ନାସାମୁଖଵିହୀନସ୍ତୁ ଘ୍ରାତି ଭକ୍ଷତି ଭୂପତେ । ଅକର୍ଣଃ ଶୃଣୁତେ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵସାକ୍ଷୀ ଜଗତ୍ପତିଃ
ନାକ ଓ ମୁଁହ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଘ୍ରାଣ କରନ୍ତି ଓ ଖାଆନ୍ତି, ରାଜନ୍; କାନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣନ୍ତି—ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାକ୍ଷୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ।
ଅରୂପୋ ରୂପସଂବଦ୍ଧଃ ପଂଚଵର୍ଗଵଶଂ ଗତଃ । ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଯଃ ପ୍ରାଣଃ ପୂଜ୍ଯତେ ସଚରାଚରୈଃ
ରୂପ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରୂପ ସହିତ ଜଡିତ, ପାଞ୍ଚ ଭେଦର ଅଧୀନ; ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ପ୍ରାଣ, ଚଳ ଅଚଳ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ।
ଅଜିହ୍ଵୋ ଵଦତେ ସର୍ଵଂ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାନୁଗଂ ତଥା । ଅତ୍ଵଚଃ ସ୍ପର୍ଶମେଵାପି ସର୍ଵେଷାମେଵ ଵିଂଦତି
ଜିଭା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କଥା ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କହନ୍ତି; ଚର୍ମ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ସଦାନଂଦୋ ଵିଵିକ୍ତାକ୍ଷ ଏକରୂପୋ ନିରାଶ୍ରଯଃ । ନିର୍ଗୁଣୋ ନିର୍ମମୋ ଵ୍ଯାପୀ ସଗୁଣୋ ନିର୍ମଲୋଽନଘଃ
ସେ ସଦା ଆନନ୍ଦମୟ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି, ଏକ ରୂପ, ଆଶ୍ରୟ ନଥିବା; ଗୁଣ ନଥିବା, ମମତା ଶୂନ୍ୟ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି, ଗୁଣମୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପାପ ଶୂନ୍ୟ।
ଅଵଶ୍ଯଃ ସର୍ଵଵଶ୍ଯାତ୍ମା ସର୍ଵଦଃ ସର୍ଵଵିତ୍ତମଃ । ତସ୍ଯ ମାତା ନ ଚୈଵାସ୍ତି ସ ଵୈ ସର୍ଵମଯୋ ଵିଭୁଃ
ସେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ନିୟନ୍ତା, ସମସ୍ତକୁ ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତକୁ ଜାଣିଥିବା; ତାଙ୍କର ମାଆ ନାହିଁ, ସେ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି ଓ ସ୍ୱାମୀ।
ଏଵଂ ସର୍ଵମଯଂ ଧ୍ଯାନଂ ଯଶ୍ଚ ପଶ୍ଯତ୍ଯନନ୍ଯଧୀଃ । ସ ଯାତି ପରମଂ ସ୍ଥାନମମୂର୍ତ୍ତମମୃତୋପମମ୍
ଏଭଳି ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଧ୍ୟାନକୁ ଯିଏ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଦେଖେ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଅମୃତ ସମାନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ମହାମତେ । ମୂର୍ତ୍ତାକାରଂ ତୁ ସାକାରଂ ନିରାକାରଂ ନିରାମଯମ୍
ମୁଁ ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଏହାକୁ ଶୁଣ, ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ଏହି ରୂପ ଦେହସହିତ, ଗୁଣସହିତ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅରୂପ ଓ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ।
ବ୍ରହ୍ମାଂଡଂ ସର୍ଵମତୁଲଂ ଵାସିତଂ ଯସ୍ଯ ଵାସନାତ୍ । ସ ତସ୍ମାଦ୍ଵାସୁଦେଵସ୍ତୁ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ନୃପନଂଦନ
ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏହାଠାରେ ଭରିଆଯାଇଛି, ଯାହାର ସାନିଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ୟାପିତ। ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ ବାସୁଦେବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ରାଜାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ।
ଵର୍ଷମାଣସ୍ଯ ମେଘସ୍ଯ ଯଦ୍ଭାସା ତସ୍ଯ ତଦ୍ଭଵେତ୍ । ସୂର୍ଯତେଜଃପ୍ରତୀକାଶଂ ଚତୁର୍ବାହୁଂ ସୁରେଶ୍ଵରମ୍
ଯେପରି ମେଘର ଆଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଆସେ, ସେପରି ତାଙ୍କର ତେଜ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଭଳି; ସେ ଚାରିଟି ହାତର ସ୍ୱାମୀ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଧିପତି।
ଦକ୍ଷିଣେ ଶୋଭତେ ଶଂଖୋ ହେମରତ୍ନଵିଭୂଷିତଃ । କୌମୋଦକୀ ଗଦା ତସ୍ଯ ମହାସୁରଵିନାଶିନୀ
ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତରେ ସୁନା ଓ ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ଶଂଖ ଅଛି; କୌମୋଦକୀ ଗଦା, ଯାହା ବଡ଼ ଦାନବମାନେ ନାଶ କରିଥାଏ, ସେଠି ଅଛି।
ଵାମେ ଚ ଶୋଭତେ ଵୀର ହସ୍ତେ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ମହାପଦ୍ମଂ ସୁଗଂଧାଢ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣହସ୍ତଗମ୍
ସେଇ ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ବାମ ହାତରେ ଗନ୍ଧରେ ପ୍ରଚୁର ଏକ ବଡ଼ ପଦ୍ମ ଶୋଭିତ; ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତରେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ପଦ୍ମ ଅଛି।
ଶୋଭମାନଂ ସଦୈଵାସ୍ତେ ସାଯୁଧଂ କମଲଶ୍ରିଯମ୍ । କଂବୁଗ୍ରୀଵଂ ସୁଵୃତ୍ତାସ୍ଯଂ ପଦ୍ମପତ୍ରନିଭେକ୍ଷଣମ୍
ସେ ସଦା ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ପଦ୍ମର ଶ୍ରୀରେ ଶୋଭିତ; ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଶଂଖର ଭଳି, ମୁହଁ ଉତ୍ତମ ଆକୃତିର, ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମପତ୍ରର ଭଳି।
ରାଜମାନଂ ହୃଷୀକେଶଂ ଦଶନୈଃ କୁଂଦସଂନିଭୈଃ । ଗୁଡାକେଶସ୍ଯ ଯସ୍ଯାସ୍ତେ ଅଧରୋ ଵିଦ୍ରୁମାକୃତିଃ
ସେ ରାଜସିକ, ହୃଷୀକେଶ, ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ କୁନ୍ଦ ଫୁଲର ଭଳି; ଗୁଡାକେଶଙ୍କର ତଳ ଓଠ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ।
ଶୋଭତେ ପୁଂଡରୀକାକ୍ଷଃ କିରୀଟେନାପି ଭାସ୍ଵତା । ଵିଶାଲେନାପି ରୂପେଣ କେଶଵସ୍ତୁ ସୁଵକ୍ଷସା
ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ଉଜ୍ୱଳ ମୁକୁଟରେ ଶୋଭିତ; କେଶବ ବିସ୍ତୃତ ଆକୃତି ଓ ସୁନ୍ଦର ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ।
କୌସ୍ତୁଭେନାଂକିତେନୈଵ ରାଜମାନୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ସୂର୍ଯତେଜଃପ୍ରତୀକାଶ କୁଂଡଲାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଭାତି ଚ
କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ରାଜସିକ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ଭଳି ତାଙ୍କର ଉଜ୍ୱଳତା, ଦୁଇଟି କୁଣ୍ଡଳରେ ମଧ୍ୟ ଚମକୁଛନ୍ତି।
ହରିଃ କେଯୂରକଂକଣୈର୍ହାରୈର୍ମୌକ୍ତିକୈର୍ଋକ୍ଷସନ୍ନିଭୈଃ
ହରି କେୟୁର, କଙ୍କଣ, ହାର ଓ ମୁକ୍ତାର ମାଳା, ଯାହା ତାରାମଣ୍ଡଳ ସମାନ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ।
ଵପୁଷା ଭ୍ରାଜମାନସ୍ତୁ ଵିଜଯୋ ଜଯତାଂ ଵରଃ । ଭ୍ରାଜତେସୋଽପି ଗୋଵିଂଦୋ ହେମଵର୍ଣେନ ଵାସସା
ତାଙ୍କର ଦେହ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ; ବିଜୟୀ, ସମସ୍ତ ବିଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୋବିନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ସୁନାର ଭୂଷାରେ ଚମକୁଛନ୍ତି।
ମୁଦ୍ରିକାଭିସ୍ତୁ ଯୁକ୍ତାଭିରଂଗୁଲୀଷୁ ଵିରାଜତେ । ସର୍ଵାଯୁଧୈଃ ସୁସଂପୂର୍ଣୈର୍ଦ୍ଦିଵ୍ଯୈରାଭରଣୈର୍ହରିଃ
ତାଙ୍କର ଆଂଠିଗୁଡ଼ିକୁ ଅନେକ ମୁଦ୍ରିକା ଶୋଭାଯୁକ୍ତ କରିଛି; ହରି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ।
ଵୈନତେଯସମାରୂଢୋ ଲୋକକର୍ତ୍ତା ଜଗତ୍ପତିଃ । ଏଵଂ ଯୋ ଧ୍ଯାଯତେ ନିତ୍ଯମନନ୍ଯମନସା ନରଃ
ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ବସିଥିବା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଶ୍ୱର ନାଥ; ଯେ କେହି ଏଭଳି ନିରନ୍ତର ଏକାଗ୍ର ମନେ ଧ୍ୟାନ କରେ—
ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି । ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଧ୍ଯାନଭେଦଂ ଜଗତ୍ପତେଃ
ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ ଓ ବିଷ୍ଣୁର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ; ଏଭଳି ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ଉପରେ ଧ୍ୟାନର ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଲି।
ଅଂବରୀଷ ଉଵାଚ- ସାଧୁସାଧୁ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକାନୁଗ୍ରହକାରକ । ଵିଷ୍ଣୋର୍ଧ୍ଯାନଂ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସଗୁଣଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ଚ ଯତ୍
ଅମ୍ବରୀଷ କହିଲେ— ବଡ଼ ଭଲ, ବଡ଼ ଭଲ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜଗତର ଉପକାରୀ! ତୁମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧ୍ୟାନ, ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଯେପରି।
ଅଧୁନା ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରୂହି ଭକ୍ତେଃ ସାଧୁ କୃପାକର । ଯାଦୃଶୀ କ୍ରିଯତେ ଯେନ ଯଥା ଯତ୍ର ଯଦା ତଥା
ଏବେ, ଦୟାମୟ, ଭକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ କହ, କେମିତି, କିଏ, କେଉଁଠି, କେବେ ଏହା କରାଯାଏ, ଏହି ସମସ୍ତ କଥା କୁହ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାକର୍ଣ୍ଯ ନୃପୋତ୍ତମସ୍ଯ ମୁନିଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ନିଜଗାଦ ଭୂପମ୍ । ଶୃଣୁଷ୍ଵ ରାଜନ୍ନିଖିଲାଘହାରିଣୀଂ ଭକ୍ତିଂ ହରେସ୍ତେ ପ୍ରଵଦାମି ସମ୍ଯକ୍
ସୂତ କହିଲେ— ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୁନି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: ରାଜା, ମୁଁ ଏବେ ହରିଙ୍କ ଭକ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ, ସଠିକ୍ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଶୁଣ।
ଅଥ ଭକ୍ତିଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିଵିଧାଂ ପାପନାଶିନୀମ୍ । ଵିଵିଧା ଭକ୍ତିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟା ମନୋଵାକ୍କାଯସଂଭଵା
ଏବେ ମୁଁ ଭକ୍ତିର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର, ଯାହା ପାପ ନାଶ କରେ, ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଭକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର, ମନ, କଥା ଓ କାୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଲୌକିକୀ ଵୈଦିକୀ ଚାପି ଭଵେଦାଧ୍ଯାତ୍ମିକୀ ତଥା । ଧ୍ଯାନଧାରଣଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵେଦାନାଂ ସ୍ମରଣଂ ହି ଯତ୍
ଲୋକିକ, ବେଦିକ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭକ୍ତି ରହିଛି; ଧ୍ୟାନ, ଧାରଣା ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ବେଦମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଏହି ଭକ୍ତି ଅଟୁଟ ରହେ।
ଵିଷ୍ଣୁପ୍ରୀତିକରୀ ଚୈଷା ମାନସୀ ଭକ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ । ମଂତ୍ରଵେଦସମୁଚ୍ଚାରୈରଵିଶ୍ରାଂତଵିଚିଂତନୈଃ
ଏହି ମାନସିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ; ମନ୍ତ୍ର ଓ ବେଦମାନଙ୍କର ଅବିରତ ଚିନ୍ତନ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ।
ଜାପ୍ଯୈଶ୍ଚାରଣ୍ଯକୈଶ୍ଚୈଵ ଵାଚିକୀ ଭକ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ । ଵ୍ରତୋପଵାସନିଯମୈଃ ପଞ୍ଚେଂଦ୍ରିଯଜଯେନ ଚ
ଜପ ଓ ଅରଣ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ନିୟମ ଓ ପାଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଜୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଭକ୍ତି କରାଯାଏ, ତାକୁ ବାଚିକ ଭକ୍ତି କୁହାଯାଏ।
କାଯିକୀ ସୈଵ ନିର୍ଦିଷ୍ଟା ଭକ୍ତିଃ ସର୍ଵାର୍ଥସାଧିନୀ । ଭୂଷଣୈର୍ହେମରତ୍ନାଂକୈଶ୍ଚିତ୍ରାଭିର୍ଵାଗ୍ଭିରେଵ ଚ
ଏହି ଭକ୍ତିକୁ କାୟିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ; ସୁନା, ମଣି ଓ ଅନେକ ରଙ୍ଗିନ ଭୂଷଣ, ଏବଂ ଚମତ୍କାର କଥା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ଵାସଃ ପ୍ରତିସରୈଃ ସୂତ୍ରୈଃ ପାଵକଵ୍ଯଜନୋଚ୍ଛ୍ରିତୈଃ । ନୃତ୍ଯଵାଦିତ୍ରଗୀତୈଶ୍ଚ ସର୍ଵବଲ୍ଯୁପହାରକୈଃ
ବସ୍ତ୍ର, ପବିତ୍ର ସୂତା, ମାଳା, ପଙ୍ଖା, ପତାକା, ନୃତ୍ୟ, ବାଦ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବଳି ଓ ଉପହାର ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି କରାଯାଏ।
ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯାନ୍ନପାନୈଶ୍ଚ ଯା ପୂଜା କ୍ରିଯତେ ନରୈଃ । ନାରାଯଣଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଭକ୍ତିଃ ସା ଲୌକିକୀ ମତା
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ଷ୍ୟ, ଭୋଜ୍ୟ, ଅନ୍ନ ଓ ପାନୀୟ ଦ୍ୱାରା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେହି ଭକ୍ତିକୁ ଲୋକିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି ମନାଯାଏ।