ଵିପ୍ରାସ୍ତେ ଵୈଷ୍ଣଵୀମୂର୍ତିଃ ପାଵନୀ ପରମା ମତା
ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପବିତ୍ର ରୂପ ଭାବରେ ଗଣ୍ୟ।
ସର୍ଵଂ ଶୁଭଂ ଜଗତି ଧର୍ମତ ଏଵ ଲଭ୍ଯଂ ଧର୍ମୋ ଗତିର୍ନିଗମତୋ ନୃପଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାତ୍ । ନୂନଂ ତଯୋରପି ଗତିର୍ଭୁଵି ଭୂମିଦେଵାସ୍ତୈରର୍ଚିତୈରିହ ଜଗତ୍ପତିରର୍ଚିତଃ ସ୍ଯାତ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ କେବଳ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ; ଧର୍ମ ଓ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବେଦ ଓ ରାଜାଙ୍କ ନୀତି ଦ୍ୱାରା ମିଳେ। ପୃଥିବୀର ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ।
ନ ଯଜ୍ଞଯୋଗୈର୍ନ ତପୋଭିରନ୍ଯୈର୍ନ ଯୋଗଯୁକ୍ତ୍ଯା ନ ସମର୍ଚନେନ । ତଥା ଵିଭୁସ୍ତୁଷ୍ଯତି ଦେଵଦେଵୋ ଯଥା ମହୀ ଦୈଵତତୋଷଣେନ
ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା, ଯୋଗ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ପୃଥିବୀର ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଦେବଦେବତା ବିଷ୍ଣୁ ସବୁଠାରୁ ବେଶି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଵେଦପ୍ରଵର୍ତକଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣୈରେଵ ତୁଷ୍ଯେତ ତୋଷିତଂ ବ୍ରହ୍ମଦୈଵତମ୍
ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବେଦର ପ୍ରଚାରକ—ସେ କେବଳ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଦିବ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ନରକେଽପି ଚିରଂ ମଗ୍ନାଃ ପୂର୍ଵଜା ଯେ କୁଲଦ୍ଵଯେ । ତଦୈଵ ଯାଂତି ତେ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଯଦାର୍ଚ୍ଚତି ସୁତୋ ହରିମ୍
ଯେ ପୁର୍ବଜମାନେ ଦୁଇ ଗୋତ୍ରରୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନରକରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ପୁଅ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଲେ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
କିଂ ତେଷାଂ ଜୀଵିତେନେହ ପଶୁଵଚ୍ଚେଷ୍ଟିତେନ କିମ୍ । ଯେଷାଂ ନ ପ୍ରଵଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଵାସୁଦେଵେ ଜଗନ୍ମଯେ
ଯେମାନଙ୍କ ମନ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଉନ୍ମୁଖ ନୁହେଁ, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ କିମ୍ବା ପଶୁମାନଙ୍କ ପରି କାର୍ଯ୍ୟର କଣ ମୂଲ୍ୟ ଅଛି?
ଧ୍ଯାନଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟଂ ତୁ କେନଚିତ୍ । ଶ୍ରୂଯତାଂ ଭୂପକୈଵଲ୍ଯଂ କେଵଲଂ ମଲଵର୍ଜିତମ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ ତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା କେହି ଦେଖିନାହାନ୍ତି। ହେ ରାଜା, ଏହି ନିର୍ମଳ ଓ ପବିତ୍ର ମୋକ୍ଷ ଧ୍ୟାନକୁ ଶୁଣ।
ଯଥା ଦୀପୋ ନିଵାତସ୍ଥୋ ନିଶ୍ଚଲୋ ଵାଯୁଵର୍ଜିତଃ । ପ୍ରଜ୍ଵଲନ୍ନାଶଯେତ୍ସର୍ଵମଂଧକାରଂ ମହାମତେ
ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ବାୟୁ ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଅଚଳ ଓ ଶାନ୍ତ ରହି, ଜ୍ୱଳି ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ, ହେ ମହାମତି—
ତଦ୍ଵଦ୍ଦୋଷଵିହୀନାତ୍ମା ଭଵତ୍ଯେଵ ନିରାମଯଃ । ନିରାଶୋ ନିଶ୍ଚଲୋ ଵୀରୋନମିତ୍ରଂ ନ ରିପୁସ୍ତଥା
ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟି ଦୂର କରିଥିବା ଆତ୍ମା ନିର୍ମଳ ଓ ଦୁଃଖରହିତ ହୁଏ; ସେ ଆଶା ରହିତ, ଅଚଳ, ସାହସୀ, କାହାରି ବି ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ନୁହେଁ, ଏବଂ କାହାରି ବି ଶତ୍ରୁ ନୁହେଁ।
ଶୋକହର୍ଷୌ ଵିଷାଦଶ୍ଚ ନ ଲୋଭୋ ମତ୍ସରୋ ଭ୍ରମଃ । ସଂଭ୍ରମାଲାପମୋହୈଶ୍ଚ ସୁଖଦୁଃଖୈର୍ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ସେ ଶୋକ, ଆନନ୍ଦ, ନିରାଶା, ଲୋଭ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଭ୍ରମ, ଅସ୍ଥିରତା, ଭ୍ରାନ୍ତି, ମୂଢତା ଓ ସୁଖ-ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ଵିଷଯୈଶ୍ଚାପି ସର୍ଵୈଶ୍ଚ ଇଂଦ୍ରିଯାଣାଂ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ତଦା ସ କେଵଲଜ୍ଞାନୀ କୈଵଲ୍ଯତ୍ଵଂ ପ୍ରଜାଯତେ
ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଜ୍ଵାଲାକର୍ମପ୍ରସଂଗେନ ଦୀପସ୍ତୈଲଂ ପ୍ରଶୋଷଯେତ୍ । ଵର୍ତ୍ଯାଧାରେଣ ରାଜେଂଦ୍ର ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋ ଵାଯୁଵର୍ଜିତଃ
ଯେପରି ଦୀପର ଆଗୁନି ତାର ତେଲକୁ ଶୋଷି ନେଇଥାଏ, ଓ ବତିର ଆଧାରରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ ଓ ପବନର ଛୁଆଁରୁ ଦୂର ରହିଥାଏ, ରାଜାନ୍ତ।
କଜ୍ଜଲଂ ଵମତେ ପଶ୍ଚାତ୍ତୈଲସ୍ଯାପି ମହାମତେ । କୃଷ୍ଣା ସଂଦୃଶ୍ଯତେ ରେଖା ଦୀପସ୍ଯାଗ୍ରେ ମହାମତେ
ପରେ ଦୀପ ତେଲରୁ କାଳି ଚାଡ଼ିଦିଏ; ଦୀପର ଆଗରେ କଳା ଧାର ଦେଖାଯାଏ, ମହାମତି।
ସ୍ଵଯମାକୃଷ୍ଯ ତତ୍ତୈଲଂ ତେଜସା ନିର୍ମଲୋଭଵେତ୍ । କାଯେ ଚାଂତଃ ସ୍ଥିତସ୍ତଦ୍ଵତ୍କର୍ମତୈଲଂ ପ୍ରଶୋଷଯେତ୍
ଦୀପ ନିଜ ତେଜରେ ତେଲକୁ ଆକର୍ଷି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଏହିପରି ଦେହର ଭିତରେ ଥିବା କର୍ମର ତେଲ ଶୋଷି ନେଲେ, ଶୁଦ୍ଧତା ଆସେ।
ଵିଷଯାନ୍କଜ୍ଜଲଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାନ୍ସଂପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍ । ଜ୍ଵାଲାଵନ୍ନିର୍ମଲୋ ଭୂତ୍ଵା ସ୍ଵଯମେଵ ପ୍ରକାଶଯେତ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟକୁ କାଳି କରି ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ; ଆଗୁନି ପରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ନିଜେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
କ୍ରୋଧଲୋଭାଦିଭିଃ ସଂଜ୍ଞୈର୍ଵାଯୁଭିଃ ପରିଵର୍ଜିତଃ । ନିଃସ୍ପୃହୋ ନିଶ୍ଚଲୋ ଭୂତ୍ଵା ତେଜଶ୍ଚ ସ୍ଵଯମୁଜ୍ଜ୍ଵଲେତ୍
କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଏହାଦି ହବାର ପବନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିର୍ଲିପ୍ତ ଓ ଅଚଳ ହୋଇ, ନିଜ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ପଶ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ସ୍ଵସ୍ଥାନସ୍ଥଂ ସ୍ଵତେଜସା । କେଵଲଜ୍ଞାନରୂପୋଽଯଂ ମଯା ତେ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ସେ ନିଜ ତେଜରେ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖେ; ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ରୂପକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି।
ଧ୍ଯାନଂ ଚୈଵ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ତସ୍ଯ ଚକ୍ରିଣଃ । କେଵଲଜ୍ଞାନରୂପେଣ ଦୃଶ୍ଯତେ ପରଚକ୍ଷୁଷା
ଏବେ ମୁଁ ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଧ୍ୟାନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ରୂପରେ ସେ ପର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଯୋଗଯୁକ୍ତା ମହାତ୍ମାନଃ ପରମାର୍ଥପରାଯଣାଃ । ଯଂ ନ ପଶ୍ଯଂତି ମୁଗ୍ଧାସ୍ତୁ ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ସର୍ଵଦର୍ଶକମ୍
ଯେମାନେ ଯୋଗରେ ଲିନ ଓ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ସେମାନେ ସମସ୍ତକୁ ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତକୁ ଦେଖିପାରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି; ମୂଢ଼ମନ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ହସ୍ତପାଦଵିହୀନଶ୍ଚ ସର୍ଵତ୍ର ପରିଗଚ୍ଛତି । ସର୍ଵଂ ଗୃହ୍ଣାତି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସ୍ଥାଵରଂ ଜଂଗମଂ ପୁନଃ
ହାତ ଓ ପାଦ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ଚଳିଯାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ, ଚଳ ଓ ଅଚଳ, ସେ ଧରିପାରନ୍ତି।
ନାସାମୁଖଵିହୀନସ୍ତୁ ଘ୍ରାତି ଭକ୍ଷତି ଭୂପତେ । ଅକର୍ଣଃ ଶୃଣୁତେ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵସାକ୍ଷୀ ଜଗତ୍ପତିଃ
ନାକ ଓ ମୁଁହ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଘ୍ରାଣ କରନ୍ତି ଓ ଖାଆନ୍ତି, ରାଜନ୍; କାନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣନ୍ତି—ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାକ୍ଷୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ।
ଅରୂପୋ ରୂପସଂବଦ୍ଧଃ ପଂଚଵର୍ଗଵଶଂ ଗତଃ । ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଯଃ ପ୍ରାଣଃ ପୂଜ୍ଯତେ ସଚରାଚରୈଃ
ରୂପ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରୂପ ସହିତ ଜଡିତ, ପାଞ୍ଚ ଭେଦର ଅଧୀନ; ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ପ୍ରାଣ, ଚଳ ଅଚଳ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ।
ଅଜିହ୍ଵୋ ଵଦତେ ସର୍ଵଂ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାନୁଗଂ ତଥା । ଅତ୍ଵଚଃ ସ୍ପର୍ଶମେଵାପି ସର୍ଵେଷାମେଵ ଵିଂଦତି
ଜିଭା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କଥା ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କହନ୍ତି; ଚର୍ମ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ସଦାନଂଦୋ ଵିଵିକ୍ତାକ୍ଷ ଏକରୂପୋ ନିରାଶ୍ରଯଃ । ନିର୍ଗୁଣୋ ନିର୍ମମୋ ଵ୍ଯାପୀ ସଗୁଣୋ ନିର୍ମଲୋଽନଘଃ
ସେ ସଦା ଆନନ୍ଦମୟ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି, ଏକ ରୂପ, ଆଶ୍ରୟ ନଥିବା; ଗୁଣ ନଥିବା, ମମତା ଶୂନ୍ୟ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି, ଗୁଣମୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପାପ ଶୂନ୍ୟ।
ଅଵଶ୍ଯଃ ସର୍ଵଵଶ୍ଯାତ୍ମା ସର୍ଵଦଃ ସର୍ଵଵିତ୍ତମଃ । ତସ୍ଯ ମାତା ନ ଚୈଵାସ୍ତି ସ ଵୈ ସର୍ଵମଯୋ ଵିଭୁଃ
ସେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ନିୟନ୍ତା, ସମସ୍ତକୁ ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତକୁ ଜାଣିଥିବା; ତାଙ୍କର ମାଆ ନାହିଁ, ସେ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି ଓ ସ୍ୱାମୀ।
ଏଵଂ ସର୍ଵମଯଂ ଧ୍ଯାନଂ ଯଶ୍ଚ ପଶ୍ଯତ୍ଯନନ୍ଯଧୀଃ । ସ ଯାତି ପରମଂ ସ୍ଥାନମମୂର୍ତ୍ତମମୃତୋପମମ୍
ଏଭଳି ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଧ୍ୟାନକୁ ଯିଏ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଦେଖେ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଅମୃତ ସମାନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ମହାମତେ । ମୂର୍ତ୍ତାକାରଂ ତୁ ସାକାରଂ ନିରାକାରଂ ନିରାମଯମ୍
ମୁଁ ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଏହାକୁ ଶୁଣ, ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ଏହି ରୂପ ଦେହସହିତ, ଗୁଣସହିତ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅରୂପ ଓ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ।
ବ୍ରହ୍ମାଂଡଂ ସର୍ଵମତୁଲଂ ଵାସିତଂ ଯସ୍ଯ ଵାସନାତ୍ । ସ ତସ୍ମାଦ୍ଵାସୁଦେଵସ୍ତୁ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ନୃପନଂଦନ
ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏହାଠାରେ ଭରିଆଯାଇଛି, ଯାହାର ସାନିଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ୟାପିତ। ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ ବାସୁଦେବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ରାଜାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ।
ଵର୍ଷମାଣସ୍ଯ ମେଘସ୍ଯ ଯଦ୍ଭାସା ତସ୍ଯ ତଦ୍ଭଵେତ୍ । ସୂର୍ଯତେଜଃପ୍ରତୀକାଶଂ ଚତୁର୍ବାହୁଂ ସୁରେଶ୍ଵରମ୍
ଯେପରି ମେଘର ଆଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଆସେ, ସେପରି ତାଙ୍କର ତେଜ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଭଳି; ସେ ଚାରିଟି ହାତର ସ୍ୱାମୀ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଧିପତି।
ଦକ୍ଷିଣେ ଶୋଭତେ ଶଂଖୋ ହେମରତ୍ନଵିଭୂଷିତଃ । କୌମୋଦକୀ ଗଦା ତସ୍ଯ ମହାସୁରଵିନାଶିନୀ
ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତରେ ସୁନା ଓ ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ଶଂଖ ଅଛି; କୌମୋଦକୀ ଗଦା, ଯାହା ବଡ଼ ଦାନବମାନେ ନାଶ କରିଥାଏ, ସେଠି ଅଛି।