ଅଵୈଷ୍ଣଵୋପଦିଷ୍ଟଂଚେତ୍ପୂର୍ଵମଂତ୍ରଵରଂଦ୍ଵଯମ୍ । ପୁନଶ୍ଚ ଵିଧିନା ସମ୍ଯକ୍ଵୈଷ୍ଣଵାଦ୍ଗ୍ରାହଯେଦ୍ଗୁରୋଃ
ଯଦି ପୂର୍ବରୁ ଅବୈଷ୍ଣବ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା, ତେବେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ମନ୍ତ୍ର ପୁନଃ ଏକ ବୈଷ୍ଣବ ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
ସହସ୍ରଶାଖାଧ୍ଯାଯୀ ଵା ସର୍ଵଯଜ୍ଞେଷୁ ଦୀକ୍ଷିତଃ । କୁଲେ ମହତି ଜାତୋଽପି ନ ଗୁରୁଃ ସ୍ଯାଦଵୈଷ୍ଣଵଃ
ଯଦିଓ କେହି ହଜାର ଶାଖା ବେଦ ପଢିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଦିକ୍ଷିତ ଅଟନ୍ତି, କିମ୍ବା ବଡ଼ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ତଥାପି ଅବୈଷ୍ଣବ ଲୋକ କେବେ ଗୁରୁ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି।
ଯସ୍ତୁ ମଂତ୍ରଦ୍ଵଯଂ ସମ୍ଯଗଧ୍ଯାପଯତି ଵୈଷ୍ଣଵଃ । ସ ଆଚାର୍ଯସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଭଵବଂଧଵିଦାରକଃ
ଯିଏ ବୈଷ୍ଣବ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ମନ୍ତ୍ର ଠିକ୍ ଭାବରେ ଶିଖାଇଥାଏ, ସେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଜଣାଯିବେ, ଏବଂ ସେ ଭବବନ୍ଧନ ଛିନ୍ଦିବାରେ ସକ୍ଷମ।
ଆଚାର୍ଯଂ ସଂଶ୍ରଯିତ୍ଵାଥ ଵତ୍ସରଂ ସେଵଯେଦ୍ଦିଵଜଃ । ତସ୍ଯ ଵୃତ୍ତିଂ ପରିଜ୍ଞାତ୍ଵା ମଂତ୍ରମଧ୍ଯାପଯେଦ୍ଗୁରୁଃ
ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରେ ଶରଣ ନେଇ, ଦ୍ୱିଜ ଏକ ବର୍ଷ ସେବା କରିବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କ ବ୍ୟବହାର ଭଲଭାବେ ଜାଣିବା ପରେ, ଗୁରୁ ମନ୍ତ୍ର ଶିଖାଇବେ।
କୃତ୍ଵା ତାପାଦିସଂସ୍କାରାନ୍ପଶ୍ଚାନ୍ମଂତ୍ରମୁଦୀରଯେତ୍ । ତାପଂ ପୁଂଡ୍ରଂ ତଥା ନାମ କୃତ୍ଵା ଵୈ ଵିଧିନା ଗୁରୁଃ
ତାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶୁଧ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପରେ, ଗୁରୁ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ; ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଗୁରୁ ତାପ, ପୁଣ୍ଡ୍ର ଏବଂ ନାମକରଣ କରିବେ।
ପଶ୍ଚାଦଧ୍ଯାପଯେନ୍ମଂତ୍ରଂ ଶିଷ୍ଯଂ ନିର୍ମଲଚେତସମ୍ । ଚକ୍ରେଣ ଵିଧିନା ତପ୍ତଂ ତାପ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ
ପରେ ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ, ଯାହାର ଚିତ୍ତ ଶୁଧ୍ଧ, ମନ୍ତ୍ର ଶିଖାଇବେ; ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାପ କରାଯିବାକୁ 'ତାପ' କୁହାଯାଏ।
ପୁଂଡ୍ରମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନାମ ଵୈଷ୍ଣଵମୁଚ୍ଯତେ । ତତୋ ମଂତ୍ରଂ ଵିଧାନେନ ଶିଷ୍ଯମଧ୍ଯାପଯେଦ୍ଗୁରୁଃ
ଉପରକୁ ଲାଗିଥିବା ଚିହ୍ନକୁ 'ପୁଣ୍ଡ୍ର' କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ନାମ ଏହିପରି ହୁଏ; ତାପରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ଶିଖାଇବେ।
ନ୍ଯାସମଷ୍ଟାକ୍ଷରଂ ମଂତ୍ରମନ୍ଯଂ ଵା ଵୈଷ୍ଣଵଂ ମନୁମ୍ । ନ୍ଯାସମେଵାତ୍ର ପରମଂ ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ଶୁଭାନନେ
ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ନ୍ୟାସ ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବୈଷ୍ଣବ ମନ୍ତ୍ର ଦିଆଯିବା ଉଚିତ; ବୈଷ୍ଣବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନ୍ୟାସକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନାଯାଏ, ଓ ଶୁଭାନନେ।
ତସ୍ମାତ୍ତୁ ନ୍ଯାସମେଵୈଷାମତିରିକ୍ତମିହୋଚ୍ଯତେ । ନ୍ଯାସଵିଦ୍ଯାପରୋ ଯସ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଚ୍ଯତେ
ଏହିଠାରେ ଏହାଙ୍କ ପାଇଁ ନ୍ୟାସ ପୂଜାକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି; ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନ୍ୟାସ ଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥାଏ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନ୍ଯାସାତ୍ପରତରଂ ନାସ୍ତି ମନ୍ତ୍ରଂ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମି ତେ । ନ୍ଯାସଂ ଦ୍ଵଯଂ ପ୍ରପତ୍ତିଃ ସ୍ଯାତ୍ପର୍ଯାଯେଣ ନିବୋଧ ମେ
ନ୍ୟାସ ଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର ନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ମୋଠୁ ବୁଝ, ନ୍ୟାସ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅଛି, ଏବଂ ଏହାର ବିକଳ୍ପ ହେଉଛି ଶରଣାଗତି।
ଦ୍ଵଯୋପଦେଶପୂର୍ଵଂ ତୁ ସର୍ଵକର୍ମସମାଚରେତ୍ । ଦ୍ଵଯାଧିକାରୀ ନ ଭଵେତ୍ସର୍ଵକର୍ମସୁ ନାର୍ହତି
ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଉପଦେଶ ନେଇ ପରେ ହିଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଯେ କି ଦୁଇଟିରେ ଅଯୋଗ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଅଧିକାରୀ ନୁହେଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ଵଯମଧୀତ୍ଯେଵ ପଶ୍ଚାନ୍ମଂତ୍ରମନୁତ୍ତମମ୍ । ଶ୍ରୀମଦଷ୍ଟାକ୍ଷରଂ ସମ୍ଯଗଭ୍ଯସେଦ୍ଦିଵଜସତ୍ତମଃ
ସେଥିପାଇଁ, ଦୁଇଟି ଶିଖି ନେଇ ପରେ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଉଚିତ ଭାବରେ ଶ୍ରୀମତ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା।
ମଂତ୍ରମଷ୍ଟାକ୍ଷରଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରଣଵସ୍ଯୈଵ ସଂଗ୍ରହାତ୍ । ନୈସର୍ଗପ୍ରଣଵାଦ୍ଯନ୍ତୁ ମଂତ୍ରମିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେବୁଧୈଃ
ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରଣବରୁ ଗଠିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପ୍ରକୃତି ପ୍ରଣବ ଆରମ୍ଭରୁ ମନ୍ତ୍ର ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କୁହନ୍ତି।
ନାନ୍ଯତ୍ର ସର୍ଵମଂତ୍ରେଷୁ ପ୍ରଣଵସ୍ଵସ୍ଵଭାଵତଃ । ପୂର୍ଵଂ ତୁ ସର୍ଵମଂତ୍ରାଣାଂ ଯୋଜଯେତ୍ପ୍ରଣଵଂ ଶୁଭମ୍
ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଣବ ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣରେ ଅଛି; ତେବେ ପ୍ରଥମେ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ଶୁଭ ପ୍ରଣବକୁ ଯୋଡିବା ଉଚିତ।
ଓଁକାରଃ ପ୍ରଣଵଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵମଂତ୍ରେଷୁ ନାଯକଃ । ଆଦୌ ସର୍ଵତ୍ର ଯୁଂଜୀତ ମଂତ୍ରାଣାଂ ତୁ ଶୁଭାନନେ
‘ଓଁ’ ଅକ୍ଷର ପ୍ରଣବ, ବ୍ରହ୍ମା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ନେତା; ଶୁଭ ମୁଖବଳା, ପ୍ରଥମେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ମନ୍ତ୍ରରେ ଏହାକୁ ଯୋଡିବା ଉଚିତ।
ସ୍ଵଭାଵାତ୍ପ୍ରଣଵନ୍ତସ୍ମିନ୍ମୂଲମଂତ୍ରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଓମିତ୍ଯେକାକ୍ଷରଂ ପୂର୍ଵଂ ଦ୍ଵ୍ଯକ୍ଷରଂ ନମ ଇତ୍ଯଥ
ପ୍ରଣବ ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣରେ ମୂଳ ମନ୍ତ୍ରରେ ବସିଛି; ପ୍ରଥମେ ଏକ ଅକ୍ଷର ‘ଓଁ’, ପରେ ଦୁଇ ଅକ୍ଷର ‘ନମଃ’।
ତତୋ ନାରାଯଣାଯେତି ପଂଚାର୍ଣାନି ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଏଵମଷ୍ଟାକ୍ଷରୋ ମଂତ୍ରୋ ଜ୍ଞେଯଃ ସର୍ଵାର୍ଥସାଧକଃ
ତାପରେ ‘ନାରାୟଣାୟ’—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଅକ୍ଷର ଅନୁକ୍ରମରେ; ଏଭଳି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରେ ବୋଲି ଜଣାଯିବା।
ସର୍ଵଦୁଃଖହରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ସର୍ଵମଂତ୍ରାତ୍ମକଃ ଶୁଭଃ । ଋଷିର୍ନାରାଯଣସ୍ତସ୍ଯ ଦେଵତା ଶ୍ରୀଶ ଏଵ ଚ
ଏହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ, ଶ୍ରୀମୟ, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ମୂଳ ଭାବ, ଏବଂ ଶୁଭ; ଏହାର ଋଷି ନାରାୟଣ, ଦେବତା ଶ୍ରୀର ନାଥ।
ଛଂଦସ୍ତୁ ଦେଵୀ ଗାଯତ୍ରୀ ପ୍ରଣଵୋ ବୀଜମୁଚ୍ଯତେ । ନିତ୍ଯାନପାଯିନୀ ଦେଵୀ ଶକ୍ତିଃ ଶ୍ରୀରୁଚ୍ଯତେ ମନୋଃ
ଏହାର ଛନ୍ଦ ଦେବୀ ଗାୟତ୍ରୀ, ପ୍ରଣବ ଏହାର ବୀଜ; ସଦା ଅଅଲଗ ଦେବୀ ଶକ୍ତି, ଏବଂ ଶ୍ରୀ ଏହାର ମନ।
ପ୍ରଥମଂ ପଦମୋଙ୍କାର ଦ୍ଵିତୀଯଂ ନମ ଉଚ୍ଯତେ । ତୃତୀଯଂ ନାରାଯଣାଯେତି ପଦତ୍ରଯମୁଦାହୃତମ୍
ପ୍ରଥମ ପଦ ‘ଓଁକାର’, ଦ୍ୱିତୀୟ ‘ନମଃ’, ତୃତୀୟ ‘ନାରାୟଣାୟ’; ଏଭଳି ତିନିଟି ପଦ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଅକାରଶ୍ଚାପ୍ଯୁକାରଶ୍ଚ ମକାରଶ୍ଚ ତତଃ ପରମ୍ । ଵେଦତ୍ରଯାତ୍ମକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରଣଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦମ୍
‘ଅ’ ଅକ୍ଷର, ‘ଉ’ ଅକ୍ଷର, ଏବଂ ପରେ ‘ମ’ ଅକ୍ଷର; ଏଭଳି ପ୍ରଣବ, ବ୍ରହ୍ମାର ପଦ, ତିନି ବେଦର ମୂଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅକାରେଣୋଚ୍ଯତେ ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶ୍ରୀରୁକାରେଣ ଚୋଚ୍ଯତେ । ମକାରସ୍ତ୍ଵନଯୋର୍ଦାସଃ ପଂଚଵିଂଶଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ; ‘ଉ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀଙ୍କୁ; ‘ମ’ ଅକ୍ଷର ଏହି ଦୁଇ ଜଣଙ୍କର ଦାସ, ପଞ୍ଚବିଂଶତି ବୋଲି ପରିଚିତ।
ଵାସୁଦେଵସ୍ଵରୂପଂ ତଦକାରେଣୋଚ୍ଯତୈ ବୁଧୈଃ । ଉକାରେଣ ଶ୍ରିଯୋ ଦେଵ୍ଯା ରୂପଂ ମୁନିଭିରୁଚ୍ଯତେ
‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ବାସୁଦେବଙ୍କ ରୂପ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କୁହନ୍ତି; ‘ଉ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଦେବୀ ଶ୍ରୀଙ୍କ ରୂପ ଋଷିମାନେ କୁହନ୍ତି।
ମକାରେଣୋଚ୍ଯତେ ଜୀଵଃ ପଂଚଵିଂଶୋଦିତଃ ପୁମାନ୍ । ଭୂତାନି ଚ କଵର୍ଗେଣ ଚଵର୍ଗଣେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ
‘ମ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଜୀବକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ, ପଞ୍ଚବିଂଶତି ପୁରୁଷ ଭାବରେ; ଭୂତମାନେ ‘କ’ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ‘ଚ’ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା।
ଟ ଵର୍ଗେଣ ତଵର୍ଗେଣ ଜ୍ଞାନଂ ଧାଦଯସ୍ତଥା । ମନଃ ପକାରେଣୈଵୋକ୍ତଂ ଫକାରେଣ ତ୍ଵହଂକୃତିଃ
‘ଟ’ ଭାଗ ଏବଂ ‘ତ’ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ହୃଦୟ ଉଲ୍ଲେଖ; ‘ପ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ମନ, ‘ଫ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାର।
ବକାରେଣ ଭକାରେଣ ମହାନ୍ପ୍ରକୃତିରୁଚ୍ଯତେ । ଆତ୍ମା ତୁ ସ ମକାରଃ ସ୍ଯାତ୍ପଂଚଵିଂଶଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
‘ବ’ ଅକ୍ଷର ଏବଂ ‘ଭ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ମହାନ ପ୍ରକୃତି ଉଲ୍ଲେଖ; ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସେ ‘ମ’ ଅକ୍ଷର, ପଞ୍ଚବିଂଶତି ବୋଲି ପରିଚିତ।
ଦେହେଂଦ୍ରିଯମନଃ ପ୍ରାଣାଦିଭ୍ଯୋନ୍ଯୋଽନନ୍ଯସାଧନଃ । ଭଗଵଚ୍ଛେଷଭୂତୋଽସୌ ମକାରାଖ୍ଯଃ ସ ଚେତନଃ
ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉପାୟରୁ ଅଲଗା, କୌଣସି ଅନ୍ୟ ସାଧନା ନଥିବା, 'ମ' ନାମକ ଏହି ଉପାଦାନ ଜୀବନ୍ତ ଓ ଦିବ୍ୟର ଅଂଶ ଭାବରେ ଅଛି।
ଅଵଧାରଣଵାଚ୍ଯେଵମୁକାରଃ କୈଶ୍ଚିଦୁଚ୍ଯତେ । ଶ୍ରୀତତ୍ଵମପି ତତ୍ପକ୍ଷେ ଵକାରେଣୈଵ ଚୋଚ୍ଯତେ
କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, 'ଉ' ଅକ୍ଷର ନିଶ୍ଚୟତାକୁ ସୂଚାଏ; ଏହି ମତରେ, ଶ୍ରୀର ତତ୍ତ୍ୱ 'ବ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପିତ।
ଭାସ୍କରସ୍ଯ ପ୍ରଭା ଯଦ୍ଵତ୍ତସ୍ଯ ନିତ୍ଯାନପାଯିନୀ । ଆକାରେଣୋଚ୍ଯତେ ଵିଷ୍ଣୁଃ କଲ୍ଯାଣଗୁଣସାଗରଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଯେପରି ତାହା ସହ ସଦା ଅଭିନ୍ନ, ସେପରି ଶୁଭ ଗୁଣର ସାଗର ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ 'ଅ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଉପଲକ୍ଷିତ।
ଶ୍ରୀଶଃ ସର୍ଵାତ୍ମନାଂ ଶେଷୋ ଜଗଦ୍ବୀଜଂ ପରଃ ପୁମାନ୍ । ଜଗତ୍କର୍ତ୍ତା ଜଗଦ୍ଭର୍ତ୍ତା ଈଶ୍ଵରୋ ଲୋକବାଂଧଵଃ
ଶ୍ରୀଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ଜଗତର ମୂଳ ବୀଜ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ପାଳକ, ଶାସକ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବର ବନ୍ଧୁ।