ଅଂବରୀଷ ଉଵାଚ- ସାଧୁସାଧୁ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକାନୁଗ୍ରହକାରକ । ଵିଷ୍ଣୋର୍ଧ୍ଯାନଂ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସଗୁଣଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ଚ ଯତ୍
ଅମ୍ବରୀଷ କହିଲେ— ବଡ଼ ଭଲ, ବଡ଼ ଭଲ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜଗତର ଉପକାରୀ! ତୁମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧ୍ୟାନ, ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଯେପରି।
ଅଧୁନା ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରୂହି ଭକ୍ତେଃ ସାଧୁ କୃପାକର । ଯାଦୃଶୀ କ୍ରିଯତେ ଯେନ ଯଥା ଯତ୍ର ଯଦା ତଥା
ଏବେ, ଦୟାମୟ, ଭକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ କହ, କେମିତି, କିଏ, କେଉଁଠି, କେବେ ଏହା କରାଯାଏ, ଏହି ସମସ୍ତ କଥା କୁହ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାକର୍ଣ୍ଯ ନୃପୋତ୍ତମସ୍ଯ ମୁନିଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ନିଜଗାଦ ଭୂପମ୍ । ଶୃଣୁଷ୍ଵ ରାଜନ୍ନିଖିଲାଘହାରିଣୀଂ ଭକ୍ତିଂ ହରେସ୍ତେ ପ୍ରଵଦାମି ସମ୍ଯକ୍
ସୂତ କହିଲେ— ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୁନି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: ରାଜା, ମୁଁ ଏବେ ହରିଙ୍କ ଭକ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ, ସଠିକ୍ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଶୁଣ।
ଅଥ ଭକ୍ତିଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିଵିଧାଂ ପାପନାଶିନୀମ୍ । ଵିଵିଧା ଭକ୍ତିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟା ମନୋଵାକ୍କାଯସଂଭଵା
ଏବେ ମୁଁ ଭକ୍ତିର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର, ଯାହା ପାପ ନାଶ କରେ, ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଭକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର, ମନ, କଥା ଓ କାୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଲୌକିକୀ ଵୈଦିକୀ ଚାପି ଭଵେଦାଧ୍ଯାତ୍ମିକୀ ତଥା । ଧ୍ଯାନଧାରଣଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵେଦାନାଂ ସ୍ମରଣଂ ହି ଯତ୍
ଲୋକିକ, ବେଦିକ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭକ୍ତି ରହିଛି; ଧ୍ୟାନ, ଧାରଣା ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ବେଦମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଏହି ଭକ୍ତି ଅଟୁଟ ରହେ।
ଵିଷ୍ଣୁପ୍ରୀତିକରୀ ଚୈଷା ମାନସୀ ଭକ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ । ମଂତ୍ରଵେଦସମୁଚ୍ଚାରୈରଵିଶ୍ରାଂତଵିଚିଂତନୈଃ
ଏହି ମାନସିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ; ମନ୍ତ୍ର ଓ ବେଦମାନଙ୍କର ଅବିରତ ଚିନ୍ତନ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ।
ଜାପ୍ଯୈଶ୍ଚାରଣ୍ଯକୈଶ୍ଚୈଵ ଵାଚିକୀ ଭକ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ । ଵ୍ରତୋପଵାସନିଯମୈଃ ପଞ୍ଚେଂଦ୍ରିଯଜଯେନ ଚ
ଜପ ଓ ଅରଣ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ନିୟମ ଓ ପାଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଜୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଭକ୍ତି କରାଯାଏ, ତାକୁ ବାଚିକ ଭକ୍ତି କୁହାଯାଏ।
କାଯିକୀ ସୈଵ ନିର୍ଦିଷ୍ଟା ଭକ୍ତିଃ ସର୍ଵାର୍ଥସାଧିନୀ । ଭୂଷଣୈର୍ହେମରତ୍ନାଂକୈଶ୍ଚିତ୍ରାଭିର୍ଵାଗ୍ଭିରେଵ ଚ
ଏହି ଭକ୍ତିକୁ କାୟିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ; ସୁନା, ମଣି ଓ ଅନେକ ରଙ୍ଗିନ ଭୂଷଣ, ଏବଂ ଚମତ୍କାର କଥା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ଵାସଃ ପ୍ରତିସରୈଃ ସୂତ୍ରୈଃ ପାଵକଵ୍ଯଜନୋଚ୍ଛ୍ରିତୈଃ । ନୃତ୍ଯଵାଦିତ୍ରଗୀତୈଶ୍ଚ ସର୍ଵବଲ୍ଯୁପହାରକୈଃ
ବସ୍ତ୍ର, ପବିତ୍ର ସୂତା, ମାଳା, ପଙ୍ଖା, ପତାକା, ନୃତ୍ୟ, ବାଦ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବଳି ଓ ଉପହାର ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି କରାଯାଏ।
ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯାନ୍ନପାନୈଶ୍ଚ ଯା ପୂଜା କ୍ରିଯତେ ନରୈଃ । ନାରାଯଣଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଭକ୍ତିଃ ସା ଲୌକିକୀ ମତା
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ଷ୍ୟ, ଭୋଜ୍ୟ, ଅନ୍ନ ଓ ପାନୀୟ ଦ୍ୱାରା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେହି ଭକ୍ତିକୁ ଲୋକିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି ମନାଯାଏ।
କାଯିକୀ ସୈଵ ନିର୍ଦିଷ୍ଟା ଭକ୍ତିଃ ସର୍ଵାର୍ଥସାଧିକୀ । ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମଜାପ୍ଯାନି ସଂହିତାଧ୍ଯଯନାନି ଚ
ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଜପ ଓ ସଂହିତା ପାଠ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଭକ୍ତି କରାଯାଏ, ସେହି କାୟିକ ଭକ୍ତି ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ।
କ୍ରିଯଂତେ ଵିଷ୍ଣୁମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ସା ଭକ୍ତିର୍ଵୈଦିକୋଚ୍ଯତେ । ଵେଦମଂତ୍ରହଵିର୍ଯାଗୈଃ କ୍ରିଯାଯା ଵୈଦିକୀ ମତା
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କଲେ, ଏହାକୁ ବେଦିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଓ ହବିଷ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ କ୍ରିୟା କରାଯାଏ, ସେହି ବେଦିକ ଭକ୍ତି ମନାଯାଏ।
ଦର୍ଶେ ଚ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ଚ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଚାଗ୍ନିହୋତ୍ରକମ୍ । ପ୍ରାଶନଂ ଦକ୍ଷିଣାଦାନଂ ପୁରୋଡାଶଂ ଚରୁ କ୍ରିଯା
ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ପ୍ରାଶନ, ଦକ୍ଷିଣା ଦାନ, ପୁରୋଡାଶ ଓ ଚରୁ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।
ଇଷ୍ଟିର୍ଧୃତିଃ ସୋମପାନଂ ଯାଜ୍ଞିଯଂ କର୍ମ ସର୍ଵଶଃ । ଅଗ୍ନିଭୂମ୍ଯନିଲାକାଶ ଦ୍ଯୁତି ଶଂକର ଭାସ୍କରମ୍
ଯଜ୍ଞ, ଧୃତି, ସୋମପାନ ଓ ସମସ୍ତ ଯାଜ୍ଞିକ କାର୍ଯ୍ୟ; ଅଗ୍ନି, ଭୂମି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ତେଜ, ଶିବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ।
ତମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯକୃତଂ କର୍ମ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁଦୈଵତମ୍ । ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକୀତି ଵିଵିଧା ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତିସ୍ଥିତା ନୃପ
ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯଦି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କୁ ଉପହାର ହୁଏ; ଏଭଳି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଚିତ।
ସାଂଖ୍ଯାଖ୍ଯାଂ ଯୋଗସଂଜାତାଂ ଶୃଣୁ ଭୂପ ଯଥୋଦିତାମ୍ । ଚତୁର୍ଵିଂଶତି ତତ୍ତ୍ଵାନି ପ୍ରଧାନାଦୀନି ସଂଖ୍ଯଯା
ହେ ରାଜା, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ସାଂଖ୍ୟ ବୋଲି ପରିଚିତ ଭକ୍ତି ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ପ୍ରଧାନ ଆଦି ଚବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
ଅଚେତନାନି ଭୋଗ୍ଯାନି ପୁରୁଷଃ ପଂଚଵିଂଶକଃ । ଚେତନଃ ସ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ କର୍ତା ଭୋକ୍ତା ଚ କର୍ମଣାମ୍
ଏଗୁଡ଼ିକ ଜଡ ଓ ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ; ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ ପୁରୁଷ ଚେତନ, ସେ କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମର ଭୋକ୍ତା ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ଆତ୍ମା ନିତ୍ଯୋଵ୍ଯଯଶ୍ଚୈଵ ଅଧିଷ୍ଠାତା ପ୍ରଯୋଜକଃ । ପୁରୁଷୋଽଵ୍ଯକ୍ତ ନିତ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍କାରଣଂ ଚ ମହେଶ୍ଵରଃ
ଆତ୍ମା ଅମର ଓ ଅବିନାଶୀ, ସେ ନିୟନ୍ତା ଓ ପ୍ରେରକ; ପୁରୁଷ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ନିତ୍ୟ, କାରଣ ଓ ମହେଶ୍ୱର।
ତତ୍ତ୍ଵସର୍ଗୋ ଭାଵସର୍ଗୋ ଭୂତସର୍ଗଶ୍ଚ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ସଂଖ୍ଯାଯାଃ ପରିସଂଖ୍ଯାଯାଃ ପ୍ରଧାନଂ ଚ ଗୁଣାତ୍ମକମ୍
ତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି, ଭାବ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଭୂତ ସୃଷ୍ଟି ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଯାୟୀ; ସାଂଖ୍ୟରେ ସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ଗୁଣମୟ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସାଧର୍ମ୍ଯଵୈଧର୍ମ୍ଯଂ ପ୍ରଧାନଂ ଚ ଵିଧର୍ମି ଚ । କାରଣଂ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚୈଵ କାମିତ୍ଵମିଦମୁଚ୍ଯତେ
ସାମ୍ୟ ଓ ବିଷମତା, ପ୍ରଧାନ ଓ ଅପ୍ରଧାନ, ବ୍ରହ୍ମର କାରଣ ଜାଣିବାକୁ, ଏହିଥିରେ ଇଚ୍ଛା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରଯୋଜ୍ଯତ୍ଵଂ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ଵୈଧର୍ମ୍ଯମିଦମୁଚ୍ଯତେ । ସର୍ଵତ୍ର କର୍ତୃତା ବ୍ରହ୍ମ ପୁରୁଷସ୍ଯାପ୍ଯକର୍ତୃତା
ପ୍ରଧାନର ପ୍ରେରକ ଭୂମିକାକୁ ବିଷମତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସମସ୍ତଠାରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର, ପୁରୁଷଙ୍କର ଅକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ।
ଅଚେତନପ୍ରଧାନେନ ସମତ୍ଵମିଦମୁଚ୍ଯତେ । ତତ୍ତ୍ଵାଂତରଂ ଚ ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ କାର୍ଯକାରଣମେଵ ଚ
ଅଚେତନ ପ୍ରଧାନ ସହ ସାମ୍ୟକୁ ଏହିପରି କୁହାଯାଏ; ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ଓ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାରଣ-ଫଳ ସମ୍ପର୍କ।
ପ୍ରଯୋଜନଂ ପ୍ରଯୋଜ୍ଯତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତତ୍ତ୍ଵପ୍ରସଂଖ୍ଯଯା । ସଂଖ୍ଯାତମୁଚ୍ଯତେ ପ୍ରାଜ୍ଞୈର୍ଵିଜଯାର୍ଥଵିଚିଂତକୈଃ
ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଉପକରଣ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝି, ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟତାର ଗଣନା କରନ୍ତି, ସେଇ ସମସ୍ତେ ଜିତିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଇତି ମତ୍ଵାସ୍ଯ ସଦ୍ଭାଵଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ସଂଖ୍ଯାଂ ଚ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଧିକଂ ଚାପି ଭୂତତତ୍ତ୍ଵଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ
ଏଭଳି ଭାବେ ଏହାର ସତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ସଠିକ୍ ଗଣନା ବୁଝି, ପଣ୍ଡିତମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଭୂତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ସାଂଖ୍ଯୈଃ କୃତା ଭକ୍ତିରେଷା ଭକ୍ତିରାଧ୍ଯାତ୍ମିକୀ ସ୍ମୃତା । ଯୋଗଜାମପି ତେ ଭୂପ ଶୃଣୁ ଭକ୍ତିଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ସାଂଖ୍ୟମାନେ ଯେଭଳି ଭକ୍ତି କରିଛନ୍ତି, ସେଠିକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ରାଜା, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଭକ୍ତି ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣ।
ପ୍ରାଣାଯାମପରୋ ନିତ୍ଯଂ ଧ୍ଯାନଵାନ୍ନିଯତେଂଦ୍ରିଯଃ । ଭୈକ୍ଷ୍ଯଭକ୍ଷଵ୍ରତୀ ଚାପି ସର୍ଵପ୍ରତ୍ଯାହୃତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରାଣାୟାମ କରେ, ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ରହେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ଭିକ୍ଷା ଖାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବଦ୍ଧ ଓ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ କରିଥାଏ,
ଧାରଣଂ ହୃଦଯେ କୃତ୍ଵା ଧ୍ଯାଯମାନୋ ମହେଶ୍ଵରମ୍ । ହୃତ୍ପଦ୍ମକର୍ଣିକାସୀନଂ ପୀତଵସ୍ତ୍ରଂ ସୁଲୋଚନମ୍
ଯିଏ ହୃଦୟରେ ଧାରଣା କରି, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ହୃଦୟର ପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ବସିଥିବା, ପୀତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଠାକୁରଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରେ,
ପଶ୍ଯନ୍ନୁଦ୍ଯୋତିତମୁଖଂ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରକଟୀତଟମ୍ । ଶ୍ଵେତଵର୍ଣଂ ଚତୁର୍ବାହୁଂ ଵରଦାଭଯହସ୍ତକମ୍
ଯିଏ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁ, ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର ଲଗାଇଥିବା କଟି, ଧଳା ରଙ୍ଗ, ଚାରିଟି ହାତ, ଦାନ ଓ ଭୟମୁକ୍ତି ଦେଉଥିବା ହାତ ଦେଖେ,
ଯୋଗଜା ମାନସୀସିଦ୍ଧିର୍ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିଃ ପରା ସ୍ମୃତା । ଯ ଏଵଂ ଭକ୍ତିମାନ୍ଦେଵଂ ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମନର ସିଦ୍ଧି ଯାହା ହୁଏ, ସେଠିକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଏଭଳି ଭାବେ ଭକ୍ତି କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ରେ ଅନୁଗତ।
ଏଵଂ ଭକ୍ତିଃ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟା ଵିଵିଧା ନୃପନଂଦନ । ସାତ୍ଵିକୀ ରାଜସୀ ଚୈଵ ତାମସୀଭେଦତସ୍ତ୍ଵିମାଃ
ଏଭଳି ଭକ୍ତିର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବିବରଣ କରାଯାଇଛି, ରାଜନନ୍ଦନ। ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ ଭେଦରେ ଏହି ଭକ୍ତିମାନେ ଅଛନ୍ତି।