ଦେଵଶର୍ମ୍ମୋଵାଚ- ସର୍ଵଂ ଦେଵି ସମାଖ୍ଯାତଂ ଧର୍ମାଖ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନମୁତ୍ତମମ୍ । କଥଂ ପୁତ୍ରମହଂ ଵିଂଦ୍ଯାଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଗୁଣସଂଯୁତମ୍
ଦେବଶର୍ମା କହିଲେ— ହେ ଦେବୀ, ଧର୍ମ ନାମକ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ମୁଁ ଶୁଣିଲି; କିପରି ମୁଁ ବୈଷ୍ଣବ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ପୁଅ ପାଇପାରିବି?
ଵଦ ତ୍ଵଂ ମେ ମହାଭାଗେ ଯଦି ଜାନାସି ସୁଵ୍ରତେ । ଧର୍ମମାର୍ଗସ୍ତ୍ଵଯା ସର୍ଵ୍ଵଃ ପିତୁଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପୁରାନଘେ
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ଯଦି ତୁମେ ଜାଣ, ମୋତେ କୁହ; ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ତୁମର ବାପାଙ୍କଠାରୁ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ପଥ ପାଇଥିଲେ, ହେ ପାପହୀନେ।
ମମୈତଦ୍ଵିଦିତଂ କାଂତେ ଭଵତୀ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୀ । ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ପ୍ରସାଦେନ ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତୁଷ୍ଟସ୍ଯ ତେ ପୁରା
ହେ କାନ୍ତେ, ଏହି କଥା ମୋତେ ଜଣା; ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମବାଦିନୀ; ପୂର୍ବେ ଚ୍ୟବନଙ୍କ କୃପା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସନ୍ତୋଷରୁ ଏହା ପାଇଥିଲ।
ସୁମନୋଵାଚ- ଵସିଷ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛ ଧର୍ମଜ୍ଞ ତଂ ପ୍ରାର୍ଥଯ ମହାମୁନିମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ତଂ ପୁତ୍ରଂ ଧର୍ମଜ୍ଞଂ ଧର୍ମଵତ୍ସଲମ୍
ସୁମନା କହିଲେ— ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତୁମେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ସେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କର; ସେଠାରୁ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରେମ କରୁଥିବା ଏବଂ ଧର୍ମଜ୍ଞ ପୁଅ ପାଇପାରିବ।
ଏଵମୁକ୍ତେ ତଯା ଵାକ୍ଯେ ଦେଵଶର୍ମା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । କରିଷ୍ଯେ ତଵ କଲ୍ଯାଣି ମତମେଵଂ ନ ସଂଶଯଃ
ସେ ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦେବଶର୍ମା, ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— ହେ ଶୁଭେ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ତୁମର ମତ ଅନୁସାରେ କରିବି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଜଗାମାସୌ ଦେଵଶର୍ମା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ଵସିଷ୍ଠଂ ସର୍ଵଵେତ୍ତାରଂ ଦୀପ୍ଯଂତଂ ତପତାଂ ଵରମ୍
ଏହିପରି କହି, ଦେବଶର୍ମା, ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ଗଂଗାତୀରେ ସ୍ଥିତଂ ପୁଣ୍ଯମାସନସ୍ଥଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍ । ତେଜୋଜ୍ଵାଲାସମାକୀର୍ଣଂ ଦ୍ଵିତୀଯମିଵ ଭାସ୍କରମ୍
ସେ ଗଙ୍ଗା ତିରେ ପବିତ୍ର ଆସନରେ ବସିଥିବା, ତେଜର ଆଲୋକରେ ଘିରିଥିବା, ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖିଲେ ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ।
ରାଜମାନଂ ମହାତ୍ମାନଂ ବ୍ରହ୍ମସିଂହଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍ । ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରଣମ୍ଯ ସ ମୁନିଂ ଦଂଡଵତ୍ତଂ ପୁନଃପୁନଃ
ସେ ମହାତ୍ମା, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୁନିପୁନି ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
ତମୁଵାଚ ମହାତେଜା ବ୍ରହ୍ମସୂନୁରକଲ୍ମଷମ୍ । ଉପଵିଶାସନେ ପୁଣ୍ଯେ ସୁଖେନ ସୁମହାମତେ
ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ, ଅପରିମିତ ତେଜ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ପାପରହିତ, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ହେ ମହାମତି, ଏହି ପବିତ୍ର ଆସନରେ ସୁବିଧାରେ ବସ।'
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଉପଵିଷ୍ଟଃ ସ ଯୋଗୀଂଦ୍ର ପୁନଃ ପ୍ରାହ ତପୋଧନମ୍ । ଗୃହେ ପୁରୁଷ ତେ ଵତ୍ସ ଦାରଭୃତ୍ଯେଷୁ ସର୍ଵଦା
ନାରଦ କହିଲେ— ସେ ବସିବା ପରେ, ସେ ଯୋଗୀଶ୍ୱର ପୁନି ସେ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ— 'ବାପା, ତୁମର ଘରେ, ଜଣେ ଜଣେ ଘରବାଳା ଓ ଚାକରମାନେ ସବୁ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି?'
କ୍ଷେମମସ୍ତି ମହାଭାଗ ପୁଣ୍ଯକର୍ମସୁ ଚାଗ୍ନିଷୁ । ନିରାମଯୋଽସି ଚାଂଗେଷୁ ଧର୍ମଂ ପାଲଯସେ ସଦା
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ତୁମର ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିମାନ୍ଦିରରେ ସବୁ ଭଲ ଅଛି କି? ତୁମ ଦେହରେ କୌଣସି ରୋଗ ନାହିଁ କି? ତୁମେ ସଦା ଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରୁଛ କି?
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ପୁନଃ ପ୍ରାହ ମହୀସୁରମ୍ । କିଂ କରୋମି ପ୍ରିଯଂ କାମଂ ସୁପ୍ରିଯଂ ତେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏହିପରି କହି, ସେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ପୁନି ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ— 'ତୁମର କୁହିବା ପ୍ରିୟ କାମନା କଣ? କ'ଣ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କରିପାରିବି?'
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ସଂଭାଷ୍ଯ ତଂ ଵିପ୍ରଂ ଵିରରାମ ଶୁଭଂ ଵଚଃ । ତତୋ ଵିପ୍ରୋ ମହାଭାଗୋ ଵସିଷ୍ଠଂ ମୁନିପୁଂଗଵମ୍
ନାରଦ କହିଲେ— ଏଭଳି ଶୁଭ କଥା କହି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚୁପ ହେଲେ; ତାପରେ ସେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସିଷ୍ଠ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସ ହୋଵାଚ ମହାତ୍ମାନଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ତପତାଂ ଵରମ୍ । ଭଗଵଞ୍ଛ୍ରୂଯତାଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵିଚ୍ଛେଦଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ, ମହାତ୍ମା ଓ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ହେ ଭଗବନ୍, ମୋର କଥା ଶୁଣ, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୟାକରି ମୋ କଥା ଶୁଣ।'
ଦାରିଦ୍ର୍ଯଂ କେନ ଭାଵେନ ପୁତ୍ରସୌଖ୍ଯଂ କଥଂ ନହି । ଏତନ୍ମେ ସଂଶଯଂ ତାତ କସ୍ମାତ୍ପାପାଦ୍ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଦାରିଦ୍ର୍ୟ କେଉଁଠାରୁ ଆସେ, ପୁଅମାନଙ୍କ ଠାରୁ କାହିଁକି ସୁଖ ମିଳେନାହିଁ? ଏହି ସନ୍ଦେହର କାରଣ କ'ଣ, କେଉଁ ପାପ ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ, ବାପା, ମୋତେ ସଠିକ୍ କହ।
ମହାମୋହେନ ସଂମୁଗ୍ଧଃ ପ୍ରିଯଯା ବୋଧିତୋ ଦ୍ଵିଜ । ତଯାହଂ ପ୍ରେଷିତସ୍ତାତ ତଵ ପାର୍ଶ୍ଵଂ ସମାଗତଃ
ମୁଁ ଭାରି ମୂଢ଼ ହୋଇଥିଲି, ମୋ ପ୍ରିୟା ମୋତେ ସଚେତନ କଲେ। ସେ ମୋତେ ପଠାଇଥିଲେ, ବାପା, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମେଠାରେ ଆସିଛି।
ତତ୍ସର୍ଵଂ ହି ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସର୍ଵସଂଦେହନାଶକମ୍ । ମୁକ୍ତିଦାତା ଭଵ ସ୍ଵତ୍ଵଂ ମମସଂସାରବଂଧନାତ୍
ଏହି ସବୁ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କର, ଯାହା ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରେ। ମୋତେ ସଂସାର ଦାସ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇ ଉଦ୍ଧାରକ ହେଉ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ପୁତ୍ରା ମିତ୍ରାସ୍ତଥା ଭ୍ରାତା ଅନ୍ଯେ ସ୍ଵଜନବାଂଧଵାଃ । ପଂଚଭେଦାସ୍ତୁ ସଂବଂଧାଃ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଭଵଂତି ତେ
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ, ଭାଇ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିଜ ଲୋକମାନେ—ଏହିପରି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ସମ୍ପର୍କ ମଣିଷଙ୍କର ଥାଏ।
ତେତେ ସୁମନସା ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପୂର୍ଵମେଵ ତଵାଗ୍ରତଃ । ଋଣସଂବଂଧିନଃ ସର୍ଵେ ତେ କୁପୁତ୍ରା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ତୁମେଠାରେ ମୁଁ କହିଛି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଋଣରେ ବନ୍ଧା। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଖରାପ ପୁଅ।
ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତଵାଗ୍ରେ ପ୍ରଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ପୁଣ୍ଯପ୍ରସକ୍ତୋ ଯସ୍ଯାତ୍ମା ସତ୍ଯଧର୍ମରତଃ ସଦା
ଏବେ ମୁଁ ତୁମେଠାରେ ଭଲ ପୁଅର ଲକ୍ଷଣ କହିବି—ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମା ପୁଣ୍ୟରେ ଲଗିଥାଏ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ସଦା ଆନନ୍ଦ ପାଏ।
ଶୁଦ୍ଧିମାଞ୍ଜ୍ଞାନସଂପନ୍ନସ୍ତପସ୍ଵୀ ଵାଗ୍ଵିଦାଂ ଵରଃ । ସର୍ଵକର୍ମସୁସଂଵୀତୋ ଵେଦାଧ୍ଯଯନତତ୍ପରଃ
ଯିଏ ପବିତ୍ର, ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତପସ୍ଵୀ, ଭଲ କଥା କହିବାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସମସ୍ତ କାମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲାଗିଥାଏ।
ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରଵେଦୀ ଚ ଦେଵବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜକଃ । ଯାଜ୍ଞିକଃ ସର୍ଵଯଜ୍ଞାନାଂ ଦାତା ତ୍ଯାଗୀ ପ୍ରିଯଂଵଦଃ
ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିଥାଏ, ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ଯଜ୍ଞ କରେ, ଦାନ ଦେଇଥାଏ, ଦୟାଳୁ ଓ ମିଠା କଥା କହେ।
ଵିଷ୍ଣୁଧ୍ଯାନପରୋ ନିତ୍ଯଂ ଶାଂତୋଦାଂତଃ ସୁହୃତ୍ସଦା । ପିତୃମାତୃପରୋ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵସ୍ଵଜନଵତ୍ସଲଃ
ଯିଏ ସଦା ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ୟାନରେ ଲାଗିଥାଏ, ଶାନ୍ତ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ସଦା ମିତ୍ରସ୍ୱଭାବୀ, ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆଦର କରେ ଓ ସମସ୍ତ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ସ୍ନେହ କରେ।
କୁଲସ୍ଯ ତାରକୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ସ୍ଵକୁଲଂ ପରିପୋଷକଃ । ଏଵଂଗୁଣୈସ୍ତୁ ସଂଯୁକ୍ତଃ ସୁପୁତ୍ରଃ ସୁଖଦାଯକଃ
ଯିଏ ପରିବାରକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ନିଜ କୁଳକୁ ପୋଷଣ କରେ—ଏପରି ଗୁଣରେ ଯେଉଁପୁଅ ଯୁକ୍ତ, ସେ ସତ୍ ପୁଅ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
ଅନ୍ଯେ ସଂବଂଧଯୁକ୍ତାଶ୍ଚ ଶୋକସଂତାପକାରକାଃ । ଉଦାସୀନେନ କିଂ କାର୍ଯଂ ଫଲହୀନେନ ତେଽନଘ
ଅନ୍ୟ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନେ ଯଦିଓ ନିକଟ, ଦୁଃଖ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିବା। ଯିଏ ଉଦାସୀନ, ତାହା ସହ କ'ଣ ଲାଭ, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ?
ଆଯାଂତି ଯାଂତି ତେ ସର୍ଵେ ଦୁଃଖଂ ଦତ୍ଵା ସୁଦାରୁଣମ୍ । ପୁତ୍ରରୂପେଣ ତେ ସର୍ଵେ ସଂସାରେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଆସନ୍ତି ଓ ଯାଆନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ପୁଅର ରୂପରେ ଏହି ସଂସାରରେ ତୁମ ପାଇଁ ଅଛନ୍ତି।
ପୂର୍ଵଜନ୍ମକୃତଂ କର୍ମ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ପରିପାଲିତମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ହି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୂଯତାମଦ୍ଭୁତଂ ପୁନଃ
ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ତୁମେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲ, ଏବେ ମୁଁ ସେସବୁ କଥା କହିବି। ପୁଣି ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗଳ୍ପ ଶୁଣ।
ଭଵାଞ୍ଛୂଦ୍ରୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ନାନ୍ଯଥା । କୃଷିକର୍ତ୍ତା ଜ୍ଞାନହୀନୋ ମହାଲୋଭେନ ସଂଯୁତଃ
ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ତୁମେ ଏକ ଶୂଦ୍ର ଥିଲ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଚାଷ କରୁଥିଲ, ଜ୍ଞାନ ନଥିଲା, ଭୟଙ୍କର ଲୋଭରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଥିଲ।
ଏକଭାର୍ଯଃ ସଦା ଦ୍ଵେଷୀ ବହୁପୁତ୍ରୋ ହ୍ଯଦତ୍ତଵାନ୍ । ଧର୍ମଂ ନୈଵ ଵିଜାନାସି ସତ୍ଯଂ ଚ ପରିନିଷ୍ଠିତମ୍
ତୁମର ଏକମାତ୍ର ଜଣେ ଜୀୟରା ଥିଲେ, ସଦା ଦ୍ୱେଷ କରୁଥିଲ, ବହୁତ ପୁଅ ଥିଲେ, କିଛି ଦେଇନଥିଲ। ଧର୍ମ ଜାଣୁନଥିଲ, ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ନଥିଲ।
ଦାନଂ ନୈଵ ତ୍ଵଯା ଦତ୍ତଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ନୈଵ ପରିଶ୍ରୁତମ୍ । କୃତଂ ନୈଵ ତ୍ଵଯା ତୀର୍ଥଂ ନ ଚ ଯାତ୍ରା ମହାମତେ
ତୁମେ କେବେ ଦାନ ଦେଇନଥିଲ, ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିନଥିଲ, ତୀର୍ଥ କରିନଥିଲ, ଯାତ୍ରା କରିନଥିଲ, ହେ ଜ୍ଞାନୀ।