ହରିଵିଵିଧରସାଦ୍ଯୈର୍ଯୁକ୍ତମଧ୍ଯାଯମେତଦ୍ଵ୍ରଜଵରତନଯାଭିଶ୍ଚାରୁହାସେକ୍ଷଣାଭିଃ । ପଠତି ଯ ଇହ ଭକ୍ତ୍ଯା ପାଠଯେଦ୍ଵା ମନୁଷ୍ଯୋ ଵ୍ରଜତି ଭଗଵତଃ ଶ୍ରୀଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ଧାମ
ହରିଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ରସ ଓ ବ୍ରଜର ସୁନ୍ଦର ନୟନୀ କନ୍ୟାମାନେ ସହିତ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଯେଉଁଠି ଅନେକ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଯିଏ ଏଠାକୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ପଢ଼ାଏ, ସେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀବାସୁଦେବଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ - ସୂତସୂତ ମହାଭାଗ ରୋମହର୍ଷଣନଂଦନ । କଥା ରମ୍ଯା ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ଲୋକସ୍ଯାନଂଦଦାଯିନୀ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ସୂତ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କ ପୁଅ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ରମ୍ୟ କଥା କହିଛ, ତାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣସ୍ଯ ମହାଭାଗ ଚରିତଂ ମହଦଦ୍ଭୁତମ୍ । ଶ୍ରୁତଂ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନିର୍ଵୃତିସ୍ତେନ ଚାଭଵତ୍
ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମହାନ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ କହିଛ; ଆମେ ସେସବୁ ଶୁଣିଛୁ, ଏବଂ ତାହାରେ ଆମେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛୁ।
ଅହୋ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଭକ୍ତାନାଂ ଗତିଦାଯକମ୍ । ଯତସ୍ତେନ ମହାଭାଗ ନିର୍ଵୃତିଂ କୋ ନ ଚାପ୍ନୁଯାତ୍
ହାଁ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମହିମା ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ତେଣୁ, ଏହାରୁ କିଏ ଆନନ୍ଦ ନ ପାଇବ?
ଅତଃ ପୁନରପି ଶ୍ରୀମତ୍କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଚରିତଂ ମହତ୍ । ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମହେ ଚାନ୍ଯଦ୍ଵ୍ରତଦାନାର୍ହଣାଦିକମ୍
ତେଣୁ, ଆମେ ପୁଣି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ବ୍ରତ, ଦାନ, ପୂଜା ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।
ସ୍ନାନଂ ଵାପି ମହାଭାଗ ଯଥା ଯେନ କୃତଂ ପୁରା । ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରାଦ୍ବ୍ରୂହି ଯଥା ନୋ ନିର୍ଵୃତିର୍ଭଵେତ୍
ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଯେପରି ବାଥିଂ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଚାର ହେଉଥିଲା, ସେସବୁ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଆମକୁ କହ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆମେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବା।
ସୂତ ଉଵାଚ- ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠା ଲୋକାନାଂ ତାରଣଂ ପରମ୍ । ଯୂଯଂ କୃତାର୍ଥାଃ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଭକ୍ତ୍ଯା ସଂପୂର୍ଣମାନସାଃ
ସୂତ କହିଲେ— ହେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ତୁମେ ଯେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ଅଛି। ତୁମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଚରିତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସାଧୂନାଂ ହର୍ଷଦଂ ପରମ୍ । ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠା ମହଦାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍
ମୁଁ ଏବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ପବିତ୍ର ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ କଥା, ଯାହା ସାଧୁମାନେ ଶୁଣି ବହୁତ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ସେହି ମହାନ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପାଖ୍ୟାନ କହିବି, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଏକଦା ନାରଦୋ ଲୋକାନ୍ପର୍ଯଟନ୍ଭଗଵତ୍ପ୍ରିଯଃ । ମଥୁରାଯାମଂବରୀଷଂ କୃଷ୍ଣାରାଧନତତ୍ପରମ୍
ଏକଥରେ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ନାରଦ ମହାମୁନି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଘୁରୁଥିଲେ। ସେ ମଥୁରାରେ ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପାସନାରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଲିନ ଥିଲେ।
ମହାଭାଗଂ ଵ୍ରତପରଂ ଦଦର୍ଶ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ସ ଆଗତଂ ମୁନିଵରଂ ସତ୍କୃତ୍ଯ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ମହାନ ମୁନି ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍। ମୁନିବର ନାରଦ ଯେତେବେଳେ ଆସିଲେ, ଅମ୍ବରୀଷ ତାଙ୍କୁ ଉଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ସ୍ୱାଗତ କଲେ।
ଭଵଂତ ଇଵ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ହୃଷ୍ଟମାନସଃ । ଅଂବରୀଷ ଉଵାଚ-। ଯନ୍ମୁନେ ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵେଦଵାଦିଭିରୁଚ୍ଯତେ
ଅମ୍ବରୀଷ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଆନନ୍ଦରେ ହୃଦୟ ଭରି ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଯେପରି ତୁମେ ପଚାରିଛ। ଅମ୍ବରୀଷ କହିଲେ— ମୁନିବର, ସେଠି ଯେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—
ସ ଦେଵଃ ପୁଂଡରୀକାକ୍ଷଃ ସ୍ଵଯଂ ନାରାଯଣଃ ପରଃ । ଯୋଽମୂର୍ତୋ ମୂର୍ତିମାନୀଶୋ ଵ୍ଯକ୍ତୋଽଵ୍ଯକ୍ତଃ ସନାତନଃ
ସେ ଦେବତା, ପଦ୍ମନୟନ, ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ସେ ନିରାକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେ ଭଗବାନ୍ ଦେଖାଯାନ୍ତି ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସନାତନ।
ସର୍ଵଭୂତମଯୋଽଚିଂତ୍ଯୋ ଧ୍ଯାତଵ୍ଯଃ ସ କଥଂ ହରିଃ । ଯସ୍ମିନ୍ସର୍ଵମିଦଂ ଵିଶ୍ଵମୋତଂ ପ୍ରୋତଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ସେ ହରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଧ୍ୟାନ କରିବାଯୋଗ୍ୟ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କରେ ବିନ୍ଧା ଓ ଅବସ୍ଥିତ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତମେକଂ ପରମଂ ପରମାତ୍ମେତି ଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ଯତୋ ଜନ୍ମାଦି ଜଗତୋ ଯୋ ନିର୍ମାଯ ସ୍ଵଯଂ ଭୁଵମ୍
ସେ ଏକମାତ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସର୍ବାତ୍ମା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯାହାଠାରୁ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ, ସେ ନିଜେ ପୃଥିବୀକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି।
ଦଦୌ ତସ୍ମୈ ଚ ନିଗମାନାତ୍ମନ୍ଯେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାନ୍ । କଥମାରାଧ୍ଯତେ ସୋଽଯଂ ସମଗ୍ରପୁରୁଷାର୍ଥଦଃ
ସେ ନିଜ ପାଖରେ ଥିବା ବେଦମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦେଇଥିବା ସେଇଁ କିପରି ଉପାସନା କରାଯିବେ?
ଯୋଗିନାମପି ଦୁର୍ଗମ୍ଯସ୍ତଦେତତ୍କୃପଯା ଵଦ । ଅନାରାଧିତ ଗୋଵିଂଦା ନ ଵିଦଂତି ହିତୋଦଯମ୍
ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାରେ କଷ୍ଟ ପାଆନ୍ତି— ଦୟାକରି ଏହି କଥା ମୋତେ କହ। ଯେମାନେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ସତ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ଜାଣିପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ନ ତପୋ ଯଜ୍ଞଦାନାନାଂ ଲଭତେ ଫଲମୁତ୍ତମମ୍ । ଅନାସ୍ଵାଦିତଗୋଵିଂଦପଦାଂବୁଜରସଶ୍ଚ ଯଃ
ଯିଏ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣକମଳର ଆମୃତ ଚାଖିନାହିଁ, ସେ ତପ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ପାଇନଥାଏ।
ମନୋରଥପଥାତୀତଂ ସ୍ଫୀତଂ ନାକଲଯେତ୍ଫଲମ୍ । ହରେରାରାଧନଂ ହିତ୍ଵା ଦୁରିତୌଘ ନିଵାରଣମ୍
କେବଳ ଇଚ୍ଛାର ପଥରୁ ବହୁତ ଫଳ ଆଶା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ହରିଙ୍କ ଉପାସନା ଛାଡ଼ିଲେ, ପାପର ଭାର କେବେ ଦୂର ହେବ ନାହିଁ।
ନାନ୍ଯତ୍ପଶ୍ଯାମି ଜଂତୂନାଂ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ପରଂ ମୁନେ । ଯଦ୍ଭ୍ରୂନର୍ତନଵର୍ତିନ୍ଯଃ ଶ୍ରୂଯଂତେ ସିଦ୍ଧଯୋଽଖିଲାଃ
ମୁନିବର, ମୁଁ ଜନ୍ତୁମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦେଖୁନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ଭୃକୁଟି ନୃତ୍ୟ କରେ, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ତାହାଠାରେ ଥାଏ।
କଥମାରାଧ୍ଯତେସୋଽଯଂ କେଶଵଃ କ୍ଲେଶନାଶନଃ । ଉପାସ୍ଯତେ ସ ଭଗଵାନ୍କଥଂ ନାରାଯଣୋ ନରୈଃ
ସେ କେଶବ, ଦୁଃଖ ନାଶ କରୁଥିବା, କିପରି ଉପାସନା କରାଯିବେ? ମଣିଷମାନେ କିପରି ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସେବନ କରନ୍ତି?
ପ୍ରୀତଶ୍ଚ ସର୍ଵମେତନ୍ମେ ହିତାଯ ଜଗତୋ ଵଦ । ଭକ୍ତିପ୍ରିଯୋଽସୌ ଭଗଵାନ୍କଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରସୀଦତି
ମୋତେ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା କହ, ଯାହା ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ। କାରଣ, ସେ ଭଗବାନ୍ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। କେଉଁ ପ୍ରକାର ଭକ୍ତିରେ ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି?
କଥଂ ତସ୍ମିନ୍ଭଵେଦ୍ଭକ୍ତିଃ ସର୍ଵୈରାରାଧ୍ଯତେ କଥମ୍ । ଵୈଷ୍ଣଵୋସି ହରେସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରିଯୋଽସି ପରମାର୍ଥଵିତ୍
ତାଙ୍କୁ କିପରି ଭକ୍ତି ହୁଏ, ସମସ୍ତେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି? ତୁମେ ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ବୈଷ୍ଣବ।
ତେନ ତ୍ଵାମେଵ ପୃଚ୍ଛାମି ବ୍ରହ୍ମନ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଦୁତ୍ତମ । ଶ୍ରୋତାରମଥ ଵକ୍ତାରଂ ପ୍ରଷ୍ଟାରଂ ପୁରୁଷଂ ହରେଃ
ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକାକି ପଚାରୁଛି— ଶ୍ରୋତା, କଥାକାର କିମ୍ବା ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ ଭାବେ— ହରିଙ୍କ ବିଷୟରେ।
ପ୍ରଶ୍ନଃ ପୁନାତି କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ତଦଂଘ୍ରିସଲିଲଂ ଯଥା । ଦୁର୍ଲ୍ଲଭୋ ମାନୁଷୋ ଦେହୋ ଦେହିନାଂ କ୍ଷଣଭଂଗୁରଃ
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ଯେପରି ତାଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମର ଜଳ ଶୁଦ୍ଧ କରେ। ମଣିଷ ଦେହ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭଙ୍ଗୁର।
ତତ୍ରାପି ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ମନ୍ଯେ ଵୈକୁଂଠପ୍ରିଯଦର୍ଶନମ୍ । ସଂସାରେସ୍ମିନ୍କ୍ଷଣାର୍ଧୋଽପି ସତ୍ସଂଗଃ ଶେଵଧିର୍ନୃଣାମ୍
ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ମନେ କରେଁ ଯେ, ବୈକୁଣ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଏହି ସଂସାରରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଅର୍ଧ ଖଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଏକ ମହା ଧନ।
ଯସ୍ମାଦଵାପ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ପୁରୁଷାର୍ଥଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ଭଗଵନ୍ଭଵତୋ ଯାତ୍ରା ସ୍ଵସ୍ତଯେ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍
ଏହି ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗରୁ ମନୁଷ୍ୟ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଲକ୍ଷ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିପାରେ। ମହାପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନେଇଆସେ।
ବାଲାନାଂ ତୁ ଯଥା ପିତ୍ରୋରୁତ୍ତମଶ୍ଲୋକଵର୍ତ୍ମନାମ୍ । ଭୂତାନାଂ ଦେଵଚରିତଂ ଦୁଃଖାଯ ଚ ସୁଖାଯ ଚ
ଯେପରି ଶିଶୁମାନେ ନିଜ ପିତାମାତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦେବତାମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ କେବେ ଦୁଃଖ, କେବେ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ସୁଖାଯୈଵ ହି ସାଧୂନାଂ ତ୍ଵାଦୃଶାମଚ୍ଯୁତାତ୍ମନାମ୍ । ଭଜଂତି ଯେ ଯଥା ଦେଵାନ୍ଦେଵା ଅପି ତଥୈଵ ତାନ୍
କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ପରି ଅଚ୍ୟୁତରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା ସଜ୍ଜନ, ସେମାନେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ କେବଳ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେମିତି ଲୋକମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ସେମିତି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି।
ଛାଯେଵ କର୍ମସଚିଵାଃ ସାଧଵୋ ଦୀନଵତ୍ସଲାଃ । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଭଗଵନ୍ମହ୍ଯଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଧର୍ମମାଦିଶ
ଛାୟା ପରି ସଜ୍ଜନମାନେ କାର୍ଯ୍ୟର ସହଚର ଓ ଦୁଃଖିମାନେ ପାଇଁ ଦୟାଳୁ। ତେଣୁ, ଭଗବାନ, ମୋତେ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମ ଶିଖାନ୍ତୁ।
ଯସ୍ଯୋପଦେଶଦାନେନ ଲଭତେ ଵେଦଜଂ ଫଲମ୍ । ନାରଦ ଉଵାଚ- ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟଂ ମହୀପାଲ ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିମତା ତ୍ଵଯା
ଏମିତି ଉପଦେଶ ଦେଇଲେ ବେଦର ଫଳ ମିଳେ। ନାରଦ କହିଲେ— ରାଜା, ତୁମେ ଯେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଏହା ବହୁତ ଭଲ।