ଦଂଭଂ କରୋଷି ଚେତ୍ତୀରେ ସରିତସ୍ତ୍ଵଂ ସୁଦୁର୍ମତେ । ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାପ୍ନୁହି ନିର୍ଵାଚ୍ଯଂ ପଶୁତ୍ଵଂ ତାପସାଧମ
“ତୁମେ, ଦୁଷ୍ଟ ମନବଳୀ, ଏହି ନଦୀ କୂଳରେ ଦମ୍ଭ କରୁଥିଲେ, ତେଣୁ ଅନର୍ବଚନୀୟ ଫଳ ଭୋଗ କର—ଅପମାନିତ ତପସ୍ୱୀ, ପଶୁ ହେଇଯାଅ!”
ଶାପଂ ପ୍ରଦତ୍ତଂ ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ଦୁଃଖିତୋଽହଂ ତଦାଭଵମ୍ । ଅଗ୍ରାହିଷଂ ପଦେ ତସ୍ଯ ମୁନେର୍ଦୁର୍ଵାସସଃ କିଲ
ଏହି ଶାପ ଶୁଣି ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଗଲି, ଦୁର୍ବାସା ମୁନିଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ିଲି।
ତଦା ମେ କୃତଵାନ୍ରାମ ଦ୍ଵିଜୋଽନୁଗ୍ରହମୁତ୍ତମମ୍ । ଵାଜିତାଂ ପ୍ରାପ୍ନୁହି ମଖେ ରାଜରାଜସ୍ଯ ତାପସ
ତାପରେ, ରାମ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୟା ଦେଲେ: “ତପସ୍ୱୀ, ତୁମେ ରାଜାଙ୍କ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇବେ।”
ପଶ୍ଚାତ୍ତଦ୍ଧସ୍ତସଂପର୍କାଦ୍ଯାହି ତତ୍ପରମଂ ପଦମ୍ । ଦିଵ୍ଯଂ ଵପୁର୍ମନୋହାରି ଧୃତ୍ଵା ଦଂଭଵିଵର୍ଜିତମ୍
“ପରେ, ତାଙ୍କ ହାତର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ଯାଅ; ଦିବ୍ୟ ଓ ମନୋହର ଦେହ ଧରି, ଦମ୍ଭ ଛାଡ଼ି।”
ତେନ ଶାପୋପିସଂଦିଷ୍ଟୋ ମମାନୁଗ୍ରହତାଂ ଗତଃ । ଯଦହଂ ତଵ ହସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ପର୍ଶଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମନୋରମମ୍
ଏଭଳି ଶାପ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦୟା ପାଇଲି, କାରଣ ମୁଁ ତୁମ ହାତର ମନୋରମ ସଂସ୍ପର୍ଶ ପାଇଲି।
ଯଦେଵ ରାମ ଦେଵାଦିଦୁର୍ଲଭଂ ବହୁଜନ୍ମଭିଃ । ତତ୍ତେଽହଂ କରଜସ୍ପର୍ଶଂ ପ୍ରାପ୍ତଵାନିହ ଦୁର୍ଲଭମ୍
“ରାମ, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରିନାହାନ୍ତି, ସେ ଦୁର୍ଲଭ ତୁମ ହାତର ସଂସ୍ପର୍ଶ ଏଠି ମୁଁ ପାଇଲି।”
ଆଜ୍ଞାପଯ ମହାରାଜ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାଦହଂ ମହତ୍ । ଗଚ୍ଛାମି ଶାଶ୍ଵତଂ ସ୍ଥାନଂ ତଵ ଦୁଃଖାଦିଵର୍ଜିତମ୍
“ମହାରାଜ, ଆଜ୍ଞା ଦିଅ; ତୁମ ଦୟାରେ, ମୁଁ ଏବେ ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ୟ କଷ୍ଟ ନଥିବା ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନିବାସକୁ ଯାଉଛି।”
ନ ଯତ୍ର ଶୋକୋ ନ ଜରା ନ ମୃତ୍ଯୁଃ କାଲଵିଭ୍ରମଃ । ତତ୍ସ୍ଥାନଂ ଦେଵ ଗଚ୍ଛାମି ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାନ୍ନରାଧିପ
“ଯେଉଁଠାରେ ନା ଶୋକ, ନା ବୃଦ୍ଧା, ନା ମୃତ୍ୟୁ, ନା କାଳର ଭ୍ରମ—ସେଠିକୁ, ଦେବ, ମୁଁ ତୁମ ଦୟାରେ ଯାଉଛି।”
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତଂ ପରିକ୍ରମ୍ଯ ଵିମାନଵରମାରୁହତ୍ । ଅନେକରତ୍ନଖଚିତଂ ସର୍ଵଦେଵାଧିଵଂଦିତମ୍
ଏଭଳି କହି, ସେ ରାମଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଅନେକ ରତ୍ନରେ ଖଚିତ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜିତ ଏକ ଦିବ୍ୟ ରଥକୁ ଆରୋହଣ କଲେ।
ଗତୋଽସୌ ଶାଶ୍ଵତସ୍ଥାନଂ ରାମପାଦପ୍ରସାଦତଃ । ପୁନରାଵୃତ୍ତିରହିତଂ ଶୋକମୋହଵିଵର୍ଜିତମ୍
ରାମଙ୍କ ପାଦର ଦୟାରେ, ସେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନିବାସକୁ ଯାଇଲେ, ପୁନର୍ବାର ଫେରିବା ନାହିଁ, ଶୋକ ଓ ମୋହ ନଥିବା।
ତେନ ତତ୍କଥିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵେତରେ ଜନାଃ । ଵିସ୍ମଯଂ ପ୍ରାପିରେ ସର୍ଵେ ପରସ୍ପରମୁଦୁନ୍ମଦାଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ରାମଙ୍କୁ ବୁଝି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ପରସ୍ପରରେ ଉଲ୍ଲାସ କରିଲେ।
ଶୃଣୁ ଦ୍ଵିଜମହାବୁଦ୍ଧେ ଦଂଭେନାପି ସ୍ମୃତୋ ହରିଃ । ଦଦାତି ମୋକ୍ଷଂ ସୁତରାଂ କିଂ ପୁନର୍ଦଂଭଵର୍ଜନାତ୍
“ଶୁଣ, ବିଦ୍ୟାବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦମ୍ଭରେ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ସେ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ—ତେଣୁ ଦମ୍ଭ ଛାଡ଼ିଲେ ତ ଅଧିକ କିମ୍ବା!”
ଯଥାକଥଂଚିଦ୍ରାମସ୍ଯ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ମରଣଂ ପରମ୍ । ଯେନ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ପରମଂ ପଦଂ ଦେଵାଦିଦୁର୍ଲଭମ୍
ଯେଭଳି ଭଲା ହେଉ, ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାଟିଏ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ତବ୍ୟ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ସେହି ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯାହାକି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ତଚ୍ଚିତ୍ରଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମୁନଯଃ କୃତାର୍ଥଂ ମେନିରେ ନିଜମ୍ । ଯଦ୍ରାମଚରଣପ୍ରେକ୍ଷା କରସ୍ପର୍ଶପଵିତ୍ରିତମ୍
ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖି, ମୁନିମାନେ ନିଜେମାନେ ସଫଳ ହେଲେ ବୋଲି ଭାବିଲେ, କାରଣ ରାମଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ହାତ ପବିତ୍ର ହୋଇଗଲା।
ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ସୁରେ ସ୍ଵର୍ଗଂ ହଯରୂପଧରେ ପୁରା । ଉଵାଚ ରାମସ୍ତପସାଂ ନିଧୀନ୍ଵେଦଵିଦୁତ୍ତମାନ୍
ଘୋଡ଼ାର ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିବା ସେ ଦେବତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲାପରେ, ରାମ ତପସ୍ୟାର ଧନ ଏବଂ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବୀଣ ମୁନିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
କିଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ମଯାବ୍ରହ୍ମନ୍ହଯୋ ନଷ୍ଟୋ ଗତଃ ସୁଖମ୍ । ହୋମଃ କଥଂ ପୁରୋଭାଵୀ ସର୍ଵଦୈଵତତର୍ପକଃ
“ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଏବେ କଣ କରିବି? ଘୋଡ଼ା ହରାଇଗଲା ଏବଂ ସୁଖରେ ଚାଲିଗଲା। ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି କରାଉଥିବା ଏହି ହୋମ କିପରି ସଫଳ ହେବ?”
ଯଥା ସ୍ଯାତ୍ସୁରସଂତୃପ୍ତିର୍ଯଥା ମେ ମଖ ଉତ୍ତମଃ । ତଥା କୁର୍ଵଂତୁ ମୁନଯୋ ଯଥା ମେ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଧିଶ୍ରୁତମ୍
“ମୁନିମାନେ ଏଭଳି କରନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ମୋର ଯଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ, ବେଦର ନିୟମ ଯେପରି ଅଛି ସେପରି।”
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାଶ୍ରୁତ୍ଯ ଜଗାଦ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଵସିଷ୍ଠଃ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ଚିତ୍ତାଭିଜ୍ଞାନକୋଵିଦଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ମନ ଜାଣିଥିବା ମହାମୁନି ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ।
କର୍ପୂରମାହର କ୍ଷିପ୍ରଂ ଯେନ ଦେଵାଃ ସ୍ଵଯଂ ପୁରା । ପ୍ରାପ୍ଯ ହଵ୍ଯଂ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯଂତି ମଦ୍ଵାକ୍ଯପ୍ରେରିତାଧୁନା
“ତୁରନ୍ତ କର୍ପୂର ଆଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବେ ଦେବତାମାନେ ନିଜେ ହବ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ; ଏବେ ମୋର କଥାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିବେ।”
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ରାମଃ କ୍ଷିପ୍ରମୁପାହରତ୍ । କର୍ପୂରଂ ବହୁଦେଵାନାଂ ପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥଂ ବହୁଶୋଭନମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମ ତୁରନ୍ତ ବହୁ କର୍ପୂର ଆଣିଲେ, ଯାହା ଅନେକ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ଥିଲା।
ତଦା ମୁନିଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାତ୍ମା ଦେଵାନାହ୍ଵଯଦଦ୍ଭୁତାନ୍ । ତେ ସର୍ଵେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସ୍ଵପରୀଵାରସଂଵୃତାଃ
ତାପରେ ମୁନି, ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ, ଅଦ୍ଭୁତ ଦେବତାମାନେକୁ ଡାକିଲେ; ସେମାନେ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନିଜ ପରିବାର ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ- ଯଦାକର୍ଣନମେତସ୍ଯ ଯେ ଵା ପାରିଷଦାଃ ପ୍ରଭୋଃ । ତଦହଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି କଥଯସ୍ଵ ଦଯାନିଧେ
ପାର୍ବତୀ କହିଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି କଥା ଯେଉଁମାନେ ଶୁଣନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ପାର୍ଷ୍ୱଦେବମାନେ କିଏ, ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଦୟାର ସାଗର, ଦୟାକରି ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।”
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ। ରାଧଯା ସହ ଗୋଵିଂଦଂ ସ୍ଵର୍ଣସିଂହାସନେସ୍ଥିତମ୍ । ପୂର୍ଵୋକ୍ତରୂପଲାଵଣ୍ଯଂ ଦିଵ୍ଯଭୂଷାଂବରସ୍ରଜମ୍
ଇଶ୍ୱର କହିଲେ: “ରାଧାଙ୍କ ସହିତ ଗୋବିନ୍ଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହାସନରେ ବସିଛନ୍ତି, ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ ରୂପ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ, ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ।”
ତ୍ରିଭଂଗୀ ମଂଜୁ ସୁସ୍ନିଗ୍ଧଂ ଗୋପୀଲୋଚନତାରକମ୍ । ତଦ୍ବାହ୍ଯେ ଯୋଗପୀଠେ ଚ ସ୍ଵର୍ଣସିଂହାସନାଵୃତେ
ତିନିଭାଙ୍ଗି ଭାବରେ ଦଢ଼ିଆ ଓ ମୃଦୁ ଅବସ୍ଥାରେ ଠିଆ ଅଛନ୍ତି, ଗୋପୀମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିର ତାରା ଭଳି; ବାହାରେ ଯୋଗପୀଠରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହାସନ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି।
ପ୍ରତ୍ଯଂଗରଭସାଵେଶାଃ ପ୍ରଧାନାଃ କୃଷ୍ଣଵଲ୍ଲଭାଃ । ଲଲିତାଦ୍ଯାଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯଂଶା ମୂଲପ୍ରକୃତିରାଧିକା
ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ପ୍ରିୟାମାନେ, ଲଳିତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ମୂଳ ପ୍ରକୃତି ରାଧିକାଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିକଟ ସ୍ନେହରେ ଲୀନ ଅଛନ୍ତି।
ସଂମୁଖେ ଲଲିତା ଦେଵୀ ଶ୍ଯାମଲା ଵାଯୁକୋଣକେ । ଉତ୍ତରେ ଶ୍ରୀମତୀ ଧନ୍ଯା ଐଶାନ୍ଯାଂ ଶ୍ରୀହରିପ୍ରିଯା
ସାମ୍ନାରେ ଦେବୀ ଲଳିତା, ବାୟୁକୋଣରେ ଶ୍ୟାମଳା, ଉତ୍ତରରେ ଶ୍ରୀମତୀ ଧନ୍ୟା, ଏବଂ ଆଇଶାନ କୋଣରେ ଶ୍ରୀହରିପ୍ରିୟା ବସିଛନ୍ତି।
ଵିଶାଖା ଚ ତଥା ପୂର୍ଵେ ଶୈବ୍ଯା ଚାଗ୍ନୌ ତତଃ ପରମ୍ । ପଦ୍ମା ଚ ଦକ୍ଷିଣେ ପଶ୍ଚାନ୍ନୈର୍ଋତେ କ୍ରମଶଃ ସ୍ଥିତାଃ
ପୂର୍ବଦିଗରେ ବିଶାଖା, ଅଗ୍ନିକୋଣରେ ଶୈବ୍ୟା, ଦକ୍ଷିଣରେ ପଦ୍ମା, ଏବଂ ପଶ୍ଚିମ-ନୈୃତ୍ୟ କ୍ରମରେ ସେମାନେ ବସିଛନ୍ତି।
ଯୋଗପୀଠେ କେସରାଗ୍ରେ ଚାରୁ ଚଂଦ୍ରାଵତୀ ପ୍ରିଯା । ଅଷ୍ଟୌ ପ୍ରକୃତଯଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ପ୍ରଧାନାଃ କୃଷ୍ଣଵଲ୍ଲଭାଃ
ଯୋଗପୀଠରେ, ସିଂହର ମୁଣ୍ଡରେ ଚାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରାବତୀ ପ୍ରିୟା ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଆଠ ଜଣ ପ୍ରଧାନ ପବିତ୍ର ପ୍ରକୃତି, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରିୟାମାନେ।
ପ୍ରଧାନପ୍ରକୃତିସ୍ତ୍ଵାଦ୍ଯା ରାଧା ଚଂଦ୍ରାଵତୀ ସମା । ଚଂଦ୍ରାଵଲୀ ଚିତ୍ରରେଖା ଚଂଦ୍ରା ମଦନସୁଂଦରୀ
ପ୍ରଧାନ ପ୍ରକୃତି ହେଉଛନ୍ତି ରାଧା, ଚନ୍ଦ୍ରାବତୀ ସମାନ; ଏହାସହ ଚନ୍ଦ୍ରାବଳୀ, ଚିତ୍ରରେଖା, ଚନ୍ଦ୍ରା ଓ ମଦନସୁନ୍ଦରୀ।
ପ୍ରିଯା ଚ ଶ୍ରୀମଧୁମତୀ ଚଂଦ୍ରରେଖା ହରିପ୍ରିଯା । ଷୋଡଶାଦ୍ଯାଃ ପ୍ରକୃତଯଃ ପ୍ରଧାନାଃ କୃଷ୍ଣଵଲ୍ଲଭାଃ
ପ୍ରିୟା, ଶ୍ରୀମଧୁମତୀ, ଚନ୍ଦ୍ରାରେଖା ଓ ହରିପ୍ରିୟା—ଏହି ଷୋଳ ଜଣ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରକୃତି, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରିୟାମାନେ।