ସଂତୋଷ ଏଵ ପରମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସୌଖ୍ଯାଦିକାରଣମ୍ । ଅସଂତୋଷଃ ପରଂ ପାପମିତ୍ଯାହ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ
ସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ସୁଖର ମୂଳ କାରଣ; ଅସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ—ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି ପ୍ରଭୁ ହରି।
ଲୋଭଃ ପାପସ୍ଯ ବୀଜୋଽଯଂ ମୋହୋ ମୂଲଂ ଚ ତସ୍ଯ ଵୈ । ଅସତ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ହି ସ୍କଂଧୋ ମହାଶାଖା ସୁଵିସ୍ତରାତ୍
ଲୋଭ ହେଉଛି ପାପର ବୀଜ, ମୋହ ହେଉଛି ଏହାର ମୂଳ; ଅସତ୍ୟ ହେଉଛି ଏହାର ତଣ୍ଡ, ଏହା ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଶାଖାରେ ପ୍ରସାରିତ।
ମଦକୌଟିଲ୍ଯ ପତ୍ରାଣି କୁବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପୁଷ୍ପିତଃ ସଦା । ଅନୃତଂ ତସ୍ଯ ସୌଗଂଧ୍ଯମଜ୍ଞାନଂ ଫଲମେଵ ଚ
ମଦ ଏବଂ କୁଟିଳତା ହେଉଛି ଏହି ଗଛର ପତ୍ର, ଏହା ସଦା ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିରେ ଫୁଲିଥାଏ; ଅନୃତ ହେଉଛି ଏହାର ସୁଗନ୍ଧ, ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଏହାର ଫଳ।
କୁଡ୍ଯଂ ପାଷଂଡଚୌରାଶ୍ଚ କ୍ରୂରାଃ କୂଟାଶ୍ଚ ପାପିନଃ । ପକ୍ଷିଣୋ ମୋହଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ମହାଶାଖାସମାଶ୍ରିତାଃ
ପାପୀ, ପାଖଣ୍ଡୀ, ଚୋର, କ୍ରୁର ଏବଂ ଧୋଖାବାଜମାନେ ମୋହ ଗଛର ବଡ଼ ଶାଖାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ପକ୍ଷୀମାନେ।
ଅଜ୍ଞାନଂ ସୁଫଲଂ ତସ୍ଯ ରସୋ ଧର୍ମଂ ଫଲସ୍ଯ ହି । ଭାଵୋଦକେନ ସଂଵୃଦ୍ଧିସ୍ତସ୍ଯ ଶ୍ରଦ୍ଧା କ୍ରତୁ ପ୍ରିଯା
ଏହି ଗଛର ପକ୍କା ଫଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ, ଏହାର ଫଳର ରସ ହେଉଛି ଅଧର୍ମ; ଭାବର ଜଳରେ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଏହାର ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଅନ୍ଧଶ୍ରଦ୍ଧା।
ଅଧର୍ମେଷୁ ରସସ୍ତସ୍ଯ ଉତ୍କ୍ଲେଦୈର୍ମଧୁରାଯତେ । ତାଦୃଶୈଶ୍ଚ ଫଲୈଶ୍ଚୈଵସଫଲୋ ଲୋଭପାଦପଃ
ଏହି ଗଛର ରସ ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମିଳେ, ଅତି ଆସକ୍ତିରେ ଏହା ମିଠା ହୋଇଯାଏ; ଏପରି ଫଳ ସହିତ ଲୋଭର ଗଛ ଅସାର ହୋଇଯାଏ।
ତସ୍ଯଚ୍ଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଯୋ ନରଃ ପରିଵର୍ତତେ । ଫଲାନି ତସ୍ଯ ସୋଽଶ୍ନାତି ସ୍ଵପକ୍ଵାନି ଦିନେଦିନେ
ଯିଏ ଏହି ଗଛର ଛାୟାରେ ବସିଥାଏ ଏବଂ ତାହାରେ ଚାଲିଫେରେ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଏହାର ପକ୍କା ଫଳ ଖାଏ।
ଫଲାନାଂ ଚ ରସେନାପି ଅଧର୍ମେଣ ତୁ ପୋଷିତଃ । ସ ସଂପୁଷ୍ଟୋ ଭଵେନ୍ମର୍ତ୍ଯଃ ପତନାଯ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଏହି ଫଳର ରସ ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହେଲେ, ଏପରି ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ମଣିଷ ଅବଶ୍ୟ ଅବନତିକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ତସ୍ମାଚ୍ଚିଂତାଂ ପରିଶ୍ରିତ୍ଯ ସ୍ଵାମି ଲୋଭଂ ନ କାରଯେତ୍ । ଧନପୁତ୍ରକଲତ୍ରାଣାଂ ଚିଂତାମେତାଂ ନ କାରଯେତ୍
ତେଣୁ ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ି, ହେ ସ୍ୱାମୀ, ଲୋଭ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଧନ, ପୁଅ, ଜଣେଇ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଇଁ ଏପରି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯୋ ହି ଵିଦ୍ଵାନ୍ନଚେତ୍କାଂତ ମୂର୍ଖାଣାଂ ପଥମେଵ ହି । ମୃଷା ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଦିଵାରାତ୍ରୌ ଵିମୋହିତଃ
ଯଦି ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଖମାନଙ୍କ ପଥରେ ଚାଲି ଦିନରାତି ମିଥ୍ୟା ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ସଦା ମୋହିତ ହୋଇ ରହେ।
ଶୁଭାର୍ଥଂ ଚ ପ୍ରଵିଂଦାମି କଥଂ ପୁତ୍ରାନହଂ ଲଭେ । ଏଵଂ ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଦିଵାରାତ୍ରୌ ଵିମୋହିତଃ
ସେ ଦିନରାତି ମୋହିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରେ—'କିପରି ଶୁଭ ଲାଭିବି? କିପରି ପୁଅ ପାଇବି?'
କ୍ଷଣମେକଂ ପ୍ରପଶ୍ଯେତ୍ସ ଚିଂତାମଧ୍ଯେ ମହତ୍ସୁଖମ୍ । ପୁନଶ୍ଚୈତନ୍ଯମାଯାତି ମହାଦୁଃଖେନ ପୀଡ୍ଯତେ
ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବାବେଳେ ସେ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ବଡ଼ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ; ପୁଣି ସଚେତନ ହେଲେ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।
ଚିଂତାମୋହୌ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଅନୁଵର୍ତସ୍ଵ ତଂ ଦ୍ଵିଜ । ସଂସାରେ ନାସ୍ତି ସଂବଂଧଃ କେନ ସାର୍ଧଂ ମହାମତେ
ଚିନ୍ତା ଓ ମୋହକୁ ଛାଡ଼ି, ସେଇ ପଥକୁ ଅନୁସର, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ଏହି ସଂସାରରେ କାହା ସହିତ ନିଜର ସତ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ହେ ମହାମତି।
ମିତ୍ରାଶ୍ଚ ବାଂଧଵାଃ ପୁତ୍ରାଃ ପିତାମାତା ସୁତାସ୍ତଥା । ସ୍ଵସଂବଂଧା ଭଵଂତ୍ଯେତେ କଲତ୍ରାଦି ତଥୈଵ ଚ
ମିତ୍ର, ବାନ୍ଧବ, ପୁଅ, ପିତା, ମାଆ, ଝିଅ ଏମିତି ନିଜ ସମ୍ପର୍କୀୟ; ଏହିପରି ଜଣେଇ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ।
ଦେଵଶର୍ମୋଵାଚ-। ସଂବଂଧଃ କୀଦୃଶୋ ଭଦ୍ରେ ତନ୍ମେ ଵିସ୍ତରତୋ ଵଦ । ଯେନ ଜାଯଂତି ତେ ସର୍ଵେ ଧନପୁତ୍ରାଦି ବାଂଧଵାଃ
ଦେବଶର୍ମଣି ପଚାରିଲେ—'ହେ ଭଦ୍ରେ, ଏହି ସମ୍ପର୍କ କେମିତି? ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ—ଧନ, ପୁଅ ଓ ବାନ୍ଧବ—ହୁଏ, ତାହା ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କୁହ।'
ସୁମନୋଵାଚ-। ଭର୍ତଃ ପଂଚଵିଧାଃ ପୁତ୍ରା ଜାଯଂତେ ତାନ୍ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ନ୍ଯାସାପହାରକଂ ଚୈକମୃଣସଂବଂଧିନଂ ପରମ୍
ସୁମନା କହିଲେ—'ପ୍ରଭୁ, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ପୁଅ ହୁଅନ୍ତି; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହୁଛି: ଏକ ହେଉଛି ନିୟୋଗ ଚୋର, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ଋଣରେ ବନ୍ଧା।'
ରିପୁଂ ଲଭ୍ଯମୁଦାସୀନମିତି କାଂତ ଭଵଂତି ତେ । ଲକ୍ଷଣାନି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେଷାମୀଶ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
'ଶତ୍ରୁ, ଉଦାସୀନ ଏବଂ ଏମିତି ପ୍ରିୟଜନ—ହେ କାନ୍ତ, ଏମିତି ପ୍ରକାର ଅଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ କହିବି, ହେ ପ୍ରଭୁ।'
ପୁତ୍ରା ମିତ୍ରାଃ ପ୍ରିଯା ଭାର୍ଯା ପିତା ମାତା ଚ ବାଂଧଵାଃ । ସ୍ଵେନସ୍ଵେନ ହି ଜାଯଂତେ ସଂବଂଧେନ ମହୀତଲେ
ପୁଅ, ମିତ୍ର, ପ୍ରିୟ ଜଣେଇ, ପିତା, ମାଆ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ—ସେମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ନ୍ଯାସାପହାରଭାଵେନ ଯସ୍ଯ ଯେନ ହୃତଂ ଭୁଵି । ନ୍ଯାସସ୍ଵାମୀ ଭଵେତ୍ପୁତ୍ରୋ ଗୁଣଵାନ୍ରୂପଵାନ୍ଭୁଵି
ଯେଉଁଠି ଏହି ପୃଥିବୀରେ କାହାରୋ ଭରସାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସମ୍ପତ୍ତି କେହି ଚୁରି କରେ, ସେଥିରେ ଭରସାଦାର ଲୋକ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଗୁଣୀ ଓ ସୁନ୍ଦର ପୁଅ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଯେନ ହ୍ଯପହୃତଂ ନ୍ଯାସଂ ତସ୍ଯ ଗେହେ ନ ସଂଶଯଃ । ନ୍ଯାସାପହାରଣଂ ଦୁଃଖଂ ସ ଦତ୍ତ୍ଵା ଦାରୁଣଂ ଗତଃ
ଯିଏ ଭରସାର ସମ୍ପତ୍ତି ଚୁରି କରିଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭରସାଦାର ଘରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ; ଏହି ଭରସା ଚୁରି କରି, ଦୁଃଖ ଭୋଗି ଶେଷରେ ଚାଲିଯାଏ।
ନ୍ଯାସସ୍ଵାମୀ ସୁପୁତ୍ରୋଽଭୂନ୍ନ୍ଯାସାପହାରକସ୍ଯ ଚ । ଗୁଣଵାନ୍ରୂପଵାଂଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତଃ
ଭରସାଦାର ଲୋକ ସୁସଂସ୍କାରୀ ପୁଅ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ଭରସା ଚୋର କରିଥିବା ଲୋକ ସେହି ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଗୁଣ, ସୁନ୍ଦରତା ଓ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ନେଇ ଆସେ।
ଭକ୍ତିଂ ଚ ଦର୍ଶଯେତ୍ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଭୂତ୍ଵା ଦିନେଦିନେ । ପ୍ରିଯଵାଙ୍ମଧୁରୋଵାଗ୍ମୀ ବହୁସ୍ନେହଂ ଵିଦର୍ଶଯେତ୍
ପୁଅ ହୋଇ ସେ ପ୍ରତିଦିନ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଦେଖାଏ, ମିଠା ଓ ପ୍ରିୟ କଥା କହି, ବହୁତ ସ୍ନେହ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ସ୍ଵୀଯଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସମୁଦ୍ଗ୍ରାହ୍ଯ ପ୍ରୀତିମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ଚାତୁଲାମ୍ । ଯଥା ତେନ ପ୍ରଦତ୍ତଂ ତନ୍ନ୍ଯାସାପହରଣାତ୍ପରମ୍
ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତି ପୁନି ନେଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଖାଇ, ଯେପରି ଦିଆଯାଇଥିଲା, ସେହିପରି ଭରସା ଚୁରି କରିବାଠାରୁ ଏହା ଅଧିକ।
ଦୁଃଖମେଵଂ ମହାଭାଗ ଦାରୁଣଂ ପ୍ରାଣନାଶନମ୍ । ତାଦୃଶଂ ତସ୍ଯ ସୋ ଦଦ୍ଯାତ୍ପୁତ୍ରୋ ଭୂତ୍ଵା ମହାଗୁଣଃ
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏପରି ଦୁଃଖ ଅତି କଠିନ ଓ ପ୍ରାଣ ନାଶକ; ଏହିପରି ଦୁଃଖ ସେ ପୁଅ ହୋଇ ଦେଇଥାଏ, ଯଦିଓ ସେ ମହାଗୁଣୀ।
ଅଲ୍ପାଯୁଷସ୍ତଥା ଭୂତ୍ଵା ମରଣଂ ଚୋପଗଚ୍ଛତି । ଦୁଃଖଂ ଦତ୍ଵା ପ୍ରଯାତ୍ଯେଵଂ ପ୍ରହୃତ୍ଯୈଵଂ ପୁନଃପୁନଃ
ସେ ଅଳ୍ପଆୟୁ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଦୁଃଖ ଦେଇ ଏଭଳି ଚାଲିଯାଏ, ପୁନିପୁନି ଏଭଳି ଘଟେ।
ଯଦାହ ପୁତ୍ରପୁତ୍ରେତି ପ୍ରଲାପଂ ହି କରୋତି ଯଃ । ତଦା ହାସ୍ଯଂ କରୋତ୍ଯେଷ କସ୍ତୁ ପୁତ୍ରୋ ହି କସ୍ଯ ଚ
ଯେତେବେଳେ କେହି 'ମୋ ପୁଅ, ମୋ ପୁଅ' ବୋଲି କାନ୍ଦେ, ସେତେବେଳେ ଲୋକ ହସନ୍ତି—କିଏ କାହାର ପୁଅ, କିଏ କାହାର? ଏହା କିଏ ଜାଣେ।
ଅନେନାପହୃତଂ ନ୍ଯାସଂ ମଦୀଯଂ ପାପଚାରିଣା । ଦ୍ରଵ୍ଯାପହାରଣେନାପି ମମ ପ୍ରାଣାଗତାଃ କିଲ
ଏହି ପାପୀ ମୋର ଭରସାର ସମ୍ପତ୍ତି ଚୁରି କରିଥିଲା; ମୋ ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରି ହେବା ଦ୍ୱାରା, ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ନେଇଯାଇଥିଲା।
ଦୁଃଖେନ ମହତା ଚୈଵ ଅସହ୍ଯେନ ଚ ଵୈ ପୁରା । ତଦା ଦୁଃଖଂ ମଯା ଦତ୍ଵାଦ୍ରଵ୍ଯମୁଦ୍ଗ୍ରାହ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍
ପୂର୍ବେ ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଓ ଅସହ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିଥିଲି, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ସେ ଦୁଃଖ ଦେଇ, ମୋର ଉତ୍ତମ ସମ୍ପତ୍ତି ପୁନି ନେଇଥିଲି।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ପାତାଲଖଂଡେ ଵୈଶାଖମାହାତ୍ମ୍ଯେ ସପ୍ତାଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ପାତାଳଖଣ୍ଡରେ ବୈଶାଖ ମାସର ମହିମା ବିଷୟରେ ସତାଶୀତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ଏକୋନନଵତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ 5.89 ନାରଦ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ସଂବୋଧିତୋ ଵିପ୍ରୋ ଦେଵଶର୍ମା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ପୁନଃ ପ୍ରାହ ପ୍ରିଯାଂ ଭାର୍ଯାଂ ସହିତାଂ ଜ୍ଞାନଵାଦିନୀମ୍
ଏକୋନନବତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ନାରଦ କହିଲେ—ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେବଶର୍ମା ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଓ ଜ୍ଞାନବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୁମନାଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ।