ଧନପୁତ୍ରଵିହୀନସ୍ତୁ ବହୁଦୁଃଖସମନ୍ଵିତଃ । ଦାରିଦ୍ରେଣ ସୁଦୁଃଖେନ ସର୍ଵଦୈଵପ୍ରପୀଡିତଃ
ସେ ଧନ ଓ ସନ୍ତାନରୁ ବଞ୍ଚିତ, ବହୁ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଥିଲେ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଥିଲା।
ପୁତ୍ରୋପାଯଂ ଧନସ୍ଯାପି ଦିଵାରାତ୍ରୌ ପ୍ରଚିଂତଯେତ୍ । ଏକଦା ତୁ ପ୍ରିଯା ତସ୍ଯ ସୁମନା ନାମ ସୁଵ୍ରତା
ସେ ଦିନ ଓ ରାତି ସନ୍ତାନ ଓ ଧନ ପାଇବା ଉପାୟ ଭାବୁଥିଲେ; ଏଭଳି ଏକଦିନ, ତାଙ୍କର ସତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୁମନା ନାମକ—
ଭର୍ତାରଂ ଚିଂତଯୋପେତମଧୋମୁଖମଲକ୍ଷଯତ୍ । ସମାଲୋକ୍ଯ ତଦା କାଂତଂ ତମୁଵାଚ ଯଶସ୍ଵିନୀ
ତାଙ୍କର ପତିକୁ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଓ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥିବା ଦେଖିଲେ; ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦେଖି, ସେ ଯଶସ୍ୱିନୀ ନାରୀ କହିଲେ।
ଦୁଃଖଜାଲୈରସଂଖ୍ଯୈସ୍ତୁ ତଵ ଚିତ୍ତଂ ପ୍ରକର୍ଷିତମ୍ । ଵ୍ଯାମୋହେନ ପ୍ରମୂଢୋସି ତ୍ଯଜ ଚିଂତାଂ ମହାମତେ
ଅଗଣିତ ଦୁଃଖର ଜାଳରେ ତୁମ ମନ ବନ୍ଧା ହୋଇଯାଇଛି; ଭ୍ରମରେ ତୁମେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଉଛ; ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼।
ମମ ଦୁଃଖଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ସୁଖଂ ଵ୍ରଜ । ନାସ୍ତି ଚିଂତାସମଂ ଦୁଃଖଂ କାଯଶୋଷଣମେଵ ହି
ତୁମ ଦୁଃଖ ମୋତେ କୁହ, ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହେଉ ଓ ସୁଖ ପାଅ; ଚିନ୍ତା ପରି ଦୁଃଖ କିଛି ନାହିଁ, ଏହା ଶରୀରକୁ କେବଳ କ୍ଷୀଣ କରେ।
ତାଂ ସଂତ୍ଯଜ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତେତ ସ ସୁଖେନ ପ୍ରମୋଦତେ । ଚିଂତାଯାଃ କାରଣଂ ଵିପ୍ର କଥଯସ୍ଵ ମମ ପ୍ରଭୋ
ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ଲୋକ କାମ କରି ସୁଖରେ ରହେ; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ ଚିନ୍ତାର କାରଣ ମୋତେ କୁହ।
ନାରଦ ଉଵାଚ-। ପ୍ରିଯାଵାକ୍ଯଂ ସ ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ଦେଵଶର୍ମା ମହାମତିଃ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ପ୍ରୀତୋ ଦୁଃଖିତୋଽପି ସତୀସଖଃ
ନାରଦ କହିଲେ— ପ୍ରିୟାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଦେବଶର୍ମା ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିଲେ, ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସତୀ ସଂଗିନୀଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଦେଵଶର୍ମୋଵାଚ-। ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଚିଂତିତଂ ଭଦ୍ରେ କିଂଚିଦ୍ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୈଵାଵଧାର୍ଯତାମ୍
ଦେବଶର୍ମା କହିଲେ— ହେ ଭଦ୍ରେ, ତୁମେ ଯେପରି ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ ଭାବିଛ, ସେ ସବୁ ମୁଁ କହିବି; ଶୁଣି ଭଲଭାବେ ବୁଝ।
ନ ଜାନେ କେନ ପାପେନ ଧନହୀନୋଽସ୍ମି ସୁଵ୍ରତେ । ତଥା ପୁତ୍ରଵିହୀନୋଽସ୍ମି ଏତଦ୍ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍
ମୁଁ କେଉଁ ପାପରେ ଧନହୀନ ହୋଇଛି ଜାଣେନି, ହେ ସୁବ୍ରତେ; ଏପରି ମୁଁ ସନ୍ତାନ ବିନା ରହିଛି—ଏହି ହେଉଛି ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ।
ସୁମନୋଵାଚ-। ଶ୍ରୂଯତାମଭିଧାସ୍ଯାମି ସର୍ଵସଂଦେହନାଶନମ୍ । ସ୍ଵରୂପମୁପଦେଶସ୍ଯ ସର୍ଵଵିଜ୍ଞାନଦର୍ଶନମ୍
ସୁମନା କହିଲେ— ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏମିତି ଉପଦେଶ କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରେ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଦେଖାଏ।
ସଂତୋଷ ଏଵ ପରମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସୌଖ୍ଯାଦିକାରଣମ୍ । ଅସଂତୋଷଃ ପରଂ ପାପମିତ୍ଯାହ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ
ସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ସୁଖର ମୂଳ କାରଣ; ଅସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ—ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି ପ୍ରଭୁ ହରି।
ଲୋଭଃ ପାପସ୍ଯ ବୀଜୋଽଯଂ ମୋହୋ ମୂଲଂ ଚ ତସ୍ଯ ଵୈ । ଅସତ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ହି ସ୍କଂଧୋ ମହାଶାଖା ସୁଵିସ୍ତରାତ୍
ଲୋଭ ହେଉଛି ପାପର ବୀଜ, ମୋହ ହେଉଛି ଏହାର ମୂଳ; ଅସତ୍ୟ ହେଉଛି ଏହାର ତଣ୍ଡ, ଏହା ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଶାଖାରେ ପ୍ରସାରିତ।
ମଦକୌଟିଲ୍ଯ ପତ୍ରାଣି କୁବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପୁଷ୍ପିତଃ ସଦା । ଅନୃତଂ ତସ୍ଯ ସୌଗଂଧ୍ଯମଜ୍ଞାନଂ ଫଲମେଵ ଚ
ମଦ ଏବଂ କୁଟିଳତା ହେଉଛି ଏହି ଗଛର ପତ୍ର, ଏହା ସଦା ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିରେ ଫୁଲିଥାଏ; ଅନୃତ ହେଉଛି ଏହାର ସୁଗନ୍ଧ, ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଏହାର ଫଳ।
କୁଡ୍ଯଂ ପାଷଂଡଚୌରାଶ୍ଚ କ୍ରୂରାଃ କୂଟାଶ୍ଚ ପାପିନଃ । ପକ୍ଷିଣୋ ମୋହଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ମହାଶାଖାସମାଶ୍ରିତାଃ
ପାପୀ, ପାଖଣ୍ଡୀ, ଚୋର, କ୍ରୁର ଏବଂ ଧୋଖାବାଜମାନେ ମୋହ ଗଛର ବଡ଼ ଶାଖାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ପକ୍ଷୀମାନେ।
ଅଜ୍ଞାନଂ ସୁଫଲଂ ତସ୍ଯ ରସୋ ଧର୍ମଂ ଫଲସ୍ଯ ହି । ଭାଵୋଦକେନ ସଂଵୃଦ୍ଧିସ୍ତସ୍ଯ ଶ୍ରଦ୍ଧା କ୍ରତୁ ପ୍ରିଯା
ଏହି ଗଛର ପକ୍କା ଫଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ, ଏହାର ଫଳର ରସ ହେଉଛି ଅଧର୍ମ; ଭାବର ଜଳରେ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଏହାର ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଅନ୍ଧଶ୍ରଦ୍ଧା।
ଅଧର୍ମେଷୁ ରସସ୍ତସ୍ଯ ଉତ୍କ୍ଲେଦୈର୍ମଧୁରାଯତେ । ତାଦୃଶୈଶ୍ଚ ଫଲୈଶ୍ଚୈଵସଫଲୋ ଲୋଭପାଦପଃ
ଏହି ଗଛର ରସ ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମିଳେ, ଅତି ଆସକ୍ତିରେ ଏହା ମିଠା ହୋଇଯାଏ; ଏପରି ଫଳ ସହିତ ଲୋଭର ଗଛ ଅସାର ହୋଇଯାଏ।
ତସ୍ଯଚ୍ଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଯୋ ନରଃ ପରିଵର୍ତତେ । ଫଲାନି ତସ୍ଯ ସୋଽଶ୍ନାତି ସ୍ଵପକ୍ଵାନି ଦିନେଦିନେ
ଯିଏ ଏହି ଗଛର ଛାୟାରେ ବସିଥାଏ ଏବଂ ତାହାରେ ଚାଲିଫେରେ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଏହାର ପକ୍କା ଫଳ ଖାଏ।
ଫଲାନାଂ ଚ ରସେନାପି ଅଧର୍ମେଣ ତୁ ପୋଷିତଃ । ସ ସଂପୁଷ୍ଟୋ ଭଵେନ୍ମର୍ତ୍ଯଃ ପତନାଯ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଏହି ଫଳର ରସ ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହେଲେ, ଏପରି ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ମଣିଷ ଅବଶ୍ୟ ଅବନତିକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ତସ୍ମାଚ୍ଚିଂତାଂ ପରିଶ୍ରିତ୍ଯ ସ୍ଵାମି ଲୋଭଂ ନ କାରଯେତ୍ । ଧନପୁତ୍ରକଲତ୍ରାଣାଂ ଚିଂତାମେତାଂ ନ କାରଯେତ୍
ତେଣୁ ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ି, ହେ ସ୍ୱାମୀ, ଲୋଭ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଧନ, ପୁଅ, ଜଣେଇ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଇଁ ଏପରି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯୋ ହି ଵିଦ୍ଵାନ୍ନଚେତ୍କାଂତ ମୂର୍ଖାଣାଂ ପଥମେଵ ହି । ମୃଷା ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଦିଵାରାତ୍ରୌ ଵିମୋହିତଃ
ଯଦି ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଖମାନଙ୍କ ପଥରେ ଚାଲି ଦିନରାତି ମିଥ୍ୟା ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ସଦା ମୋହିତ ହୋଇ ରହେ।
ଶୁଭାର୍ଥଂ ଚ ପ୍ରଵିଂଦାମି କଥଂ ପୁତ୍ରାନହଂ ଲଭେ । ଏଵଂ ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଦିଵାରାତ୍ରୌ ଵିମୋହିତଃ
ସେ ଦିନରାତି ମୋହିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରେ—'କିପରି ଶୁଭ ଲାଭିବି? କିପରି ପୁଅ ପାଇବି?'
କ୍ଷଣମେକଂ ପ୍ରପଶ୍ଯେତ୍ସ ଚିଂତାମଧ୍ଯେ ମହତ୍ସୁଖମ୍ । ପୁନଶ୍ଚୈତନ୍ଯମାଯାତି ମହାଦୁଃଖେନ ପୀଡ୍ଯତେ
ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବାବେଳେ ସେ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ବଡ଼ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ; ପୁଣି ସଚେତନ ହେଲେ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।
ଚିଂତାମୋହୌ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଅନୁଵର୍ତସ୍ଵ ତଂ ଦ୍ଵିଜ । ସଂସାରେ ନାସ୍ତି ସଂବଂଧଃ କେନ ସାର୍ଧଂ ମହାମତେ
ଚିନ୍ତା ଓ ମୋହକୁ ଛାଡ଼ି, ସେଇ ପଥକୁ ଅନୁସର, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ଏହି ସଂସାରରେ କାହା ସହିତ ନିଜର ସତ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ହେ ମହାମତି।
ମିତ୍ରାଶ୍ଚ ବାଂଧଵାଃ ପୁତ୍ରାଃ ପିତାମାତା ସୁତାସ୍ତଥା । ସ୍ଵସଂବଂଧା ଭଵଂତ୍ଯେତେ କଲତ୍ରାଦି ତଥୈଵ ଚ
ମିତ୍ର, ବାନ୍ଧବ, ପୁଅ, ପିତା, ମାଆ, ଝିଅ ଏମିତି ନିଜ ସମ୍ପର୍କୀୟ; ଏହିପରି ଜଣେଇ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ।
ଦେଵଶର୍ମୋଵାଚ-। ସଂବଂଧଃ କୀଦୃଶୋ ଭଦ୍ରେ ତନ୍ମେ ଵିସ୍ତରତୋ ଵଦ । ଯେନ ଜାଯଂତି ତେ ସର୍ଵେ ଧନପୁତ୍ରାଦି ବାଂଧଵାଃ
ଦେବଶର୍ମଣି ପଚାରିଲେ—'ହେ ଭଦ୍ରେ, ଏହି ସମ୍ପର୍କ କେମିତି? ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ—ଧନ, ପୁଅ ଓ ବାନ୍ଧବ—ହୁଏ, ତାହା ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କୁହ।'
ସୁମନୋଵାଚ-। ଭର୍ତଃ ପଂଚଵିଧାଃ ପୁତ୍ରା ଜାଯଂତେ ତାନ୍ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ନ୍ଯାସାପହାରକଂ ଚୈକମୃଣସଂବଂଧିନଂ ପରମ୍
ସୁମନା କହିଲେ—'ପ୍ରଭୁ, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ପୁଅ ହୁଅନ୍ତି; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହୁଛି: ଏକ ହେଉଛି ନିୟୋଗ ଚୋର, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ଋଣରେ ବନ୍ଧା।'
ରିପୁଂ ଲଭ୍ଯମୁଦାସୀନମିତି କାଂତ ଭଵଂତି ତେ । ଲକ୍ଷଣାନି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେଷାମୀଶ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
'ଶତ୍ରୁ, ଉଦାସୀନ ଏବଂ ଏମିତି ପ୍ରିୟଜନ—ହେ କାନ୍ତ, ଏମିତି ପ୍ରକାର ଅଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ କହିବି, ହେ ପ୍ରଭୁ।'
ପୁତ୍ରା ମିତ୍ରାଃ ପ୍ରିଯା ଭାର୍ଯା ପିତା ମାତା ଚ ବାଂଧଵାଃ । ସ୍ଵେନସ୍ଵେନ ହି ଜାଯଂତେ ସଂବଂଧେନ ମହୀତଲେ
ପୁଅ, ମିତ୍ର, ପ୍ରିୟ ଜଣେଇ, ପିତା, ମାଆ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ—ସେମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ନ୍ଯାସାପହାରଭାଵେନ ଯସ୍ଯ ଯେନ ହୃତଂ ଭୁଵି । ନ୍ଯାସସ୍ଵାମୀ ଭଵେତ୍ପୁତ୍ରୋ ଗୁଣଵାନ୍ରୂପଵାନ୍ଭୁଵି
ଯେଉଁଠି ଏହି ପୃଥିବୀରେ କାହାରୋ ଭରସାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସମ୍ପତ୍ତି କେହି ଚୁରି କରେ, ସେଥିରେ ଭରସାଦାର ଲୋକ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଗୁଣୀ ଓ ସୁନ୍ଦର ପୁଅ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଯେନ ହ୍ଯପହୃତଂ ନ୍ଯାସଂ ତସ୍ଯ ଗେହେ ନ ସଂଶଯଃ । ନ୍ଯାସାପହାରଣଂ ଦୁଃଖଂ ସ ଦତ୍ତ୍ଵା ଦାରୁଣଂ ଗତଃ
ଯିଏ ଭରସାର ସମ୍ପତ୍ତି ଚୁରି କରିଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭରସାଦାର ଘରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ; ଏହି ଭରସା ଚୁରି କରି, ଦୁଃଖ ଭୋଗି ଶେଷରେ ଚାଲିଯାଏ।