ପ୍ରଜ୍ଵାଲ୍ଯ ଵହ୍ନିଂ ଘୃତତୈଲସିକ୍ତଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଵର୍ତଶିଖଂ ସ୍ଵକାଲେ । ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଦଗ୍ଧଃ କିଲ ଭାଵଦୁଷ୍ଟୋ ନ ସ୍ଵର୍ଗମାପ୍ନୋତି ଫଲଂ ନ ଚାନ୍ଯତ୍
ଯଦି କେହି ଠିକ୍ ସମୟରେ ଘିଅ ଓ ତେଲରେ ଭିଜାଇ ଅଗ୍ନିକୁ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଦାହି ଦେଇ, ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପୁଡ଼ିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଭାବ ଖରାପ ଥାଏ, ତେବେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଫଳ ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ।
ଶ୍ରଦ୍ଧତ୍ସ୍ଵଭୂପ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ମାଧଵସ୍ଯ ଫଲଂ ପ୍ରତି । ସ୍ଵଲ୍ପଂ ଚାପି ଶୁଭଂ କର୍ମ ଵିକର୍ମଶତନାଶନମ୍
ତେଣୁ ହେ ରାଜା, ମାଧବଙ୍କର ଫଳ ଉପରେ ଆସ୍ଥା ରଖ। ଥୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଭଲ କାମ ଶତଶତ ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦିଏ।
ଯଥା ହରେର୍ନାମଭଯେନ ଭୂପ ନଶ୍ଯଂତି ସର୍ଵେ ଦୁରିତସ୍ଯ ଵୃଂଦାଃ । ନୂନଂ ରଵୌ ମେଷଗତେ ଵିଭାତେ ସ୍ନାନେନ ତୀର୍ଥେ ଚ ହରିସ୍ତଵେନ
ହେ ରାଜା, ଯେପରି ହରିଙ୍କର ନାମର ଭୟରେ ସମସ୍ତ ପାପର ଦଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ନିଶ୍ଚୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷରାଶିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପ୍ରଭାତବେଳେ, ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ଓ ହରିଙ୍କର ସ୍ତୁତି କରିଲେ—
ତେଜସା ଵୈନତେଯସ୍ଯ ପାପ୍ମାନଃ ପନ୍ନଗା ଇଵ । ଵିଦ୍ରଵଂତି ଚ ଵୈଶାଖସ୍ନାନେନୋଷସି ନିଶ୍ଚିତମ୍
ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ପ୍ରଭାରେ ଯେପରି ସର୍ପମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାନ୍ତି, ସେପରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୈଶାଖ ମାସର ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନରେ ପାପମାନେ ଦୂରେ ପଳାଇଯାନ୍ତି।
ଗଂଗାଯାଂ ନର୍ମଦାଯାଂ ଵା ସ୍ନାତ୍ଵା ମେଷଗତେ ରଵୌ । ପାପପ୍ରଶମନସ୍ତୋତ୍ରଂ ଯଃ ପଠେଦ୍ଭକ୍ତିଭାଵତଃ
ଗଙ୍ଗା କିମ୍ବା ନର୍ମଦା ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ, ଯିଏ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପାପ ନାଶକ ସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼ନ୍ତି—
ଏକକାଲଂ ଦ୍ଵିକାଲଂ ଵା ତ୍ରିସଂଧ୍ଯମପି ଭୂପତେ । ସ ଯାତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ସର୍ଵପାପଵିଵର୍ଜିତଃ
ସେ ଏକଥର, ଦୁଇଥର କିମ୍ବା ଦିନର ତିନି ସମୟରେ ଯେପରି ନିୟମ କରେ, ହେ ରାଜା, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଅଂବରୀଷ ମହତ୍ପୁଣ୍ଯପ୍ରାପ୍ତଯେ କୁରୁ ଵୀକ୍ଷଣମ୍ । ମାଧଵେମାସି ଵୈ ସ୍ନାନଂ ପ୍ରାତର୍ନିଯମସଂସ୍ଥିତଃ
ହେ ଅମ୍ବରୀଷ, ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଲାଗି, ଦେଖ, ମାଧବ ମାସରେ ନିୟମରେ ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନ କର।
ଯଦାନର୍ତ୍ତପୁରେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵସତାଂ ଵର୍ଷକୋଟିଭିଃ । ତତ୍ପ୍ରାତର୍ମାଧଵେ ମାସି ସ୍ନାନେନୈକେନ ଲଭ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଅନର୍ତ୍ତପୁରରେ କୋଟି ବର୍ଷ ରହିଲେ ମିଳେ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ ମାଧବ ମାସର ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନରେ ଏକଥରେ ମିଳିଯାଏ।
ଇହାର୍ଥେ ଯତ୍ପୁରାଵୃତ୍ତଂ ତଦାକର୍ଣଯ ଭୂପତେ । ଭାର୍ଯଯା ସହ ସଂଵାଦଂ ଦେଵଶର୍ମଦ୍ଵିଜନ୍ମନଃ
ଏହି କାରଣରେ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ହେ ରାଜା, ସେଥିରେ ଦେବଶର୍ମା ଓ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣ।
ରେଵାତୀରେ ସୁପୁଣ୍ଯେ ଚ ତୀର୍ଥେ ଚାମରକଂଟକେ । କୌଶିକସ୍ଯ ସୁତୋ ଜାତୋ ଦେଵଶର୍ମା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ପୁଣ୍ୟମୟ ରେବା ନଦୀ କୂଳରେ, ଅମରକଣ୍ଟକ ତୀର୍ଥରେ, କୌଶିକଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦେବଶର୍ମା ନାମକ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ଧନପୁତ୍ରଵିହୀନସ୍ତୁ ବହୁଦୁଃଖସମନ୍ଵିତଃ । ଦାରିଦ୍ରେଣ ସୁଦୁଃଖେନ ସର୍ଵଦୈଵପ୍ରପୀଡିତଃ
ସେ ଧନ ଓ ସନ୍ତାନରୁ ବଞ୍ଚିତ, ବହୁ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଥିଲେ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଥିଲା।
ପୁତ୍ରୋପାଯଂ ଧନସ୍ଯାପି ଦିଵାରାତ୍ରୌ ପ୍ରଚିଂତଯେତ୍ । ଏକଦା ତୁ ପ୍ରିଯା ତସ୍ଯ ସୁମନା ନାମ ସୁଵ୍ରତା
ସେ ଦିନ ଓ ରାତି ସନ୍ତାନ ଓ ଧନ ପାଇବା ଉପାୟ ଭାବୁଥିଲେ; ଏଭଳି ଏକଦିନ, ତାଙ୍କର ସତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୁମନା ନାମକ—
ଭର୍ତାରଂ ଚିଂତଯୋପେତମଧୋମୁଖମଲକ୍ଷଯତ୍ । ସମାଲୋକ୍ଯ ତଦା କାଂତଂ ତମୁଵାଚ ଯଶସ୍ଵିନୀ
ତାଙ୍କର ପତିକୁ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଓ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥିବା ଦେଖିଲେ; ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦେଖି, ସେ ଯଶସ୍ୱିନୀ ନାରୀ କହିଲେ।
ଦୁଃଖଜାଲୈରସଂଖ୍ଯୈସ୍ତୁ ତଵ ଚିତ୍ତଂ ପ୍ରକର୍ଷିତମ୍ । ଵ୍ଯାମୋହେନ ପ୍ରମୂଢୋସି ତ୍ଯଜ ଚିଂତାଂ ମହାମତେ
ଅଗଣିତ ଦୁଃଖର ଜାଳରେ ତୁମ ମନ ବନ୍ଧା ହୋଇଯାଇଛି; ଭ୍ରମରେ ତୁମେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଉଛ; ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼।
ମମ ଦୁଃଖଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ସୁଖଂ ଵ୍ରଜ । ନାସ୍ତି ଚିଂତାସମଂ ଦୁଃଖଂ କାଯଶୋଷଣମେଵ ହି
ତୁମ ଦୁଃଖ ମୋତେ କୁହ, ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହେଉ ଓ ସୁଖ ପାଅ; ଚିନ୍ତା ପରି ଦୁଃଖ କିଛି ନାହିଁ, ଏହା ଶରୀରକୁ କେବଳ କ୍ଷୀଣ କରେ।
ତାଂ ସଂତ୍ଯଜ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତେତ ସ ସୁଖେନ ପ୍ରମୋଦତେ । ଚିଂତାଯାଃ କାରଣଂ ଵିପ୍ର କଥଯସ୍ଵ ମମ ପ୍ରଭୋ
ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ଲୋକ କାମ କରି ସୁଖରେ ରହେ; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ ଚିନ୍ତାର କାରଣ ମୋତେ କୁହ।
ନାରଦ ଉଵାଚ-। ପ୍ରିଯାଵାକ୍ଯଂ ସ ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ଦେଵଶର୍ମା ମହାମତିଃ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ପ୍ରୀତୋ ଦୁଃଖିତୋଽପି ସତୀସଖଃ
ନାରଦ କହିଲେ— ପ୍ରିୟାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଦେବଶର୍ମା ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିଲେ, ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସତୀ ସଂଗିନୀଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଦେଵଶର୍ମୋଵାଚ-। ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଚିଂତିତଂ ଭଦ୍ରେ କିଂଚିଦ୍ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୈଵାଵଧାର୍ଯତାମ୍
ଦେବଶର୍ମା କହିଲେ— ହେ ଭଦ୍ରେ, ତୁମେ ଯେପରି ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ ଭାବିଛ, ସେ ସବୁ ମୁଁ କହିବି; ଶୁଣି ଭଲଭାବେ ବୁଝ।
ନ ଜାନେ କେନ ପାପେନ ଧନହୀନୋଽସ୍ମି ସୁଵ୍ରତେ । ତଥା ପୁତ୍ରଵିହୀନୋଽସ୍ମି ଏତଦ୍ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍
ମୁଁ କେଉଁ ପାପରେ ଧନହୀନ ହୋଇଛି ଜାଣେନି, ହେ ସୁବ୍ରତେ; ଏପରି ମୁଁ ସନ୍ତାନ ବିନା ରହିଛି—ଏହି ହେଉଛି ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ।
ସୁମନୋଵାଚ-। ଶ୍ରୂଯତାମଭିଧାସ୍ଯାମି ସର୍ଵସଂଦେହନାଶନମ୍ । ସ୍ଵରୂପମୁପଦେଶସ୍ଯ ସର୍ଵଵିଜ୍ଞାନଦର୍ଶନମ୍
ସୁମନା କହିଲେ— ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏମିତି ଉପଦେଶ କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରେ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଦେଖାଏ।
ସଂତୋଷ ଏଵ ପରମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସୌଖ୍ଯାଦିକାରଣମ୍ । ଅସଂତୋଷଃ ପରଂ ପାପମିତ୍ଯାହ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ
ସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ସୁଖର ମୂଳ କାରଣ; ଅସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ—ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି ପ୍ରଭୁ ହରି।
ଲୋଭଃ ପାପସ୍ଯ ବୀଜୋଽଯଂ ମୋହୋ ମୂଲଂ ଚ ତସ୍ଯ ଵୈ । ଅସତ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ହି ସ୍କଂଧୋ ମହାଶାଖା ସୁଵିସ୍ତରାତ୍
ଲୋଭ ହେଉଛି ପାପର ବୀଜ, ମୋହ ହେଉଛି ଏହାର ମୂଳ; ଅସତ୍ୟ ହେଉଛି ଏହାର ତଣ୍ଡ, ଏହା ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଶାଖାରେ ପ୍ରସାରିତ।
ମଦକୌଟିଲ୍ଯ ପତ୍ରାଣି କୁବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପୁଷ୍ପିତଃ ସଦା । ଅନୃତଂ ତସ୍ଯ ସୌଗଂଧ୍ଯମଜ୍ଞାନଂ ଫଲମେଵ ଚ
ମଦ ଏବଂ କୁଟିଳତା ହେଉଛି ଏହି ଗଛର ପତ୍ର, ଏହା ସଦା ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିରେ ଫୁଲିଥାଏ; ଅନୃତ ହେଉଛି ଏହାର ସୁଗନ୍ଧ, ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଏହାର ଫଳ।
କୁଡ୍ଯଂ ପାଷଂଡଚୌରାଶ୍ଚ କ୍ରୂରାଃ କୂଟାଶ୍ଚ ପାପିନଃ । ପକ୍ଷିଣୋ ମୋହଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ମହାଶାଖାସମାଶ୍ରିତାଃ
ପାପୀ, ପାଖଣ୍ଡୀ, ଚୋର, କ୍ରୁର ଏବଂ ଧୋଖାବାଜମାନେ ମୋହ ଗଛର ବଡ଼ ଶାଖାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ପକ୍ଷୀମାନେ।
ଅଜ୍ଞାନଂ ସୁଫଲଂ ତସ୍ଯ ରସୋ ଧର୍ମଂ ଫଲସ୍ଯ ହି । ଭାଵୋଦକେନ ସଂଵୃଦ୍ଧିସ୍ତସ୍ଯ ଶ୍ରଦ୍ଧା କ୍ରତୁ ପ୍ରିଯା
ଏହି ଗଛର ପକ୍କା ଫଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ, ଏହାର ଫଳର ରସ ହେଉଛି ଅଧର୍ମ; ଭାବର ଜଳରେ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଏହାର ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଅନ୍ଧଶ୍ରଦ୍ଧା।
ଅଧର୍ମେଷୁ ରସସ୍ତସ୍ଯ ଉତ୍କ୍ଲେଦୈର୍ମଧୁରାଯତେ । ତାଦୃଶୈଶ୍ଚ ଫଲୈଶ୍ଚୈଵସଫଲୋ ଲୋଭପାଦପଃ
ଏହି ଗଛର ରସ ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମିଳେ, ଅତି ଆସକ୍ତିରେ ଏହା ମିଠା ହୋଇଯାଏ; ଏପରି ଫଳ ସହିତ ଲୋଭର ଗଛ ଅସାର ହୋଇଯାଏ।
ତସ୍ଯଚ୍ଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଯୋ ନରଃ ପରିଵର୍ତତେ । ଫଲାନି ତସ୍ଯ ସୋଽଶ୍ନାତି ସ୍ଵପକ୍ଵାନି ଦିନେଦିନେ
ଯିଏ ଏହି ଗଛର ଛାୟାରେ ବସିଥାଏ ଏବଂ ତାହାରେ ଚାଲିଫେରେ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଏହାର ପକ୍କା ଫଳ ଖାଏ।
ଫଲାନାଂ ଚ ରସେନାପି ଅଧର୍ମେଣ ତୁ ପୋଷିତଃ । ସ ସଂପୁଷ୍ଟୋ ଭଵେନ୍ମର୍ତ୍ଯଃ ପତନାଯ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଏହି ଫଳର ରସ ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହେଲେ, ଏପରି ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ମଣିଷ ଅବଶ୍ୟ ଅବନତିକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ତସ୍ମାଚ୍ଚିଂତାଂ ପରିଶ୍ରିତ୍ଯ ସ୍ଵାମି ଲୋଭଂ ନ କାରଯେତ୍ । ଧନପୁତ୍ରକଲତ୍ରାଣାଂ ଚିଂତାମେତାଂ ନ କାରଯେତ୍
ତେଣୁ ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ି, ହେ ସ୍ୱାମୀ, ଲୋଭ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଧନ, ପୁଅ, ଜଣେଇ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଇଁ ଏପରି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯୋ ହି ଵିଦ୍ଵାନ୍ନଚେତ୍କାଂତ ମୂର୍ଖାଣାଂ ପଥମେଵ ହି । ମୃଷା ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଦିଵାରାତ୍ରୌ ଵିମୋହିତଃ
ଯଦି ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଖମାନଙ୍କ ପଥରେ ଚାଲି ଦିନରାତି ମିଥ୍ୟା ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ସଦା ମୋହିତ ହୋଇ ରହେ।