ଵାମେ ଚ ଶୋଭତେ ଵୀର ହସ୍ତେ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ମହାପଦ୍ମଂ ସୁଗଂଧାଢ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣହସ୍ତଗମ୍
ସେଇ ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ବାମ ହାତରେ ଗନ୍ଧରେ ପ୍ରଚୁର ଏକ ବଡ଼ ପଦ୍ମ ଶୋଭିତ; ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତରେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ପଦ୍ମ ଅଛି।
ଶୋଭମାନଂ ସଦୈଵାସ୍ତେ ସାଯୁଧଂ କମଲଶ୍ରିଯମ୍ । କଂବୁଗ୍ରୀଵଂ ସୁଵୃତ୍ତାସ୍ଯଂ ପଦ୍ମପତ୍ରନିଭେକ୍ଷଣମ୍
ସେ ସଦା ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ପଦ୍ମର ଶ୍ରୀରେ ଶୋଭିତ; ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଶଂଖର ଭଳି, ମୁହଁ ଉତ୍ତମ ଆକୃତିର, ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମପତ୍ରର ଭଳି।
ରାଜମାନଂ ହୃଷୀକେଶଂ ଦଶନୈଃ କୁଂଦସଂନିଭୈଃ । ଗୁଡାକେଶସ୍ଯ ଯସ୍ଯାସ୍ତେ ଅଧରୋ ଵିଦ୍ରୁମାକୃତିଃ
ସେ ରାଜସିକ, ହୃଷୀକେଶ, ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ କୁନ୍ଦ ଫୁଲର ଭଳି; ଗୁଡାକେଶଙ୍କର ତଳ ଓଠ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ।
ଶୋଭତେ ପୁଂଡରୀକାକ୍ଷଃ କିରୀଟେନାପି ଭାସ୍ଵତା । ଵିଶାଲେନାପି ରୂପେଣ କେଶଵସ୍ତୁ ସୁଵକ୍ଷସା
ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ଉଜ୍ୱଳ ମୁକୁଟରେ ଶୋଭିତ; କେଶବ ବିସ୍ତୃତ ଆକୃତି ଓ ସୁନ୍ଦର ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ।
କୌସ୍ତୁଭେନାଂକିତେନୈଵ ରାଜମାନୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ସୂର୍ଯତେଜଃପ୍ରତୀକାଶ କୁଂଡଲାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଭାତି ଚ
କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ରାଜସିକ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ଭଳି ତାଙ୍କର ଉଜ୍ୱଳତା, ଦୁଇଟି କୁଣ୍ଡଳରେ ମଧ୍ୟ ଚମକୁଛନ୍ତି।
ହରିଃ କେଯୂରକଂକଣୈର୍ହାରୈର୍ମୌକ୍ତିକୈର୍ଋକ୍ଷସନ୍ନିଭୈଃ
ହରି କେୟୁର, କଙ୍କଣ, ହାର ଓ ମୁକ୍ତାର ମାଳା, ଯାହା ତାରାମଣ୍ଡଳ ସମାନ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ।
ଵପୁଷା ଭ୍ରାଜମାନସ୍ତୁ ଵିଜଯୋ ଜଯତାଂ ଵରଃ । ଭ୍ରାଜତେସୋଽପି ଗୋଵିଂଦୋ ହେମଵର୍ଣେନ ଵାସସା
ତାଙ୍କର ଦେହ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ; ବିଜୟୀ, ସମସ୍ତ ବିଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୋବିନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ସୁନାର ଭୂଷାରେ ଚମକୁଛନ୍ତି।
ମୁଦ୍ରିକାଭିସ୍ତୁ ଯୁକ୍ତାଭିରଂଗୁଲୀଷୁ ଵିରାଜତେ । ସର୍ଵାଯୁଧୈଃ ସୁସଂପୂର୍ଣୈର୍ଦ୍ଦିଵ୍ଯୈରାଭରଣୈର୍ହରିଃ
ତାଙ୍କର ଆଂଠିଗୁଡ଼ିକୁ ଅନେକ ମୁଦ୍ରିକା ଶୋଭାଯୁକ୍ତ କରିଛି; ହରି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ।
ଵୈନତେଯସମାରୂଢୋ ଲୋକକର୍ତ୍ତା ଜଗତ୍ପତିଃ । ଏଵଂ ଯୋ ଧ୍ଯାଯତେ ନିତ୍ଯମନନ୍ଯମନସା ନରଃ
ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ବସିଥିବା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଶ୍ୱର ନାଥ; ଯେ କେହି ଏଭଳି ନିରନ୍ତର ଏକାଗ୍ର ମନେ ଧ୍ୟାନ କରେ—
ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି । ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଧ୍ଯାନଭେଦଂ ଜଗତ୍ପତେଃ
ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ ଓ ବିଷ୍ଣୁର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ; ଏଭଳି ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ଉପରେ ଧ୍ୟାନର ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଲି।
ଅଂବରୀଷ ଉଵାଚ- ସାଧୁସାଧୁ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକାନୁଗ୍ରହକାରକ । ଵିଷ୍ଣୋର୍ଧ୍ଯାନଂ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସଗୁଣଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ଚ ଯତ୍
ଅମ୍ବରୀଷ କହିଲେ— ବଡ଼ ଭଲ, ବଡ଼ ଭଲ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜଗତର ଉପକାରୀ! ତୁମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧ୍ୟାନ, ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଯେପରି।
ଅଧୁନା ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରୂହି ଭକ୍ତେଃ ସାଧୁ କୃପାକର । ଯାଦୃଶୀ କ୍ରିଯତେ ଯେନ ଯଥା ଯତ୍ର ଯଦା ତଥା
ଏବେ, ଦୟାମୟ, ଭକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ କହ, କେମିତି, କିଏ, କେଉଁଠି, କେବେ ଏହା କରାଯାଏ, ଏହି ସମସ୍ତ କଥା କୁହ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାକର୍ଣ୍ଯ ନୃପୋତ୍ତମସ୍ଯ ମୁନିଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ନିଜଗାଦ ଭୂପମ୍ । ଶୃଣୁଷ୍ଵ ରାଜନ୍ନିଖିଲାଘହାରିଣୀଂ ଭକ୍ତିଂ ହରେସ୍ତେ ପ୍ରଵଦାମି ସମ୍ଯକ୍
ସୂତ କହିଲେ— ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୁନି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: ରାଜା, ମୁଁ ଏବେ ହରିଙ୍କ ଭକ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ, ସଠିକ୍ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଶୁଣ।
ଅଥ ଭକ୍ତିଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିଵିଧାଂ ପାପନାଶିନୀମ୍ । ଵିଵିଧା ଭକ୍ତିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟା ମନୋଵାକ୍କାଯସଂଭଵା
ଏବେ ମୁଁ ଭକ୍ତିର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର, ଯାହା ପାପ ନାଶ କରେ, ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଭକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର, ମନ, କଥା ଓ କାୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଲୌକିକୀ ଵୈଦିକୀ ଚାପି ଭଵେଦାଧ୍ଯାତ୍ମିକୀ ତଥା । ଧ୍ଯାନଧାରଣଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵେଦାନାଂ ସ୍ମରଣଂ ହି ଯତ୍
ଲୋକିକ, ବେଦିକ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭକ୍ତି ରହିଛି; ଧ୍ୟାନ, ଧାରଣା ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ବେଦମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଏହି ଭକ୍ତି ଅଟୁଟ ରହେ।
ଵିଷ୍ଣୁପ୍ରୀତିକରୀ ଚୈଷା ମାନସୀ ଭକ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ । ମଂତ୍ରଵେଦସମୁଚ୍ଚାରୈରଵିଶ୍ରାଂତଵିଚିଂତନୈଃ
ଏହି ମାନସିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ; ମନ୍ତ୍ର ଓ ବେଦମାନଙ୍କର ଅବିରତ ଚିନ୍ତନ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ।
ଜାପ୍ଯୈଶ୍ଚାରଣ୍ଯକୈଶ୍ଚୈଵ ଵାଚିକୀ ଭକ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ । ଵ୍ରତୋପଵାସନିଯମୈଃ ପଞ୍ଚେଂଦ୍ରିଯଜଯେନ ଚ
ଜପ ଓ ଅରଣ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ନିୟମ ଓ ପାଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଜୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଭକ୍ତି କରାଯାଏ, ତାକୁ ବାଚିକ ଭକ୍ତି କୁହାଯାଏ।
କାଯିକୀ ସୈଵ ନିର୍ଦିଷ୍ଟା ଭକ୍ତିଃ ସର୍ଵାର୍ଥସାଧିନୀ । ଭୂଷଣୈର୍ହେମରତ୍ନାଂକୈଶ୍ଚିତ୍ରାଭିର୍ଵାଗ୍ଭିରେଵ ଚ
ଏହି ଭକ୍ତିକୁ କାୟିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ; ସୁନା, ମଣି ଓ ଅନେକ ରଙ୍ଗିନ ଭୂଷଣ, ଏବଂ ଚମତ୍କାର କଥା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ଵାସଃ ପ୍ରତିସରୈଃ ସୂତ୍ରୈଃ ପାଵକଵ୍ଯଜନୋଚ୍ଛ୍ରିତୈଃ । ନୃତ୍ଯଵାଦିତ୍ରଗୀତୈଶ୍ଚ ସର୍ଵବଲ୍ଯୁପହାରକୈଃ
ବସ୍ତ୍ର, ପବିତ୍ର ସୂତା, ମାଳା, ପଙ୍ଖା, ପତାକା, ନୃତ୍ୟ, ବାଦ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବଳି ଓ ଉପହାର ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି କରାଯାଏ।
ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯାନ୍ନପାନୈଶ୍ଚ ଯା ପୂଜା କ୍ରିଯତେ ନରୈଃ । ନାରାଯଣଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଭକ୍ତିଃ ସା ଲୌକିକୀ ମତା
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ଷ୍ୟ, ଭୋଜ୍ୟ, ଅନ୍ନ ଓ ପାନୀୟ ଦ୍ୱାରା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେହି ଭକ୍ତିକୁ ଲୋକିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି ମନାଯାଏ।
କାଯିକୀ ସୈଵ ନିର୍ଦିଷ୍ଟା ଭକ୍ତିଃ ସର୍ଵାର୍ଥସାଧିକୀ । ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମଜାପ୍ଯାନି ସଂହିତାଧ୍ଯଯନାନି ଚ
ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଜପ ଓ ସଂହିତା ପାଠ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଭକ୍ତି କରାଯାଏ, ସେହି କାୟିକ ଭକ୍ତି ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ।
କ୍ରିଯଂତେ ଵିଷ୍ଣୁମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ସା ଭକ୍ତିର୍ଵୈଦିକୋଚ୍ଯତେ । ଵେଦମଂତ୍ରହଵିର୍ଯାଗୈଃ କ୍ରିଯାଯା ଵୈଦିକୀ ମତା
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କଲେ, ଏହାକୁ ବେଦିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଓ ହବିଷ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ କ୍ରିୟା କରାଯାଏ, ସେହି ବେଦିକ ଭକ୍ତି ମନାଯାଏ।
ଦର୍ଶେ ଚ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ଚ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଚାଗ୍ନିହୋତ୍ରକମ୍ । ପ୍ରାଶନଂ ଦକ୍ଷିଣାଦାନଂ ପୁରୋଡାଶଂ ଚରୁ କ୍ରିଯା
ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ପ୍ରାଶନ, ଦକ୍ଷିଣା ଦାନ, ପୁରୋଡାଶ ଓ ଚରୁ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।
ଇଷ୍ଟିର୍ଧୃତିଃ ସୋମପାନଂ ଯାଜ୍ଞିଯଂ କର୍ମ ସର୍ଵଶଃ । ଅଗ୍ନିଭୂମ୍ଯନିଲାକାଶ ଦ୍ଯୁତି ଶଂକର ଭାସ୍କରମ୍
ଯଜ୍ଞ, ଧୃତି, ସୋମପାନ ଓ ସମସ୍ତ ଯାଜ୍ଞିକ କାର୍ଯ୍ୟ; ଅଗ୍ନି, ଭୂମି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ତେଜ, ଶିବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ।
ତମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯକୃତଂ କର୍ମ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁଦୈଵତମ୍ । ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକୀତି ଵିଵିଧା ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତିସ୍ଥିତା ନୃପ
ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯଦି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କୁ ଉପହାର ହୁଏ; ଏଭଳି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଚିତ।
ସାଂଖ୍ଯାଖ୍ଯାଂ ଯୋଗସଂଜାତାଂ ଶୃଣୁ ଭୂପ ଯଥୋଦିତାମ୍ । ଚତୁର୍ଵିଂଶତି ତତ୍ତ୍ଵାନି ପ୍ରଧାନାଦୀନି ସଂଖ୍ଯଯା
ହେ ରାଜା, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ସାଂଖ୍ୟ ବୋଲି ପରିଚିତ ଭକ୍ତି ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ପ୍ରଧାନ ଆଦି ଚବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
ଅଚେତନାନି ଭୋଗ୍ଯାନି ପୁରୁଷଃ ପଂଚଵିଂଶକଃ । ଚେତନଃ ସ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ କର୍ତା ଭୋକ୍ତା ଚ କର୍ମଣାମ୍
ଏଗୁଡ଼ିକ ଜଡ ଓ ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ; ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ ପୁରୁଷ ଚେତନ, ସେ କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମର ଭୋକ୍ତା ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ଆତ୍ମା ନିତ୍ଯୋଵ୍ଯଯଶ୍ଚୈଵ ଅଧିଷ୍ଠାତା ପ୍ରଯୋଜକଃ । ପୁରୁଷୋଽଵ୍ଯକ୍ତ ନିତ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍କାରଣଂ ଚ ମହେଶ୍ଵରଃ
ଆତ୍ମା ଅମର ଓ ଅବିନାଶୀ, ସେ ନିୟନ୍ତା ଓ ପ୍ରେରକ; ପୁରୁଷ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ନିତ୍ୟ, କାରଣ ଓ ମହେଶ୍ୱର।
ତତ୍ତ୍ଵସର୍ଗୋ ଭାଵସର୍ଗୋ ଭୂତସର୍ଗଶ୍ଚ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ସଂଖ୍ଯାଯାଃ ପରିସଂଖ୍ଯାଯାଃ ପ୍ରଧାନଂ ଚ ଗୁଣାତ୍ମକମ୍
ତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି, ଭାବ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଭୂତ ସୃଷ୍ଟି ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଯାୟୀ; ସାଂଖ୍ୟରେ ସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ଗୁଣମୟ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସାଧର୍ମ୍ଯଵୈଧର୍ମ୍ଯଂ ପ୍ରଧାନଂ ଚ ଵିଧର୍ମି ଚ । କାରଣଂ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚୈଵ କାମିତ୍ଵମିଦମୁଚ୍ଯତେ
ସାମ୍ୟ ଓ ବିଷମତା, ପ୍ରଧାନ ଓ ଅପ୍ରଧାନ, ବ୍ରହ୍ମର କାରଣ ଜାଣିବାକୁ, ଏହିଥିରେ ଇଚ୍ଛା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।