ମାଧଵେ ମାସି ମାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ତୈଶ୍ଚ ପୂଜ୍ଯୋଽସ୍ମ୍ଯହଂ ସଦା । ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷୋ ଵରାରୋହେ ମାଧଵେ ତୁ ମଧୁର୍ହତ
ମାଧବ ମାସରେ ଯେମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ମୋ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ମୋ ପୂଜା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହି ମାଧବ ମାସରେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ହତ ହୋଇଥିଲେ।
ଆଦିଦୈତ୍ଯାଵୁଭାଵେତୌ ହତ୍ଵା ତ୍ଵଂ ତୁ ସମୁଦ୍ଧୃତା । ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତ୍ରଯୀ ଧର୍ମୋ ଜ୍ଞାନଵର୍ଣଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଃ
ସେଇ ଦୁଇ ଆଦି ଦାନବ ହତ ହେଲେ, ତୁମେ ଉଦ୍ଧାର ହେଲ। ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ବେଦ ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଵର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପିତ ହେଲା।
ମାଧଵେ ମାସି ସଂଭୂତା ତେନ ମେ ମାଧଵଃପ୍ରିଯଃ । ତ୍ରେତାଯୁଗଂ ତୃତୀଯାଯାଂ ଶୁକ୍ଲାଯାଂ ମାସି ମାଧଵେ
ମାଧବ ମାସରେ ମୋର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଥିଲା, ତେଣୁ ମାଧବ ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ। ତ୍ରେତାଯୁଗ ମଧ୍ୟ ମାଧବ ମାସର ତୃତୀୟ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ଚ ତ୍ରଯୀ ଧର୍ମାଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତାସ୍ତେ ପ୍ରଵର୍ଦ୍ଧିତାଃ । ଅକ୍ଷଯା ସୋଚ୍ଯତେ ଲୋକେ ତୃତୀଯା ହରିଵଲ୍ଲଭା
ସେଇ ସମୟରେ ବେଦ ଧର୍ମ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ବଢିଲା। ତୃତୀୟ, ଯାହା ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସେଉଁଟି ଲୋକରେ ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ନାନେ ଦାନାର୍ଚନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଜପେ ପୂର୍ଵଜତର୍ପ୍ପଣେ । ଯେଽର୍ଚଯଂତି ଯଵୈର୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କୁର୍ଵଂତି ଯତ୍ନତଃ
ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପୂଜା, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଜପ, ପୂର୍ବଜ ତର୍ପଣ—ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯବ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ କରନ୍ତି—
ତେଷାଂ ଦଦାମ୍ଯହଂ ସର୍ଵଂ ଯନ୍ମନୋଽଭୀଷ୍ଟମୁତ୍ତମମ୍ । ଯେ ଦଦଂତ୍ଯପି ଦାନାନି ଧନ୍ଯାସ୍ତେ ଧାର୍ମିକା ନରାଃ
ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ମନର ଅଭିଷ୍ଟ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଫଳ ଦେଉଛି। ଯେମାନେ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ ଓ ଧାର୍ମିକ।
ଯେ ଯଜଂତି ହରେର୍ନିତ୍ଯମଧ୍ଵରୈର୍ଵିଵିଧୈରପି । ମାଧଵେ ଯଜତେ ଯୋ ମାଂ ତେଭ୍ଯସ୍ତଦଧିକଂ ଫଲମ୍
ଯେମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏବଂ ମାଧବ ମାସରେ ମୋତେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପୋ ହୋମସ୍ତପୋ ଯଜ୍ଞ ଵ୍ରତାଦିକମ୍ । ଵୈଶାଖେ ଯତ୍କୃତଂ ଦେଵି ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ଶୃଣୁ
ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ତପ, ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ ଓ ଏହାଦିକ—ବୈଶାଖ ମାସରେ ଯାହା କରାଯାଏ, ହେ ଦେବୀ, ତାହାର ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ଶୁଣ।
ମନ୍ଵଂତରାଣାଂ କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ଦଶପଂଚ ଚ ସପ୍ତ ଚ । ମତ୍ସାନ୍ନିଧ୍ଯଗତାସ୍ତେପି ତିଷ୍ଠଂତି ଭଯଵର୍ଜିତାଃ
ମନ୍ବନ୍ତରର କୋଟି, ଦଶ, ପାଞ୍ଚ ଓ ସାତ—ଏମିତି ଅନେକ ମନ୍ବନ୍ତର ଯାଏଁ, ମୋ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ରହନ୍ତି।
ଯଦ୍ଯପି ସ୍ଯୁର୍ଗ୍ରହାଃ ସର୍ଵେ କ୍ରୂରା ଜନ୍ମଵ୍ଯଯାଷ୍ଟକାଃ । ପ୍ରାତଃସ୍ନାନେନ ଵୈଶାଖେ ସର୍ଵେ ସୌମ୍ଯା ଭଵଂତି ତେ
ଯଦି ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ କ୍ରୂର ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ, ବୈଶାଖ ମାସରେ ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନ କଲେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶୁଭ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଵୈଶାଖେ ମାସି ଯୋ ଵିପ୍ରାନ୍ଭୋଜଯେଦ୍ଭକ୍ତିତତ୍ପରଃ । ସିକ୍ଥେସିକ୍ଥେ ଭଵେତ୍ତୃପ୍ତିଃ ପିତୄଣାଂ ଯୁଗସଂଖ୍ଯଯା
ବୈଶାଖ ମାସରେ ଯେ କେହି ଭକ୍ତି ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଭୋଜନ କରାନ୍ତି, ପିତୃମାନେ ଯେତେ ଯୁଗ ଅଛି, ସେତେ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଯଚ୍ଛଂତି ତତ୍ର ମଧୁରାଧିକଭୋଜନାନି ଯେ ଵାଯଵାଶନ ତିଲୋଦକ ଭୋଜନାନି । ଛତ୍ରାଂବରାଣି ଚରଣୋଚିତରକ୍ଷଣାନି ଧନ୍ଯାସ୍ତ ଏଵ ପରିତୋଷକରାହି ଵିଷ୍ଣୋଃ
ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରେ ମିଠା ଓ ପ୍ରଚୁର ଭୋଜନ, ଯବ ଭୋଜନ, ତିଳ ଜଳ, ଭୋଜନ, ଛତା, ବସ୍ତ୍ର ଓ ପାଦର ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି।
ଵିଶେଷାଦିହ ଦାତଵ୍ଯାସ୍ତିଲା ମଧୁସମନ୍ଵିତାଃ । ଧର୍ମାଯ ବୃହତେ ଦୀର୍ଘ ଦୁରିତକ୍ଷଯ ହେତଵେ
ଏଠାରେ ବିଶେଷ କରି ମଧୁ ମିଶା ତିଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ବଡ଼ ଧର୍ମ, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଓ ପାପ ନାଶ ପାଇଁ।
ଏଵଂକୃତେ ତୁ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ମନୁଜୈଶ୍ଚ ତୈଃ । ତତ୍କୈର୍ଗଣଯିତୁଂ ଶକ୍ଯଂ ଵର୍ଷକୋଟିଶତୈରପି
ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଲୋକମାନେ ଯେପରି ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷ ଗଣିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ।
ପୁତ୍ରପୌତ୍ରାଦିସଂପତ୍ତି ଦୀର୍ଘାଯୂଂଷି ଯଥେପ୍ସିତମ୍ । ଇହାପ୍ନୋତି ପରତ୍ରାପି ମାମେଵ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ପୁଅ, ପଉତି, ଓ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପଦ, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଯେଉଁ ଆଶା କରେ, ସେଉଁଟି ଏଠାରେ ପାଏ, ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଲାଭ କରେ।
ଅନେକଜନ୍ମାର୍ଜିତ ପାତକାଵଲୀ ଵିଲୀଯତେ ମାଧଵ ମଜ୍ଜନେନ । ଜନସ୍ଯ ତତ୍ରୋଷସି ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥେ ଯଥାଵିଧାନଂ ଶ୍ରଯତେ ତଥା ଵା
ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ପାପର ଶୃଙ୍ଖଳ ମାଧବ ମାସରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଗଳିଯାଏ। ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଲୋକେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କିମ୍ବା ଯେପରି ସମ୍ଭବ, ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି।
ଯଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵୈଶାଖଂ ଵ୍ରତମନ୍ଯଦୁପାଚରେତ୍ । ସ କରସ୍ଥଂ ମହାରତ୍ନଂ ହିତ୍ଵା ଲୋଷ୍ଟଂ ହି ଯାଚତେ
ଯେଉଁଠି ବୈଶାଖ ମାସର ବ୍ରତକୁ ଛାଡି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବ୍ରତ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ହାତରେ ବଡ଼ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏହାକୁ ଛାଡି ଏକ ମାଟିର ଚୁଆଁ ମାଗିବା ପରି ଅଟପଟ କାମ କରେ।
ସୂତଉଵାଚ- ଏଵଂ ସ ଭଗଵାନ୍ପୂର୍ଵମାଦିଦେଵୋ ଵଦଦ୍ଵିଭୁଃ । ମାଧଵଂ ମାସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଜଗତ୍ଯାଂ ଜଗତୀଧରଃ
ସୂତ ଉଚ୍ଚାରିଲେ— ପୁରୁଣା ଦିନରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଧାରକ ଭଗବାନ୍, ପ୍ରଥମ ଦେବତା, ମାଧବ ମାସକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଥିଲେ।
କିମତ୍ର ବହୁନୋକ୍ତେନ ନ ତଦସ୍ତି ମହୀସୁରାଃ । ଯଦପ୍ରାପ୍ଯଂ ଭଵେନ୍ମାସି ମାଧଵେ ମାଧଵାର୍ଚନାତ୍
ଏଠି ଅଧିକ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, ହେ ମହାମୁନିମାନେ, ମାଧବ ମାସରେ ମାଧବଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଯେଉଁ କିଛି ଲାଭ ହେବ ନାହିଁ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ କିଛି ପାଇପାରିବେ।
ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଚ ପୁରାଵୃତ୍ତମିହାର୍ଥେ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ସଂଵାଦଂ ଯମସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ
ଏହି ବିଷୟ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ପୁରୁଣା ଏବଂ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଏକ ଗଳ୍ପ ଶୁଣ, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ମହାତ୍ମା ଯମଙ୍କର ସଂବାଦ ହୋଇଥିଲା।
ମଧ୍ଯଦେଶେ ମହାଗ୍ରାମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ବଭୂଵ ହ । ଗଂଗାଯମୁନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଯାମୁନସ୍ଯ ଗିରେରଧଃ
ମଧ୍ୟଦେଶରେ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ, ଯମୁନା ପାହାଡ଼ ତଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଏକ ବଡ଼ ଗାଁ ଥିଲା।
ଵିଦ୍ଵାଂସସ୍ତତ୍ର ଭୂଯିଷ୍ଠା ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚାଵସଂସ୍ତଦା । ଅଥ ପ୍ରାହ ଯମଃ କଂଚିତ୍ପୁରୁଷଂ କୃଷ୍ଣପିଂଗଲମ୍
ସେଠାରେ ଅଧିକାଂଶ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟରେ ପ୍ରଶସ୍ତ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଯମ ଏକ କଳା ଓ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ଲୋକଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରକ୍ତାକ୍ଷମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵରୋମାଣଂ କାକଜଂଘାକ୍ଷିନାସିକମ୍ । ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ଭୋ ମହାଗ୍ରାମଂ ଗତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଯ
ଯାହାଙ୍କ ଆଖି ଲାଲ୍, କେଶ ଉଠିଥିଲା, ଓ ତାଙ୍କର ପାଦ, ଆଖି ଓ ନାକ କାକର ପରି ଥିଲା—ତାଙ୍କୁ କୁହାଗଲା: 'ହେ, ତୁମେ ସେଇ ବଡ଼ ଗାଁକୁ ଯାଅ ଏବଂ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ନେଇ ଆସ।'
ଵସିଷ୍ଠଗୋତ୍ରସଂଭୂତଂ ନାମତୋ ଯଜ୍ଞଦତ୍ତକମ୍ । ଶମେ ନିଵିଷ୍ଟଂ ଵିଦ୍ଵାଂସଂ ଯଜ୍ଞକର୍ମଵିଶାରଦମ୍
ସେ ବସିଷ୍ଠ ଗୋତ୍ରର, ନାମ ଯଜ୍ଞଦତ୍ତ, ଶାନ୍ତିରେ ଅବସ୍ଥିତ, ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ନଚାନ୍ଯମାନଯେଥାସ୍ତ୍ଵଂ ସଗୋତ୍ରଂ ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ । ସହିତାଦୃଗ୍ଗୁଣସ୍ତେନ ତୁଲ୍ଯୋଽଧ୍ଯଯନ ଜନ୍ମନା
ତୁମେ ତାଙ୍କର ଗୋତ୍ରର କିମ୍ବା ପାଖରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ନେଇ ଆସିବା ନାହିଁ—ତାଙ୍କର ଗୁଣ, ପାଠ ଓ ଜନ୍ମରେ ସମାନ ଯେଉଁଠି ମିଳିବ, ସେଉଁଠି ନେଇ ଆସ।
ଆକୃତ୍ଯା ଚ ତଥା ଚିହ୍ନୈଃ ସମସ୍ତେନୈଵ ସତ୍ତମଃ । ତମାନଯ ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟା ପୂଜା କାର୍ଯା ହି ତସ୍ଯ ମେ
ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଓ ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ସେହିପରି ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ନେଇ ଆସ; କାରଣ ମୋତେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ସ ଗତ୍ଵା ପ୍ରତିକୂଲଂ ତୁ ଚକାର ଯମଶାସନମ୍ । ତମେଵ ମାନଯାମାସ ପ୍ରତିଷିଦ୍ଧୋ ଯମେନ ଯଃ
ସେ ଯାଇ, ଯମଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ଅନୁସରଣ ନକରି, ଯମ ଯାହାକୁ ନିଷେଧ କରିଥିଲେ, ସେଠିକୁ ମାନ୍ୟତା ଦେଲେ।
ତସ୍ମୈ ଯମଃ ସମୁତ୍ଥାଯ ପୂଜାଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଧର୍ମଵିତ୍ । ପ୍ରୋଵାଚ ନୀଯତାମେଷ ସୋଽନ୍ଯ ଆନୀଯତାମିତି
ଯମ ଉଠି, ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଏବଂ କହିଲେ, 'ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ପଛେ ପଠା; ତା'ପରେ ଅନ୍ୟ ଜଣକୁ ନେଇ ଆ।'
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏଵମୁକ୍ତେ ତୁ ଵଚନେ ଧର୍ମରାଜେନ ସ ଦ୍ଵିଜଃ । ଉଵାଚ ଧର୍ମରାଜଂ ତଂ ନିର୍ଵିଣ୍ଣୋ ଗମନାଯ ଵୈ
ସୂତ କହିଲେ— ଧର୍ମରାଜ ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- କସ୍ମାଦହମିହାନୀତଃ କସ୍ମାତ୍ପ୍ରେରଯସେ ପୁନଃ । ଗଂତୁଂ ନୈଵୋତ୍ସହେ ତତ୍ର ମର୍ତ୍ଯଲୋକଂ ପୁନଃ ପ୍ରଭୋ
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— 'ମୋତେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ନେଇ ଆଣାଗଲା? ଏବେ ମୋତେ କାହିଁକି ପଛେ ପଠାଉଛ? ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ପୁଣି ମାନବ ଲୋକକୁ ଫେରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।'