ମଧ୍ଯଦେଶେ ମହାଗ୍ରାମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ବଭୂଵ ହ । ଗଂଗାଯମୁନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଯାମୁନସ୍ଯ ଗିରେରଧଃ
ମଧ୍ୟଦେଶରେ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ, ଯମୁନା ପାହାଡ଼ ତଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଏକ ବଡ଼ ଗାଁ ଥିଲା।
ଵିଦ୍ଵାଂସସ୍ତତ୍ର ଭୂଯିଷ୍ଠା ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚାଵସଂସ୍ତଦା । ଅଥ ପ୍ରାହ ଯମଃ କଂଚିତ୍ପୁରୁଷଂ କୃଷ୍ଣପିଂଗଲମ୍
ସେଠାରେ ଅଧିକାଂଶ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟରେ ପ୍ରଶସ୍ତ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଯମ ଏକ କଳା ଓ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ଲୋକଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରକ୍ତାକ୍ଷମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵରୋମାଣଂ କାକଜଂଘାକ୍ଷିନାସିକମ୍ । ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ଭୋ ମହାଗ୍ରାମଂ ଗତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଯ
ଯାହାଙ୍କ ଆଖି ଲାଲ୍, କେଶ ଉଠିଥିଲା, ଓ ତାଙ୍କର ପାଦ, ଆଖି ଓ ନାକ କାକର ପରି ଥିଲା—ତାଙ୍କୁ କୁହାଗଲା: 'ହେ, ତୁମେ ସେଇ ବଡ଼ ଗାଁକୁ ଯାଅ ଏବଂ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ନେଇ ଆସ।'
ଵସିଷ୍ଠଗୋତ୍ରସଂଭୂତଂ ନାମତୋ ଯଜ୍ଞଦତ୍ତକମ୍ । ଶମେ ନିଵିଷ୍ଟଂ ଵିଦ୍ଵାଂସଂ ଯଜ୍ଞକର୍ମଵିଶାରଦମ୍
ସେ ବସିଷ୍ଠ ଗୋତ୍ରର, ନାମ ଯଜ୍ଞଦତ୍ତ, ଶାନ୍ତିରେ ଅବସ୍ଥିତ, ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ନଚାନ୍ଯମାନଯେଥାସ୍ତ୍ଵଂ ସଗୋତ୍ରଂ ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ । ସହିତାଦୃଗ୍ଗୁଣସ୍ତେନ ତୁଲ୍ଯୋଽଧ୍ଯଯନ ଜନ୍ମନା
ତୁମେ ତାଙ୍କର ଗୋତ୍ରର କିମ୍ବା ପାଖରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ନେଇ ଆସିବା ନାହିଁ—ତାଙ୍କର ଗୁଣ, ପାଠ ଓ ଜନ୍ମରେ ସମାନ ଯେଉଁଠି ମିଳିବ, ସେଉଁଠି ନେଇ ଆସ।
ଆକୃତ୍ଯା ଚ ତଥା ଚିହ୍ନୈଃ ସମସ୍ତେନୈଵ ସତ୍ତମଃ । ତମାନଯ ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟା ପୂଜା କାର୍ଯା ହି ତସ୍ଯ ମେ
ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଓ ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ସେହିପରି ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ନେଇ ଆସ; କାରଣ ମୋତେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ସ ଗତ୍ଵା ପ୍ରତିକୂଲଂ ତୁ ଚକାର ଯମଶାସନମ୍ । ତମେଵ ମାନଯାମାସ ପ୍ରତିଷିଦ୍ଧୋ ଯମେନ ଯଃ
ସେ ଯାଇ, ଯମଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ଅନୁସରଣ ନକରି, ଯମ ଯାହାକୁ ନିଷେଧ କରିଥିଲେ, ସେଠିକୁ ମାନ୍ୟତା ଦେଲେ।
ତସ୍ମୈ ଯମଃ ସମୁତ୍ଥାଯ ପୂଜାଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଧର୍ମଵିତ୍ । ପ୍ରୋଵାଚ ନୀଯତାମେଷ ସୋଽନ୍ଯ ଆନୀଯତାମିତି
ଯମ ଉଠି, ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଏବଂ କହିଲେ, 'ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ପଛେ ପଠା; ତା'ପରେ ଅନ୍ୟ ଜଣକୁ ନେଇ ଆ।'
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏଵମୁକ୍ତେ ତୁ ଵଚନେ ଧର୍ମରାଜେନ ସ ଦ୍ଵିଜଃ । ଉଵାଚ ଧର୍ମରାଜଂ ତଂ ନିର୍ଵିଣ୍ଣୋ ଗମନାଯ ଵୈ
ସୂତ କହିଲେ— ଧର୍ମରାଜ ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- କସ୍ମାଦହମିହାନୀତଃ କସ୍ମାତ୍ପ୍ରେରଯସେ ପୁନଃ । ଗଂତୁଂ ନୈଵୋତ୍ସହେ ତତ୍ର ମର୍ତ୍ଯଲୋକଂ ପୁନଃ ପ୍ରଭୋ
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— 'ମୋତେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ନେଇ ଆଣାଗଲା? ଏବେ ମୋତେ କାହିଁକି ପଛେ ପଠାଉଛ? ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ପୁଣି ମାନବ ଲୋକକୁ ଫେରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।'
ଯମ ଉଵାଚ- ଇହ କ୍ଷୀଣାଯୁଷାଂ ପୁଂସାଂ ଵାସଃ ପୁଣ୍ଯଵତାଂ ଭଵେତ୍ । ଅଯଂ ଵୈ ଧର୍ମରାଜସ୍ଯ ଲୋକୋ ଧର୍ମଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ଯମ କହିଲେ— 'ଏଠା ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ, ଯାହାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଛି ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ପୁଣ୍ୟବାନ୍। ଏହି ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ଲୋକ, ଯାହାକୁ ଧର୍ମର ଦେଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।'
ସୌଖ୍ଯଭୂମିରିଯଂ ସର୍ଵା ଧର୍ମରାଜୋଽହମୀଶ୍ଵରଃ । ପୁଣ୍ଯାପୁଣ୍ଯାନୁସାରେଣ ଜଂତୂନାଂ ସୁଖଦୁଃଖଦଃ
ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ସୁଖର ଭୂମି; ଏଠାରେ ମୁଁ ଧର୍ମରାଜ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଅନୁଯାୟୀ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦେଉଛି।
ପାପିନାଂ ଯମରୂପୋଽସ୍ମି ନୃଣାଂ ନିରଯଦାଯକଃ । ତଥା ପୁଣ୍ଯଵତାଂ ସୌଖ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗଦୋ ଧର୍ମ ମୂର୍ତିମାନ୍
ପାପୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଯମ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନରକ ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ପୁଣ୍ୟବାନ୍ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି, ସୁଖ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଇଥାଏ।
ଗଚ୍ଛ ଵିପ୍ର ତ୍ଵମଦ୍ଯୈଵ ନିଲଯଂ ସ୍ଵଂ ଯଥାଗତଃ । ଅଦ୍ଯାପି ଦଶଵର୍ଷାଣାମାଯୁସ୍ତେ ପରିଵର୍ତତେ
ଯାଅ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଜି ଏଠାରୁ ତୁମର ଘରକୁ ଯେପରି ଆସିଥିଲ, ସେପରି ଫେରିଯାଅ; ତୁମର ଆୟୁଷ୍ୟର ଦଶ ବର୍ଷ ଏଉଁଠି ବାକି ଅଛି।
କ୍ଷଯେ ତଵାଯୁଷଃ ପ୍ରାପ୍ତିର୍ଲୋକସ୍ଯାସ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି । ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ଚ ତ୍ଵଯା ହ୍ଯନ୍ଯତ୍ପୃଚ୍ଛସ୍ଵ ପ୍ରବ୍ରଵୀମି ତେ
ତୁମର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ, ଏହି ସଂସାରର ଲୋକମାନେ ତୁମକୁ ପାଇବେ। ତୁମେ ଆଉ କିଛି ପଚାରିପାର, ଯାହା ଜାଣିବାକୁ ଚାହଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେବି।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ଯତ୍କୃତ୍ଵା ସୁମହତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଗଃ ସ୍ଯାଦ୍ବ୍ରୂହି ତନ୍ମମ । ସର୍ଵସ୍ଯ ହି ପ୍ରମାଣଂତ୍ଵଂ ଧର୍ମାଧର୍ମଵିନିଶ୍ଚଯେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ — କୌଣସି କାମ କଲେ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ମିଳି ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ସେଥିରେ ମୋତେ କହ। କାରଣ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ବିଷୟରେ ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟକାରୀ।
ଯଦି ଦେଵ ମଯା ସମ୍ଯଗ୍ଗଂତଵ୍ଯଂ ନିଜମଂଦିରେ । ତଦ୍ବ୍ରୂହି କର୍ମଣା କେନ ପତଂତି ନରକେ ନରାଃ
ହେ ଦେବ, ଯଦି ମୁଁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ତୁମ ନିଜ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବି, ତେବେ କହ, କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ନରକକୁ ପଡ଼ନ୍ତି?
ଵ୍ରଜଂତି କେନ ଵୈ ସ୍ଵର୍ଗଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ କୃପଯା ଵଦ । ଯମ ଉଵାଚ- କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ଯେ ଧର୍ମଵିମୁଖା ନରାଃ
ଏବଂ କେଉଁ କାରଣରୁ ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି? ଦୟାକରି ସବୁ କଥା କହ। ଯମ କହିଲେ — କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ କଥାରେ ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଧର୍ମରୁ ଦୂରେଇଯାନ୍ତି—
ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିଵିହୀନା ଯେ ତେ ଵୈ ନିରଯଗାମିନଃ । ପଶ୍ଯଂତି ଭେଦବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯେ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଶଂକରଂ ହରିମ୍
ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ରହିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମା, ଶଙ୍କର ଓ ହରିଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି—
ଵିରକ୍ତା ଵିଷ୍ଣୁଵିଦ୍ଯାସୁ ନରା ନିରଯଗାମିନଃ । କୁଲଦେଶୋଚିତଂ କର୍ମ ଯସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାନ୍ଯତ୍ସମାଚରେତ୍
ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁ ଜ୍ଞାନରେ ଅନାସକ୍ତ, ସେମାନେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଯିଏ ନିଜ କୁଳ ଓ ଦେଶର ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ କାମ କରେ—
କାମାଦ୍ଵା ଯଦି ଵା ମୋହାତ୍ସ ଯାତି ନରକଂ ନରଃ । ଅଯାଜ୍ଯଯାଜକଶ୍ଚୈଵ ଯାଜ୍ଯାନାଂ ଚ ଵିଵର୍ଜକଃ
ଚାହାଣା କିମ୍ବା ମୂଢ଼ତାରୁ ଯିଏ ଏହିପରି କରେ, ସେ ନରକକୁ ଯାଏ। ଯିଏ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ଏମିତି ଯଜ୍ଞ କରେ, କିମ୍ବା କରିବା ଉଚିତ ଯଜ୍ଞ ଛାଡ଼ିଦିଏ—
ଵିରତୋ ଵିଷ୍ଣୁଵିଦ୍ଯାସୁ ସ ଭୁଂକ୍ତେ ନରକାନ୍ବହୂନ୍ । ଅଦତ୍ଵା ପିତୃଦେଵେଭ୍ଯୋ ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ମର୍ତ୍ଯବଂଧୁଷୁ
ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ ଜ୍ଞାନରୁ ଦୂରେଇଯାଏ, ସେ ବହୁ ନରକ ଭୋଗ କରେ। ଯିଏ ଧନୀ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ପିତୃ, ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ମାନବ ବନ୍ଧୁମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇନାହିଁ—
ସଧନୋ ମ୍ରିଯତେ ପାପଃ ସ ଯାତି ନରକାନ୍ବହୂନ୍ । ସର୍ଵାଣ୍ଯନ୍ନାନି ସିଦ୍ଧାନି ପାକଭେଦଂ କରୋତି ଯଃ
ଯିଏ ଧନ ସହିତ ମରେ, କିନ୍ତୁ ପିତୃ, ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ମାନବ ବନ୍ଧୁମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇନାହିଁ, ସେ ବହୁ ନରକକୁ ଯାଏ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ପକାଇ ରଖି, ରାନ୍ଧଣାରେ ଭେଦ କରେ—
ଅଵୈଶ୍ଵଦେଵଂ ଭୁଂଜୀତ ସ ଯାତି ନରକଂ ଚିରମ୍ । ବହୁଦ୍ରୋହେଣ ଭୂତାନାଂ ଯେଽଜଯଂତି ଧନଂ ଦ୍ଵିଜ
ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କୁ ନ ବଲି ଖାଏ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରକରେ ରହେ। ଯେଉଁମାନେ ବହୁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରି ଧନ ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜ—
ଧନଵଂତୋ ନିରଯଗା ଦାଂଭିକା ଦୁଃଖଭାଗିନଃ । ନାସ୍ତିକ୍ଯାଦଥ ଵା ଲୋଭାନ୍ମୋହାତ୍କାଲେ ଯଥୋଦିତେ
ଧନୀ ହୋଇ ଯେଉଁମାନେ ଚଳ କରନ୍ତି ଓ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ନାସ୍ତିକତା, ଲୋଭ କିମ୍ବା ମୂଢ଼ତାରୁ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ—
ଭକ୍ତ୍ଯା ନ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦା ଯେ ସ୍ଯୁଃ ପଚ୍ଯଂତେ ନରକେଷୁ ତେ । ଦୀଯମାନସ୍ଯ ଵିତ୍ତସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯସ୍ତୁ ପାପକୃତ୍
ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ନରକରେ ରାନ୍ଧାଯାନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧନ ଦିଆଯାଉଛି, ସେଠାରେ ଯିଏ ବାଧା ଦେଉଛି—
ଵିଘ୍ନମାଚରତେ ଯୋଽସୌ ନରୋ ନିରଯଗୋ ଭଵେତ୍ । ସାମାନ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଗୃହ୍ଣାତ୍ଯେକୋ ଵିମୋହତଃ
ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧନ ଦେବାବେଳେ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ସେ ନରକରେ ବାସ କରେ। ମୋହରେ ଏକ ଲୋକ ଏକାକି ସାଧାରଣ ଦକ୍ଷିଣା ନେଇଯାଏ—
ନାସ୍ତିକ୍ଯଭାଵନିରତୋ ନରଃ ସ୍ଯାନ୍ନରକାଲଯେ । ଅସହିଷ୍ଣୁତଯା ତସ୍ଯ ଗୁଣାନାଂ କାରଣଂ ଭଵେତ୍
ଯିଏ ନାସ୍ତିକ ଭାବନାରେ ଲିନ, ସେ ନରକରେ ରହେ। ତାଙ୍କର ଅସହିଷ୍ଣୁତା ତାଙ୍କ ଦୋଷର କାରଣ ହୁଏ।
ମହତ୍ପାପଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ କାରଣଂ ନରକସ୍ଯ ତତ୍ । ନିର୍ଦୋଷାଂ ସୁହୃଦାଂ ଭାର୍ଯାଂ ତ୍ଯଜନ୍କାଲେନ ଯାତି ଯଃ
ଏହା ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ପାପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିଠାରୁ ନରକର କାରଣ ହୁଏ। ଯିଏ ଦୋଷରହିତ, ସହଯୋଗୀ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ସମୟରେ ଛାଡ଼ିଦିଏ—
ନ ଵହେତ ଯଶସ୍ତେଷାଂ ସ ନରୋ ନରକେ ପତେତ୍ । ଅଧର୍ମଂ ଧର୍ମମିତି ଯୋ ଵଦନ୍ମୋହଵଶଂ ଗତଃ
ସେ ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରେନାହିଁ; ଏମିତି ପୁରୁଷ ନରକକୁ ପଡ଼େ। ଯିଏ ମୂଢ଼ତାବଶତଃ ଅଧର୍ମକୁ ଧର୍ମ ବୋଲି କହେ—