ଅକାରଶ୍ଚାପ୍ଯୁକାରଶ୍ଚ ମକାରଶ୍ଚ ତତଃ ପରମ୍ । ଵେଦତ୍ରଯାତ୍ମକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରଣଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦମ୍
‘ଅ’ ଅକ୍ଷର, ‘ଉ’ ଅକ୍ଷର, ଏବଂ ପରେ ‘ମ’ ଅକ୍ଷର; ଏଭଳି ପ୍ରଣବ, ବ୍ରହ୍ମାର ପଦ, ତିନି ବେଦର ମୂଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅକାରେଣୋଚ୍ଯତେ ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶ୍ରୀରୁକାରେଣ ଚୋଚ୍ଯତେ । ମକାରସ୍ତ୍ଵନଯୋର୍ଦାସଃ ପଂଚଵିଂଶଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ; ‘ଉ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀଙ୍କୁ; ‘ମ’ ଅକ୍ଷର ଏହି ଦୁଇ ଜଣଙ୍କର ଦାସ, ପଞ୍ଚବିଂଶତି ବୋଲି ପରିଚିତ।
ଵାସୁଦେଵସ୍ଵରୂପଂ ତଦକାରେଣୋଚ୍ଯତୈ ବୁଧୈଃ । ଉକାରେଣ ଶ୍ରିଯୋ ଦେଵ୍ଯା ରୂପଂ ମୁନିଭିରୁଚ୍ଯତେ
‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ବାସୁଦେବଙ୍କ ରୂପ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କୁହନ୍ତି; ‘ଉ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଦେବୀ ଶ୍ରୀଙ୍କ ରୂପ ଋଷିମାନେ କୁହନ୍ତି।
ମକାରେଣୋଚ୍ଯତେ ଜୀଵଃ ପଂଚଵିଂଶୋଦିତଃ ପୁମାନ୍ । ଭୂତାନି ଚ କଵର୍ଗେଣ ଚଵର୍ଗଣେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ
‘ମ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଜୀବକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ, ପଞ୍ଚବିଂଶତି ପୁରୁଷ ଭାବରେ; ଭୂତମାନେ ‘କ’ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ‘ଚ’ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା।
ଟ ଵର୍ଗେଣ ତଵର୍ଗେଣ ଜ୍ଞାନଂ ଧାଦଯସ୍ତଥା । ମନଃ ପକାରେଣୈଵୋକ୍ତଂ ଫକାରେଣ ତ୍ଵହଂକୃତିଃ
‘ଟ’ ଭାଗ ଏବଂ ‘ତ’ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ହୃଦୟ ଉଲ୍ଲେଖ; ‘ପ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ମନ, ‘ଫ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାର।
ବକାରେଣ ଭକାରେଣ ମହାନ୍ପ୍ରକୃତିରୁଚ୍ଯତେ । ଆତ୍ମା ତୁ ସ ମକାରଃ ସ୍ଯାତ୍ପଂଚଵିଂଶଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
‘ବ’ ଅକ୍ଷର ଏବଂ ‘ଭ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ମହାନ ପ୍ରକୃତି ଉଲ୍ଲେଖ; ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସେ ‘ମ’ ଅକ୍ଷର, ପଞ୍ଚବିଂଶତି ବୋଲି ପରିଚିତ।
ଦେହେଂଦ୍ରିଯମନଃ ପ୍ରାଣାଦିଭ୍ଯୋନ୍ଯୋଽନନ୍ଯସାଧନଃ । ଭଗଵଚ୍ଛେଷଭୂତୋଽସୌ ମକାରାଖ୍ଯଃ ସ ଚେତନଃ
ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉପାୟରୁ ଅଲଗା, କୌଣସି ଅନ୍ୟ ସାଧନା ନଥିବା, 'ମ' ନାମକ ଏହି ଉପାଦାନ ଜୀବନ୍ତ ଓ ଦିବ୍ୟର ଅଂଶ ଭାବରେ ଅଛି।
ଅଵଧାରଣଵାଚ୍ଯେଵମୁକାରଃ କୈଶ୍ଚିଦୁଚ୍ଯତେ । ଶ୍ରୀତତ୍ଵମପି ତତ୍ପକ୍ଷେ ଵକାରେଣୈଵ ଚୋଚ୍ଯତେ
କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, 'ଉ' ଅକ୍ଷର ନିଶ୍ଚୟତାକୁ ସୂଚାଏ; ଏହି ମତରେ, ଶ୍ରୀର ତତ୍ତ୍ୱ 'ବ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପିତ।
ଭାସ୍କରସ୍ଯ ପ୍ରଭା ଯଦ୍ଵତ୍ତସ୍ଯ ନିତ୍ଯାନପାଯିନୀ । ଆକାରେଣୋଚ୍ଯତେ ଵିଷ୍ଣୁଃ କଲ୍ଯାଣଗୁଣସାଗରଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଯେପରି ତାହା ସହ ସଦା ଅଭିନ୍ନ, ସେପରି ଶୁଭ ଗୁଣର ସାଗର ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ 'ଅ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଉପଲକ୍ଷିତ।
ଶ୍ରୀଶଃ ସର୍ଵାତ୍ମନାଂ ଶେଷୋ ଜଗଦ୍ବୀଜଂ ପରଃ ପୁମାନ୍ । ଜଗତ୍କର୍ତ୍ତା ଜଗଦ୍ଭର୍ତ୍ତା ଈଶ୍ଵରୋ ଲୋକବାଂଧଵଃ
ଶ୍ରୀଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ଜଗତର ମୂଳ ବୀଜ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ପାଳକ, ଶାସକ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବର ବନ୍ଧୁ।
ଜଗତାମୀଶ୍ଵରୀ ନିତ୍ଯା ଵିଷ୍ଣୋରନପଗାମିନୀ । ମାତା ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ପତ୍ନୀ ଵିଷ୍ଣୋର୍ମନୋରମା
ଜଗତର ନିତ୍ୟ ମହିଳା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅଭିନ୍ନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ।
ଜଗଦାଧାରଭୂତା ଶ୍ରୀରୁକାରେଣାତ୍ର ଚୋଚ୍ଯତେ । ମକାରେଣ ତଯୋର୍ଦାସଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ଶ୍ରୀ, ଯିଏ ଜଗତର ଆଧାର, 'ରୁ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ସୂଚିତ; 'ମ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ଦାସ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥାପିତ।
ଜ୍ଞାନାଶ୍ରମୋ ଜ୍ଞାନଗୁଣଶ୍ଚେତନଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ । ନ ଜଡୋ ନିର୍ଵିକାରଶ୍ଚ ଏକରୂପ ସ୍ଵରୂପଭାକ୍
ଜ୍ଞାନର ଆଶ୍ରୟ, ଜ୍ଞାନର ଗୁଣ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଚେତନା, ଜଡ ନୁହେଁ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଏକ ରୂପ ଓ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା।
ଅଣୁର୍ନିତ୍ଯୋ ଵ୍ଯାପ୍ତିଶୀଲଶ୍ଚିଦାନଂଦାତ୍ମକସ୍ତଥା । ଅହମର୍ଥୋଽଵ୍ଯଯଃ କ୍ଷେତ୍ରୀ ଭିନ୍ନରୂପଂ ସନାତନଃ
ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଚେତନା ଓ ଆନନ୍ଦର ସ୍ୱଭାବ, 'ମୁଁ' ଭାବ, ଅବିନାଶୀ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପର, ପୁରାତନ।
ଅଦାହ୍ଯୋଚ୍ଛେଦ୍ଯୋ ହ୍ଯକ୍ଲୈଦ୍ଯସ୍ତ୍ଵଶୋଷ୍ଯୋକ୍ଷର ଏଵ ଚ । ଏଵମାଦିଗୁଣୋପେତଶ୍ଶେଷଭୂତଃ ପରସ୍ଯ ଵୈ
ଏହା ଜଳିବା, ନଷ୍ଟ ହେବା, ଶୁଖିବା, ଗଳିବାରୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ; ଅବିନାଶୀ, ଏପରି ଗୁଣରେ ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ଭାବରେ ସ୍ଥିତ।
ମକାରେଣୋଚ୍ଯତେ ଜୀଵଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ପରଵାନ୍ସଦା । ଦାସଭୂତୋ ହରେରେଵ ନାନ୍ଯସ୍ଯ ତୁ କଦାଚନ
'ମ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଜୀବ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ସଦା ପରାଧୀନ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ; ସେ ହରିଙ୍କର ଦାସ, ଅନ୍ୟ କାହାର ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ଦାସତ୍ଵମେଵାସ୍ଯ ମଧ୍ଯମେଵାଵଧାର୍ଯତେ । ଇତ୍ଯେଵଂ ପ୍ରଣଵସ୍ଯାର୍ଥୋ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯୋକ୍ତୋ ମଯାନଘେ
ଏପରି, ମଧ୍ୟରେ ଦାସତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; ଏହିପରି, ପ୍ରଣବର ଅର୍ଥ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି, ଓ ନିର୍ମଳ ଏକ।
ଵିଵୃତିଃ ପ୍ରଣଵସ୍ଯାର୍ଥ ମନ୍ତ୍ରଶେଷେଣ ଵୈ ଶୁଭେ । ପରସ୍ଯ ଦାସଭୂତସ୍ଯ ସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ଯଂ ନେହ ଵିଦ୍ଯତେ
ପ୍ରଣବର ଅର୍ଥର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମନ୍ତ୍ରର ଶେଷ ସହିତ, ଶୁଭେ, ଏହି ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଦାସର କୌଣସି ସ୍ୱାଧୀନତା ଏଠାରେ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାନ୍ମହଦହଂକାରୌ ମନସା ଵିନିଵର୍ତ୍ତଯେତ୍ । ସ୍ଵୋପାଯବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯତ୍କୃତ୍ଯଂ ତଦପି ପ୍ରତିଷିଧ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ବଡ ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରିବା ଉଚିତ; ନିଜ ଉପାୟରେ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦରକାର।
ଅହଂକୃତିର୍ମକାରଃ ସ୍ଯାନ୍ନକାରସ୍ତନ୍ନିଷେଧକଃ । ତସ୍ମାତ୍ତୁ ମନସୈଵାସ୍ଯ ଅହଂକାରଵିମୋଚନମ୍
ଅହଂକାର 'ମ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା, ତାହାର ବିରୋଧ 'ନ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା; ଏହିପରି, ମନ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତି ହୁଏ।
ମନସା ସର୍ଵସିଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାଦନ୍ଯଥା ନାଶମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ନମସା ସହିତଂ କିଂଚିତ୍ତଦହଂକାର ଉଚ୍ଯତେ
ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ; ନାହିଁ ହେଲେ ନାଶ ହୁଏ। ନମସ୍କାର ସହିତ ଥିଲେ କିଛି ଅହଂକାର ଅନୁମତି ମିଳେ।
ଅହଂକାରେଣ ଯୁକ୍ତସ୍ଯ ସୁଖଂ କିଂଚିନ୍ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅହଂକାରଵିମୂଢାତ୍ମା ଅଂଧେ ତମସି ମଜ୍ଜତି
ଅହଂକାରରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଜଣେ କୌଣସି ସୁଖ ନାହିଁ; ଅହଂକାରରେ ମୁଢ଼ ଆତ୍ମା ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଏ।
ତସ୍ମାନ୍ନ ମନସା ଚାତ୍ର ସ୍ଵାତଂତ୍ର୍ଯଂ ପ୍ରତିଷିଧ୍ଯତେ । ଭଗଵତ୍ପରତଂତ୍ରୋଽସୌ ତଦାଯତ୍ତଶ୍ଚ ଜୀଵତି
ଏହିପରି, ଏଠାରେ ମନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାଧୀନତା ଅନୁମତି ନାହିଁ; ସେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରେ।
ତସ୍ମାତ୍ସାଧନକର୍ତୃତ୍ଵଂ ଚେତନସ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଈଶ୍ଵରସ୍ଯୈଵ ସଂକଲ୍ପାଦ୍ଵର୍ତ୍ତତେ ସ୍ଵଚରାଚରମ୍
ଏହିପରି, ଚେତନାର କୌଣସି ସାଧନା କରିବାର ଅଧିକାର ନାହିଁ; ନିଜ ଚଳାଚଳ ସମସ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଵସାମର୍ଥ୍ଯଵିଧିଂ ତ୍ଯଜେତ୍ସର୍ଵମଶେଷତଃ । ଈଶ୍ଵରସ୍ଯ ତୁ ସାମର୍ଥ୍ଯାନ୍ନାଲଭ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ
ସେହିପରି, ନିଜ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭିତି କରି କୌଣସି କାମ କରିବାକୁ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ଯସ୍ତଭରଃ ଶ୍ରୀଶେ ତତ୍କର୍ମୈଵ ସମାଚରେତ୍ । ପରମାତ୍ମା ହରିସ୍ସ୍ଵାମୀ ସ୍ଵମହଂ ତସ୍ଯ ସର୍ଵଦା
ସେଇ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉପରେ ସମସ୍ତ ଭାର ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍; ପରମାତ୍ମା ହରି ମୋର ସ୍ୱାମୀ, ମୁଁ ସଦା ତାଙ୍କ ଦାସ।
ଇଚ୍ଛାଯା ଵିନିଯୋକ୍ତଵ୍ଯସ୍ତସ୍ଯୈଵାତ୍ମେଶ୍ଵରସ୍ଯ ହି । ଇତ୍ଯେଵଂ ମନସା ତ୍ଯକ୍ତମହଂତା ମମତୋର୍ଜିତମ୍
ନିଜ ଇଚ୍ଛାକୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଆତ୍ମାର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେବା ଉଚିତ୍; ଏଭଳି ଭାବରେ ମନରେ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ହେବ।
ଦେହେଷ୍ଵହଂ ମତିର୍ମୂଲଂ ସଂସୃତୌ କର୍ମବଂଧନେ । ତସ୍ମାନ୍ମହଦହଂକାରୌ ମନସା ଵର୍ଜଯେଦ୍ବୁଧଃ
ଦେହ ଉପରେ 'ମୁଁ' ଭାବ ହେଉଛି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଓ କର୍ମ ବନ୍ଧନର ମୂଳ; ତେଣୁ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନେ ମହା ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍।
ଅଥ ନାରାଯଣପଦଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଗିରଜେ ଶୁଭେ । ନାରା ଇତ୍ଯାତ୍ମନାଂ ସଂଘାସ୍ତେଷାଂ ଗତିରସୌ ପୁମାନ୍
ଏବେ, ହେ ଗିରିଜା, ମୁଁ ନାରାୟଣ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କହିବି: 'ନାରା' ମାନେ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କର ସମୂହ, ତାଙ୍କର ଗତି ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ।
ତ ଏଵ ଚାଯନଂ ତସ୍ଯ ତସ୍ମାନ୍ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ସର୍ଵଂ ହି ଚିଦଚିଦ୍ଵସ୍ତୁ ଶ୍ରୂଯତେ ଦୃଶ୍ଯତେ ଜଗତ୍
ସେଇ ସମୂହ ତାଙ୍କର ପଥ; ଏହିଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଚେତନ ଓ ଜଡ଼ ବସ୍ତୁ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଶୁଣାଯାଏ ଓ ଦେଖାଯାଏ।