂ ଚ ଦ୍ଯୌର୍ମହଃ
ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ମୂର୍ତ୍ତି ଧରିଥିବା ଧର୍ମରାଜ, ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର। ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ଏଇ ପୃଥିବୀ, ଦେବଲୋକ, ଆକାଶ ଓ ବିଶାଳ ଦ୍ୟୁଲୋକ ରକ୍ଷିତ ହେଉଛି।
ଜନସ୍ତପସ୍ତଥାସତ୍ଯଂ ସର୍ଵସ୍ଵଂ ପାଲ୍ଯତେ ତ୍ଵଯା । ନ ତ୍ଵଯା ରହିତଂ କିଂଚିଜ୍ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵର ଜଂଗମମ୍
ମନୁଷ୍ୟଲୋକ, ତପସ୍ଵୀମାନଙ୍କର ଲୋକ, ସତ୍ୟର ଲୋକ—ସମସ୍ତ କିଛି ଆପଣ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଆପଣ ବିନା ଏହି ଜଗତରେ ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଵିଦ୍ଯତେ ତ୍ଵଦ୍ଗୃହୀତଂ ତୁ ସଦ୍ଯୋ ନଶ୍ଯତି ଵୈ ଜଗତ୍ । ତ୍ଵମାତ୍ମା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସତାଂ ସତ୍ଵସ୍ଵରୂପଵାନ୍
ଆପଣ ଧରିନଥିବା କିଛି ବସ୍ତୁ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମା, ଭଲ ଲୋକଙ୍କର ସତ୍ତ୍ୱର ସ୍ୱରୂପ।
ରାଜସାନାଂ ରଜସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତାମସାନାଂ ତମସ୍ତଥା । ଚତୁଷ୍ପଦାଂ ଭଵାନ୍ଦେଵ ଚତୁଃଶୃଂଗସ୍ତ୍ରିଲୋଚନଃ
ରଜୋଗୁଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ରଜସ୍, ତାମସିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ତମସ୍। ହେ ଦେବ, ଆପଣ ଚାରିଟିଏ ପାଦ, ଚାରିଟିଏ ଶିଙ୍ଗ, ଓ ତିନିଟି ଆଖି ଧରିଛନ୍ତି।
ସପ୍ତହସ୍ତସ୍ତ୍ରିଧା ବଦ୍ଧୋ ଵୃଷରୂପ ନମୋସ୍ତୁ ତେ । ସର୍ଵଯଜ୍ଞମଯୋ ଧର୍ମସ୍ତ୍ଵଯି ଵିଗ୍ରହଵିଗ୍ରହଃ
ସାତଟି ହାତ ଓ ତିନିପ୍ରକାରେ ବାନ୍ଧା, ବୃଷଭ ରୂପୀ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର। ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ସାର ଧର୍ମ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଶରୀରରେ ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ।
ସାକ୍ଷାଦ୍ଦୃଷ୍ଟୋସି ଲୋକେଶ ଦେଵ ତୁଭ୍ଯଂ ନମୋନମଃ । ହୃଦିସ୍ଥଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପୁଣ୍ଯପାପେକ୍ଷିତା ଭଵାନ୍
ହେ ଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିଛି, ମୁଁ ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର କରୁଛି। ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ପୁଣ୍ୟ ଆଶା କରୁଥିବାମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଚାହାନ୍ତି।
ତେନ ଶାସ୍ତା ଚ ଭୂତାନାଂ ଦାତା ଦେଵ ପ୍ରଶାସିତା । ପ୍ରଵର୍ତ୍ତକୋ ହି ଧର୍ମସ୍ଯ ଦେଵଦଂଡଧରୋ ଭୁଵି
ସେହିଠାରୁ, ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶାସକ, ଦାତା ଓ ଶାସନକାରୀ। ଆପଣ ଧର୍ମର ଆରମ୍ଭକାରୀ, ପୃଥିବୀରେ ଦେବତାଙ୍କ ଦଣ୍ଡଧାରୀ।
ସର୍ଵଧର୍ମମଯଂ ସାରମେକଂ ଵଦ ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍ । ଯମ ଉଵାଚ- ପରିତୁଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ତେ ଵିପ୍ର ସ୍ତୋତ୍ରେଣ ଚ ଵିଶେଷତଃ
ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ମୂଳ ସାର ଏକଟି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହ। ଯମ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମର ସ୍ତୁତିରେ ମୁଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରସନ୍ନ।
ତଥାପ୍ଯାଗମ ଧର୍ମେଣ ମାନ୍ଯୋସି ମମ ସତ୍ତମ । ଯନ୍ନ କସ୍ଯଚିଦାଖ୍ଯାତଂ ତଦ୍ଗୋପ୍ଯଂ ପରମଂ ମମ
ତଥାପି, ଆଗମ ଧର୍ମକୁ ମାନିଥିବା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କରେ। ଯାହା କାହାକୁ କହାଯାଇନାହିଁ, ସେଇ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ—
ସାରମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ସର୍ଵେଷାଂ ଯଦେକଂ ନିଶ୍ଚିତଂ ମଯା । ମହାନିରଯସଂଘାତାନ୍ନିର୍ଵାସନକରଂ ପରମ୍
ସମସ୍ତରୁ ସାର ନେଇ, ମୁଁ ଏକଟି ନିଶ୍ଚିତ କରିଛି, ଯାହା ମହାନ ନରକର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ—
ଅନାଖ୍ଯେଯମପି ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଵିନଯତୋଷିତଃ
ଯଦ୍ୟପି ଏହା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମର ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ମୁଁ ଏହା କହିବି।
ସ୍ଯୁର୍ମୋହାଯ ଚରାଚରସ୍ଯ ଜଗତସ୍ତେ ତେ ପୁରାଣାଗମାସ୍ତାଂ ତାମେଵ ହି ଦେଵତାଂ ପରମିକାଂ ଜଲ୍ପଂତୁ କଲ୍ପେ ଵିଧୌ । ସିଦ୍ଧାଂତେ ପୁନରେକ ଏଵ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ସମସ୍ତାଗମ-ଵ୍ଯାପାରେଷୁ ଵିଵେକିନାଂ ଵ୍ଯତିକରଂ ନୀତେଷୁ ନିଶ୍ଚୀଯତେ
ଚଳାଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ସେଇ ପରମ ଦେବତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ; କିନ୍ତୁ ଶେଷ ନିଷ୍କର୍ଷରେ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଭିନ୍ନତା ଛାଡ଼ି, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି।
ଭଵୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ତ୍ରଯମେଵ ତ୍ରଯୀ ମତା । ଦୀପୋଽଗ୍ନିର୍ଵର୍ତିସ୍ନେହୈସ୍ତୁ ଯଥା ଵିପ୍ର ତଥା ହରିଃ
ଶିବ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ଏହି ତିନିଜଣ ତିନି ବେଦ ଭାବିତ। ଯେପରି ଦୀପରେ ଆଗୁନ, ବତି ଓ ତେଲ ଥାଏ, ସେପରି ହରିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ତିନି ଅଂଶ ଅଛନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ସମାରାଧ୍ଯ ହରିଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଗୋଲୋକାନ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଚ୍ଛୁଭାନ୍ । ଆରାଧିତେ ହରୌ କାମାଃ ସର୍ଵେ କରତଲେ ସ୍ଥିତାଃ
ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜିଲେ, ଶୁଭ ଗୋଲୋକ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ହାତରେ ଥାଏ।