ଦ୍ଵଯୋପଦେଶପୂର୍ଵଂ ତୁ ସର୍ଵକର୍ମସମାଚରେତ୍ । ଦ୍ଵଯାଧିକାରୀ ନ ଭଵେତ୍ସର୍ଵକର୍ମସୁ ନାର୍ହତି
ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଉପଦେଶ ନେଇ ପରେ ହିଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଯେ କି ଦୁଇଟିରେ ଅଯୋଗ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଅଧିକାରୀ ନୁହେଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ଵଯମଧୀତ୍ଯେଵ ପଶ୍ଚାନ୍ମଂତ୍ରମନୁତ୍ତମମ୍ । ଶ୍ରୀମଦଷ୍ଟାକ୍ଷରଂ ସମ୍ଯଗଭ୍ଯସେଦ୍ଦିଵଜସତ୍ତମଃ
ସେଥିପାଇଁ, ଦୁଇଟି ଶିଖି ନେଇ ପରେ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଉଚିତ ଭାବରେ ଶ୍ରୀମତ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା।
ମଂତ୍ରମଷ୍ଟାକ୍ଷରଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରଣଵସ୍ଯୈଵ ସଂଗ୍ରହାତ୍ । ନୈସର୍ଗପ୍ରଣଵାଦ୍ଯନ୍ତୁ ମଂତ୍ରମିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେବୁଧୈଃ
ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରଣବରୁ ଗଠିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପ୍ରକୃତି ପ୍ରଣବ ଆରମ୍ଭରୁ ମନ୍ତ୍ର ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କୁହନ୍ତି।
ନାନ୍ଯତ୍ର ସର୍ଵମଂତ୍ରେଷୁ ପ୍ରଣଵସ୍ଵସ୍ଵଭାଵତଃ । ପୂର୍ଵଂ ତୁ ସର୍ଵମଂତ୍ରାଣାଂ ଯୋଜଯେତ୍ପ୍ରଣଵଂ ଶୁଭମ୍
ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଣବ ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣରେ ଅଛି; ତେବେ ପ୍ରଥମେ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ଶୁଭ ପ୍ରଣବକୁ ଯୋଡିବା ଉଚିତ।
ଓଁକାରଃ ପ୍ରଣଵଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵମଂତ୍ରେଷୁ ନାଯକଃ । ଆଦୌ ସର୍ଵତ୍ର ଯୁଂଜୀତ ମଂତ୍ରାଣାଂ ତୁ ଶୁଭାନନେ
‘ଓଁ’ ଅକ୍ଷର ପ୍ରଣବ, ବ୍ରହ୍ମା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ନେତା; ଶୁଭ ମୁଖବଳା, ପ୍ରଥମେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ମନ୍ତ୍ରରେ ଏହାକୁ ଯୋଡିବା ଉଚିତ।
ସ୍ଵଭାଵାତ୍ପ୍ରଣଵନ୍ତସ୍ମିନ୍ମୂଲମଂତ୍ରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଓମିତ୍ଯେକାକ୍ଷରଂ ପୂର୍ଵଂ ଦ୍ଵ୍ଯକ୍ଷରଂ ନମ ଇତ୍ଯଥ
ପ୍ରଣବ ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣରେ ମୂଳ ମନ୍ତ୍ରରେ ବସିଛି; ପ୍ରଥମେ ଏକ ଅକ୍ଷର ‘ଓଁ’, ପରେ ଦୁଇ ଅକ୍ଷର ‘ନମଃ’।
ତତୋ ନାରାଯଣାଯେତି ପଂଚାର୍ଣାନି ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଏଵମଷ୍ଟାକ୍ଷରୋ ମଂତ୍ରୋ ଜ୍ଞେଯଃ ସର୍ଵାର୍ଥସାଧକଃ
ତାପରେ ‘ନାରାୟଣାୟ’—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଅକ୍ଷର ଅନୁକ୍ରମରେ; ଏଭଳି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରେ ବୋଲି ଜଣାଯିବା।
ସର୍ଵଦୁଃଖହରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ସର୍ଵମଂତ୍ରାତ୍ମକଃ ଶୁଭଃ । ଋଷିର୍ନାରାଯଣସ୍ତସ୍ଯ ଦେଵତା ଶ୍ରୀଶ ଏଵ ଚ
ଏହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ, ଶ୍ରୀମୟ, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ମୂଳ ଭାବ, ଏବଂ ଶୁଭ; ଏହାର ଋଷି ନାରାୟଣ, ଦେବତା ଶ୍ରୀର ନାଥ।
ଛଂଦସ୍ତୁ ଦେଵୀ ଗାଯତ୍ରୀ ପ୍ରଣଵୋ ବୀଜମୁଚ୍ଯତେ । ନିତ୍ଯାନପାଯିନୀ ଦେଵୀ ଶକ୍ତିଃ ଶ୍ରୀରୁଚ୍ଯତେ ମନୋଃ
ଏହାର ଛନ୍ଦ ଦେବୀ ଗାୟତ୍ରୀ, ପ୍ରଣବ ଏହାର ବୀଜ; ସଦା ଅଅଲଗ ଦେବୀ ଶକ୍ତି, ଏବଂ ଶ୍ରୀ ଏହାର ମନ।
ପ୍ରଥମଂ ପଦମୋଙ୍କାର ଦ୍ଵିତୀଯଂ ନମ ଉଚ୍ଯତେ । ତୃତୀଯଂ ନାରାଯଣାଯେତି ପଦତ୍ରଯମୁଦାହୃତମ୍
ପ୍ରଥମ ପଦ ‘ଓଁକାର’, ଦ୍ୱିତୀୟ ‘ନମଃ’, ତୃତୀୟ ‘ନାରାୟଣାୟ’; ଏଭଳି ତିନିଟି ପଦ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଅକାରଶ୍ଚାପ୍ଯୁକାରଶ୍ଚ ମକାରଶ୍ଚ ତତଃ ପରମ୍ । ଵେଦତ୍ରଯାତ୍ମକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରଣଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦମ୍
‘ଅ’ ଅକ୍ଷର, ‘ଉ’ ଅକ୍ଷର, ଏବଂ ପରେ ‘ମ’ ଅକ୍ଷର; ଏଭଳି ପ୍ରଣବ, ବ୍ରହ୍ମାର ପଦ, ତିନି ବେଦର ମୂଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅକାରେଣୋଚ୍ଯତେ ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶ୍ରୀରୁକାରେଣ ଚୋଚ୍ଯତେ । ମକାରସ୍ତ୍ଵନଯୋର୍ଦାସଃ ପଂଚଵିଂଶଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ; ‘ଉ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀଙ୍କୁ; ‘ମ’ ଅକ୍ଷର ଏହି ଦୁଇ ଜଣଙ୍କର ଦାସ, ପଞ୍ଚବିଂଶତି ବୋଲି ପରିଚିତ।
ଵାସୁଦେଵସ୍ଵରୂପଂ ତଦକାରେଣୋଚ୍ଯତୈ ବୁଧୈଃ । ଉକାରେଣ ଶ୍ରିଯୋ ଦେଵ୍ଯା ରୂପଂ ମୁନିଭିରୁଚ୍ଯତେ
‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ବାସୁଦେବଙ୍କ ରୂପ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କୁହନ୍ତି; ‘ଉ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଦେବୀ ଶ୍ରୀଙ୍କ ରୂପ ଋଷିମାନେ କୁହନ୍ତି।
ମକାରେଣୋଚ୍ଯତେ ଜୀଵଃ ପଂଚଵିଂଶୋଦିତଃ ପୁମାନ୍ । ଭୂତାନି ଚ କଵର୍ଗେଣ ଚଵର୍ଗଣେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ
‘ମ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଜୀବକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ, ପଞ୍ଚବିଂଶତି ପୁରୁଷ ଭାବରେ; ଭୂତମାନେ ‘କ’ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ‘ଚ’ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା।
ଟ ଵର୍ଗେଣ ତଵର୍ଗେଣ ଜ୍ଞାନଂ ଧାଦଯସ୍ତଥା । ମନଃ ପକାରେଣୈଵୋକ୍ତଂ ଫକାରେଣ ତ୍ଵହଂକୃତିଃ
‘ଟ’ ଭାଗ ଏବଂ ‘ତ’ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ହୃଦୟ ଉଲ୍ଲେଖ; ‘ପ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ମନ, ‘ଫ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାର।
ବକାରେଣ ଭକାରେଣ ମହାନ୍ପ୍ରକୃତିରୁଚ୍ଯତେ । ଆତ୍ମା ତୁ ସ ମକାରଃ ସ୍ଯାତ୍ପଂଚଵିଂଶଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
‘ବ’ ଅକ୍ଷର ଏବଂ ‘ଭ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ମହାନ ପ୍ରକୃତି ଉଲ୍ଲେଖ; ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସେ ‘ମ’ ଅକ୍ଷର, ପଞ୍ଚବିଂଶତି ବୋଲି ପରିଚିତ।
ଦେହେଂଦ୍ରିଯମନଃ ପ୍ରାଣାଦିଭ୍ଯୋନ୍ଯୋଽନନ୍ଯସାଧନଃ । ଭଗଵଚ୍ଛେଷଭୂତୋଽସୌ ମକାରାଖ୍ଯଃ ସ ଚେତନଃ
ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉପାୟରୁ ଅଲଗା, କୌଣସି ଅନ୍ୟ ସାଧନା ନଥିବା, 'ମ' ନାମକ ଏହି ଉପାଦାନ ଜୀବନ୍ତ ଓ ଦିବ୍ୟର ଅଂଶ ଭାବରେ ଅଛି।
ଅଵଧାରଣଵାଚ୍ଯେଵମୁକାରଃ କୈଶ୍ଚିଦୁଚ୍ଯତେ । ଶ୍ରୀତତ୍ଵମପି ତତ୍ପକ୍ଷେ ଵକାରେଣୈଵ ଚୋଚ୍ଯତେ
କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, 'ଉ' ଅକ୍ଷର ନିଶ୍ଚୟତାକୁ ସୂଚାଏ; ଏହି ମତରେ, ଶ୍ରୀର ତତ୍ତ୍ୱ 'ବ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପିତ।
ଭାସ୍କରସ୍ଯ ପ୍ରଭା ଯଦ୍ଵତ୍ତସ୍ଯ ନିତ୍ଯାନପାଯିନୀ । ଆକାରେଣୋଚ୍ଯତେ ଵିଷ୍ଣୁଃ କଲ୍ଯାଣଗୁଣସାଗରଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଯେପରି ତାହା ସହ ସଦା ଅଭିନ୍ନ, ସେପରି ଶୁଭ ଗୁଣର ସାଗର ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ 'ଅ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଉପଲକ୍ଷିତ।
ଶ୍ରୀଶଃ ସର୍ଵାତ୍ମନାଂ ଶେଷୋ ଜଗଦ୍ବୀଜଂ ପରଃ ପୁମାନ୍ । ଜଗତ୍କର୍ତ୍ତା ଜଗଦ୍ଭର୍ତ୍ତା ଈଶ୍ଵରୋ ଲୋକବାଂଧଵଃ
ଶ୍ରୀଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ଜଗତର ମୂଳ ବୀଜ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ପାଳକ, ଶାସକ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବର ବନ୍ଧୁ।
ଜଗତାମୀଶ୍ଵରୀ ନିତ୍ଯା ଵିଷ୍ଣୋରନପଗାମିନୀ । ମାତା ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ପତ୍ନୀ ଵିଷ୍ଣୋର୍ମନୋରମା
ଜଗତର ନିତ୍ୟ ମହିଳା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅଭିନ୍ନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ।
ଜଗଦାଧାରଭୂତା ଶ୍ରୀରୁକାରେଣାତ୍ର ଚୋଚ୍ଯତେ । ମକାରେଣ ତଯୋର୍ଦାସଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ଶ୍ରୀ, ଯିଏ ଜଗତର ଆଧାର, 'ରୁ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ସୂଚିତ; 'ମ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ଦାସ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥାପିତ।
ଜ୍ଞାନାଶ୍ରମୋ ଜ୍ଞାନଗୁଣଶ୍ଚେତନଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ । ନ ଜଡୋ ନିର୍ଵିକାରଶ୍ଚ ଏକରୂପ ସ୍ଵରୂପଭାକ୍
ଜ୍ଞାନର ଆଶ୍ରୟ, ଜ୍ଞାନର ଗୁଣ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଚେତନା, ଜଡ ନୁହେଁ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଏକ ରୂପ ଓ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା।
ଅଣୁର୍ନିତ୍ଯୋ ଵ୍ଯାପ୍ତିଶୀଲଶ୍ଚିଦାନଂଦାତ୍ମକସ୍ତଥା । ଅହମର୍ଥୋଽଵ୍ଯଯଃ କ୍ଷେତ୍ରୀ ଭିନ୍ନରୂପଂ ସନାତନଃ
ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଚେତନା ଓ ଆନନ୍ଦର ସ୍ୱଭାବ, 'ମୁଁ' ଭାବ, ଅବିନାଶୀ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପର, ପୁରାତନ।
ଅଦାହ୍ଯୋଚ୍ଛେଦ୍ଯୋ ହ୍ଯକ୍ଲୈଦ୍ଯସ୍ତ୍ଵଶୋଷ୍ଯୋକ୍ଷର ଏଵ ଚ । ଏଵମାଦିଗୁଣୋପେତଶ୍ଶେଷଭୂତଃ ପରସ୍ଯ ଵୈ
ଏହା ଜଳିବା, ନଷ୍ଟ ହେବା, ଶୁଖିବା, ଗଳିବାରୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ; ଅବିନାଶୀ, ଏପରି ଗୁଣରେ ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ଭାବରେ ସ୍ଥିତ।
ମକାରେଣୋଚ୍ଯତେ ଜୀଵଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ପରଵାନ୍ସଦା । ଦାସଭୂତୋ ହରେରେଵ ନାନ୍ଯସ୍ଯ ତୁ କଦାଚନ
'ମ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଜୀବ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ସଦା ପରାଧୀନ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ; ସେ ହରିଙ୍କର ଦାସ, ଅନ୍ୟ କାହାର ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ଦାସତ୍ଵମେଵାସ୍ଯ ମଧ୍ଯମେଵାଵଧାର୍ଯତେ । ଇତ୍ଯେଵଂ ପ୍ରଣଵସ୍ଯାର୍ଥୋ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯୋକ୍ତୋ ମଯାନଘେ
ଏପରି, ମଧ୍ୟରେ ଦାସତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; ଏହିପରି, ପ୍ରଣବର ଅର୍ଥ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି, ଓ ନିର୍ମଳ ଏକ।
ଵିଵୃତିଃ ପ୍ରଣଵସ୍ଯାର୍ଥ ମନ୍ତ୍ରଶେଷେଣ ଵୈ ଶୁଭେ । ପରସ୍ଯ ଦାସଭୂତସ୍ଯ ସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ଯଂ ନେହ ଵିଦ୍ଯତେ
ପ୍ରଣବର ଅର୍ଥର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମନ୍ତ୍ରର ଶେଷ ସହିତ, ଶୁଭେ, ଏହି ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଦାସର କୌଣସି ସ୍ୱାଧୀନତା ଏଠାରେ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାନ୍ମହଦହଂକାରୌ ମନସା ଵିନିଵର୍ତ୍ତଯେତ୍ । ସ୍ଵୋପାଯବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯତ୍କୃତ୍ଯଂ ତଦପି ପ୍ରତିଷିଧ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ବଡ ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରିବା ଉଚିତ; ନିଜ ଉପାୟରେ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦରକାର।
ଅହଂକୃତିର୍ମକାରଃ ସ୍ଯାନ୍ନକାରସ୍ତନ୍ନିଷେଧକଃ । ତସ୍ମାତ୍ତୁ ମନସୈଵାସ୍ଯ ଅହଂକାରଵିମୋଚନମ୍
ଅହଂକାର 'ମ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା, ତାହାର ବିରୋଧ 'ନ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା; ଏହିପରି, ମନ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତି ହୁଏ।