ଜଗତାମୀଶ୍ଵରୀ ନିତ୍ଯା ଵିଷ୍ଣୋରନପଗାମିନୀ । ମାତା ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ପତ୍ନୀ ଵିଷ୍ଣୋର୍ମନୋରମା
ଜଗତର ନିତ୍ୟ ମହିଳା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅଭିନ୍ନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ।
ଜଗଦାଧାରଭୂତା ଶ୍ରୀରୁକାରେଣାତ୍ର ଚୋଚ୍ଯତେ । ମକାରେଣ ତଯୋର୍ଦାସଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ଶ୍ରୀ, ଯିଏ ଜଗତର ଆଧାର, 'ରୁ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ସୂଚିତ; 'ମ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ଦାସ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥାପିତ।
ଜ୍ଞାନାଶ୍ରମୋ ଜ୍ଞାନଗୁଣଶ୍ଚେତନଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ । ନ ଜଡୋ ନିର୍ଵିକାରଶ୍ଚ ଏକରୂପ ସ୍ଵରୂପଭାକ୍
ଜ୍ଞାନର ଆଶ୍ରୟ, ଜ୍ଞାନର ଗୁଣ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଚେତନା, ଜଡ ନୁହେଁ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଏକ ରୂପ ଓ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା।
ଅଣୁର୍ନିତ୍ଯୋ ଵ୍ଯାପ୍ତିଶୀଲଶ୍ଚିଦାନଂଦାତ୍ମକସ୍ତଥା । ଅହମର୍ଥୋଽଵ୍ଯଯଃ କ୍ଷେତ୍ରୀ ଭିନ୍ନରୂପଂ ସନାତନଃ
ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଚେତନା ଓ ଆନନ୍ଦର ସ୍ୱଭାବ, 'ମୁଁ' ଭାବ, ଅବିନାଶୀ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପର, ପୁରାତନ।
ଅଦାହ୍ଯୋଚ୍ଛେଦ୍ଯୋ ହ୍ଯକ୍ଲୈଦ୍ଯସ୍ତ୍ଵଶୋଷ୍ଯୋକ୍ଷର ଏଵ ଚ । ଏଵମାଦିଗୁଣୋପେତଶ୍ଶେଷଭୂତଃ ପରସ୍ଯ ଵୈ
ଏହା ଜଳିବା, ନଷ୍ଟ ହେବା, ଶୁଖିବା, ଗଳିବାରୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ; ଅବିନାଶୀ, ଏପରି ଗୁଣରେ ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ଭାବରେ ସ୍ଥିତ।
ମକାରେଣୋଚ୍ଯତେ ଜୀଵଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ପରଵାନ୍ସଦା । ଦାସଭୂତୋ ହରେରେଵ ନାନ୍ଯସ୍ଯ ତୁ କଦାଚନ
'ମ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଜୀବ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ସଦା ପରାଧୀନ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ; ସେ ହରିଙ୍କର ଦାସ, ଅନ୍ୟ କାହାର ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ଦାସତ୍ଵମେଵାସ୍ଯ ମଧ୍ଯମେଵାଵଧାର୍ଯତେ । ଇତ୍ଯେଵଂ ପ୍ରଣଵସ୍ଯାର୍ଥୋ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯୋକ୍ତୋ ମଯାନଘେ
ଏପରି, ମଧ୍ୟରେ ଦାସତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; ଏହିପରି, ପ୍ରଣବର ଅର୍ଥ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି, ଓ ନିର୍ମଳ ଏକ।
ଵିଵୃତିଃ ପ୍ରଣଵସ୍ଯାର୍ଥ ମନ୍ତ୍ରଶେଷେଣ ଵୈ ଶୁଭେ । ପରସ୍ଯ ଦାସଭୂତସ୍ଯ ସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ଯଂ ନେହ ଵିଦ୍ଯତେ
ପ୍ରଣବର ଅର୍ଥର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମନ୍ତ୍ରର ଶେଷ ସହିତ, ଶୁଭେ, ଏହି ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଦାସର କୌଣସି ସ୍ୱାଧୀନତା ଏଠାରେ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାନ୍ମହଦହଂକାରୌ ମନସା ଵିନିଵର୍ତ୍ତଯେତ୍ । ସ୍ଵୋପାଯବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯତ୍କୃତ୍ଯଂ ତଦପି ପ୍ରତିଷିଧ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ବଡ ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରିବା ଉଚିତ; ନିଜ ଉପାୟରେ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦରକାର।
ଅହଂକୃତିର୍ମକାରଃ ସ୍ଯାନ୍ନକାରସ୍ତନ୍ନିଷେଧକଃ । ତସ୍ମାତ୍ତୁ ମନସୈଵାସ୍ଯ ଅହଂକାରଵିମୋଚନମ୍
ଅହଂକାର 'ମ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା, ତାହାର ବିରୋଧ 'ନ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା; ଏହିପରି, ମନ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତି ହୁଏ।
ମନସା ସର୍ଵସିଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାଦନ୍ଯଥା ନାଶମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ନମସା ସହିତଂ କିଂଚିତ୍ତଦହଂକାର ଉଚ୍ଯତେ
ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ; ନାହିଁ ହେଲେ ନାଶ ହୁଏ। ନମସ୍କାର ସହିତ ଥିଲେ କିଛି ଅହଂକାର ଅନୁମତି ମିଳେ।
ଅହଂକାରେଣ ଯୁକ୍ତସ୍ଯ ସୁଖଂ କିଂଚିନ୍ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅହଂକାରଵିମୂଢାତ୍ମା ଅଂଧେ ତମସି ମଜ୍ଜତି
ଅହଂକାରରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଜଣେ କୌଣସି ସୁଖ ନାହିଁ; ଅହଂକାରରେ ମୁଢ଼ ଆତ୍ମା ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଏ।
ତସ୍ମାନ୍ନ ମନସା ଚାତ୍ର ସ୍ଵାତଂତ୍ର୍ଯଂ ପ୍ରତିଷିଧ୍ଯତେ । ଭଗଵତ୍ପରତଂତ୍ରୋଽସୌ ତଦାଯତ୍ତଶ୍ଚ ଜୀଵତି
ଏହିପରି, ଏଠାରେ ମନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାଧୀନତା ଅନୁମତି ନାହିଁ; ସେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରେ।
ତସ୍ମାତ୍ସାଧନକର୍ତୃତ୍ଵଂ ଚେତନସ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଈଶ୍ଵରସ୍ଯୈଵ ସଂକଲ୍ପାଦ୍ଵର୍ତ୍ତତେ ସ୍ଵଚରାଚରମ୍
ଏହିପରି, ଚେତନାର କୌଣସି ସାଧନା କରିବାର ଅଧିକାର ନାହିଁ; ନିଜ ଚଳାଚଳ ସମସ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଵସାମର୍ଥ୍ଯଵିଧିଂ ତ୍ଯଜେତ୍ସର୍ଵମଶେଷତଃ । ଈଶ୍ଵରସ୍ଯ ତୁ ସାମର୍ଥ୍ଯାନ୍ନାଲଭ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ
ସେହିପରି, ନିଜ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭିତି କରି କୌଣସି କାମ କରିବାକୁ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ଯସ୍ତଭରଃ ଶ୍ରୀଶେ ତତ୍କର୍ମୈଵ ସମାଚରେତ୍ । ପରମାତ୍ମା ହରିସ୍ସ୍ଵାମୀ ସ୍ଵମହଂ ତସ୍ଯ ସର୍ଵଦା
ସେଇ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉପରେ ସମସ୍ତ ଭାର ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍; ପରମାତ୍ମା ହରି ମୋର ସ୍ୱାମୀ, ମୁଁ ସଦା ତାଙ୍କ ଦାସ।
ଇଚ୍ଛାଯା ଵିନିଯୋକ୍ତଵ୍ଯସ୍ତସ୍ଯୈଵାତ୍ମେଶ୍ଵରସ୍ଯ ହି । ଇତ୍ଯେଵଂ ମନସା ତ୍ଯକ୍ତମହଂତା ମମତୋର୍ଜିତମ୍
ନିଜ ଇଚ୍ଛାକୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଆତ୍ମାର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେବା ଉଚିତ୍; ଏଭଳି ଭାବରେ ମନରେ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ହେବ।
ଦେହେଷ୍ଵହଂ ମତିର୍ମୂଲଂ ସଂସୃତୌ କର୍ମବଂଧନେ । ତସ୍ମାନ୍ମହଦହଂକାରୌ ମନସା ଵର୍ଜଯେଦ୍ବୁଧଃ
ଦେହ ଉପରେ 'ମୁଁ' ଭାବ ହେଉଛି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଓ କର୍ମ ବନ୍ଧନର ମୂଳ; ତେଣୁ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନେ ମହା ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍।
ଅଥ ନାରାଯଣପଦଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଗିରଜେ ଶୁଭେ । ନାରା ଇତ୍ଯାତ୍ମନାଂ ସଂଘାସ୍ତେଷାଂ ଗତିରସୌ ପୁମାନ୍
ଏବେ, ହେ ଗିରିଜା, ମୁଁ ନାରାୟଣ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କହିବି: 'ନାରା' ମାନେ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କର ସମୂହ, ତାଙ୍କର ଗତି ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ।
ତ ଏଵ ଚାଯନଂ ତସ୍ଯ ତସ୍ମାନ୍ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ସର୍ଵଂ ହି ଚିଦଚିଦ୍ଵସ୍ତୁ ଶ୍ରୂଯତେ ଦୃଶ୍ଯତେ ଜଗତ୍
ସେଇ ସମୂହ ତାଙ୍କର ପଥ; ଏହିଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଚେତନ ଓ ଜଡ଼ ବସ୍ତୁ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଶୁଣାଯାଏ ଓ ଦେଖାଯାଏ।
ଯୋଽସୌ ଵ୍ଯାପ୍ଯସ୍ଥିତୋ ନିତ୍ଯଂ ସ ଵୈ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ନାରାଶ୍ଚେତି ସର୍ଵପୁଂସାଂ ସମୂହାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
ଯିଏ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି ନିତ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଇ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। 'ନାରା' ବୋଲି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସମୂହକୁ କୁହାଯାଏ।
ଗତିରାଲଂବନଂ ତେଷାଂ ତସ୍ମାନ୍ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ନରାଜ୍ଜାତାନି ତତ୍ଵାନି ନାରାଣୀତି ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ
ସେମାନଙ୍କର ଗତି ଓ ଆଶ୍ରୟ ସେଇ; ଏହିଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ 'ନର' ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହିପରି ନାରାଣୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତାନ୍ଯେଵ ଚାଯନଂ ତସ୍ଯ ତେନ ନାରାଯଣସ୍ସ୍ମୃତଃ । କଲ୍ପାଂତେପି ଜଗତ୍କୃତ୍ସ୍ନଂ ଗ୍ରସିତ୍ଵା ଯେନ ଧାର୍ଯତେ
ସେଇ ସମୂହ ତାଙ୍କର ପଥ; ଏହିଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କଳ୍ପାନ୍ତରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଗ୍ରସି ଯିଏ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ପୁନଃ ସଂସୃଜ୍ଯତେ ଯେନ ସ ଵୈ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ଚରାଚରଂ ଜଗତ୍କୃତ୍ସ୍ନଂ ନାର ଇତ୍ଯଭି ଧୀଯତେ
ଯିଏ ପୁନି ସେହି ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସେଇ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ ବିଶ୍ୱକୁ 'ନାରା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ଯ ଵାସଂ ଗତିର୍ଯେନ ତେନ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ନାରୋ ନରାଣାଂ ସଂଘାତସ୍ତସ୍ଯାସାଵଯନଂ ଗତିଃ
ତାଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ଓ ଗତି ସେଇ; ଏହିଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। 'ନାରା' ମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସମୂହ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ପଥ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ।
ତେନାସୌ ମୁନିଭିର୍ନିତ୍ଯଂ ନାରାଯଣ ଇତୀରିତଃ । ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଯତୋ ଲୋକା ମହାବ୍ଧୌ ପୃଥୁଫେନଵତ୍
ଏହିକାରଣରୁ ମୁନିମାନେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ମହାସାଗରରେ ବଡ଼ ଫେନ ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ପୁନର୍ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ ତସ୍ମାନ୍ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ଯୋ ଵୈ ନିତ୍ଯପଦେ ନିତ୍ଯୋ ନିତ୍ଯମୁକ୍ତୈକଭୋଗଵାନ୍
ଏବଂ ଯାହାଠାରେ ସେମାନେ ପୁନି ଲୟ ହୁଅନ୍ତି, ଏହିକାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯିଏ ନିତ୍ୟ ଧାମରେ ନିତ୍ୟ, ସଦା ମୁକ୍ତ ଓ ଏକମାତ୍ର ଆନନ୍ଦରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଈଶଃ ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ସ ଵୈ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ନାରାଯଣଃ ପରଂବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ଵଂ ନାରାଯଣଃ ପରମ୍
ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ ସେଇ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ନାରାୟଣ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ନାରାୟଣ।
ଯଚ୍ଚ କିଂଚିଜ୍ଜଗତ୍ଯସ୍ମିନ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ଶ୍ରୂଯତେଽପି ଵା । ଅଂତର୍ବଂହିଶ୍ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵ୍ଯାପ୍ଯ ନାରାଯଣଃ ସ୍ଥିତଃ
ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଯାହା କିଛି ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଏ, ଭିତରେ ବା ବାହାରେ ଯେଉଁଠି ଥାଉ, ସେସବୁକୁ ନାରାୟଣ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି।
ଅପହତପାପ୍ମା ପୁରୁଷଃ ସର୍ଵଭୂତାଂତରସ୍ଥିତଃ । ଦିଵ୍ଯଏକସ୍ସଦା ନିତ୍ଯୋ ହରିର୍ନାରାଯଣୋଽଚ୍ଯୁତଃ
ଯିଏ ପାପରହିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଭିତରେ ବସିଛନ୍ତି, ଏକମାତ୍ର ଦିବ୍ୟ, ସଦା ନିତ୍ୟ, ହରି, ନାରାୟଣ, ଅଚ୍ୟୁତ।