କ୍ରୁଦ୍ଧତ୍ଵାଦ୍ଦୁଃଖିତତ୍ଵାଚ୍ଚ ସୀତାଯା ଅପମାନନାତ୍ । ଅଂତ୍ଯଜତ୍ଵଂ ପରଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ରଜକଃ କ୍ରୋଧନାଭିଧଃ
କ୍ରୋଧ, ଦୁଃଖ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଅପମାନ ଦ୍ୱାରା, କ୍ରୋଧନ ନାମକ ଧୋବୀ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଶେଷରେ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଯଃ କ୍ରୋଧାଚ୍ଚ ସ୍ଵକାନ୍ପ୍ରାଣାନ୍ମହତାଂ ଦୁଷ୍ଟମାଚରନ୍ । ସଂତ୍ଯଜେତ୍ସ ମୃତୋ ଯାତି ଅଂତ୍ଯଜତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ଯେ କ୍ରୋଧରେ, ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ବଡ ଅପରାଧ କରେ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ତଜ୍ଜାତଂ ରଜକୋକ୍ତ୍ଯାସୌ ନିଂଦିତା ଚ ଵିଯୋଗିତା । ରଜକସ୍ଯ ଚ ଶାପେନ ଵିଯୁକ୍ତା ସା ଵନଂ ଗତା
ଏପରି, ଧୋବୀଙ୍କ କଥାରୁ, ସେ ନିନ୍ଦିତ ଓ ବିୟୋଗିତ ହେଲେ; ଧୋବୀଙ୍କ ଶାପରେ, ସେ ବିୟୋଗ ଭୋଗି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ।
ଏତତ୍ତେ କଥିତଂ ଵିପ୍ର ଯତ୍ତେ ପୃଷ୍ଟଂ ଵିଦେହଜାମ୍ । ପୁନରତ୍ର ପରଂ ଵୃତ୍ତଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ନିଗଦାମି ତତ୍
ଏହିପରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମେ ଜିଏ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ଭିଦେହଜାଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଦେଲି; ଏବେ ପରେ ଯାହା ଘଟିଲା, ଶୁଣ, ମୁଁ କହିବି।
ସପ୍ତଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ 5.67 ଶେଷ ଉଵାଚ। ଅଥ ସୌମିତ୍ରିରାଗତ୍ଯ ଜାନକୀଂ ନତଵାନ୍ମୁହୁଃ । ପ୍ରେମଗଦ୍ଗଦଯା ଶଂସନ୍ଵାଚଂ ରାମପ୍ରଣୋଦିତାମ୍
ଶେଷ କହିଲେ — ତାପରେ, ସୌମିତ୍ରି ଆସି, ଜାନକୀଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର କଲେ; ପ୍ରେମରେ ଗଳା ଭରି, ରାମଙ୍କ ଦେଇଥିବା ଦୂତିୟା କଥା କହିଲେ।
ସୀତା ସମାଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵିନଯାନ୍ଵିତମ୍ । ତନ୍ମୁଖାଦ୍ରାମସଂଦେଶଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵୋଵାଚ ଵିଲଜ୍ଜିତା
ସୀତା, ନମ୍ରତା ସହ ଆସିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ରାମଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଶୁଣି, ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ କହିଲେ।
ସୌମିତ୍ରେ କଥମାଗଚ୍ଛେ ରାମତ୍ଯକ୍ତା ମହାଵନେ । ତିଷ୍ଠାମି ରାମଂ ସ୍ମରନ୍ତୀ ଵାଲ୍ମୀକେରାଶ୍ରମେ ତ୍ଵହମ୍
ସୌମିତ୍ରି, ରାମ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ମୁଁ କିପରି ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି? ମୁଁ ଏଠି, ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହିବି।
ତସ୍ଯା ମୁଖୋଦିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୌମିତ୍ରିରବ୍ରଵୀତ୍ । ମାତଃ ପତିଵ୍ରତେ ରାମସ୍ତ୍ଵାମାକାରଯତେ ମୁହୁଃ
ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ କଥା ଶୁଣି, ସୌମିତ୍ରି କହିଲେ — 'ମା, ପତିବ୍ରତା ହୋଇ, ରାମ ତୁମକୁ ପୁନିପୁନି ଡାକୁଛନ୍ତି।'
ପତିଵ୍ରତା ପତିକୃତଂ ଦୋଷଂ ନାନଯତେ ହୃଦି । ତସ୍ମାଦାଗଚ୍ଛ ହି ମଯା ସ୍ଥିତ୍ଵା ସ୍ଯଂଦନ ଉତ୍ତମେ
ପତିବ୍ରତା ଜନେ, ପତି କରିଥିବା ଦୋଷକୁ ହୃଦୟରେ ଧରିନାହାନ୍ତି; ଏହିପରି, ମୋ ସହିତ ଆସ, ଉତ୍ତମ ରଥରେ ବସ।
ଇତ୍ଯାଦି ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜାନକୀ ପତିଦେଵତା । ମନୋରୋଷଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତସ୍ଥୌ ସୌମିତ୍ରିଣା ରଥେ
ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ପତିଦେବତା ଜାନକୀ ମନର କ୍ରୋଧ ଛାଡି, ସୌମିତ୍ରି ସହ ରଥରେ ଦଉଡିଲେ।
ତାପସୀଃ ସକଲା ନତ୍ଵା ମୁନୀଂଶ୍ଚ ନିଗମୋଜ୍ଜ୍ଵଲାନ୍ । ରାମଂ ସ୍ମରଂତୀ ମନସା ରଥେ ସ୍ଥିତ୍ଵାଗମତ୍ପୁରୀମ୍
ସମସ୍ତ ତାପସୀ ମହିଳାମାନେ ଓ ବେଦରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମନରେ ରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ରଥରେ ବସି ସହରକୁ ଯାଇଲେ।
କ୍ରମେଣ ନଗରୀଂ ପ୍ରାପ୍ତା ମହାର୍ହାଭରଣାନ୍ଵିତା । ସରଯୂଂ ସରିତଂ ପ୍ରାପ ଯତ୍ର ରାମଃ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଥିତଃ
କ୍ରମେ ସେ ଅପୂର୍ବ ଗହଣା ପିନ୍ଧି ସହରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏବଂ ସରୟୂ ନଦୀକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠି ରାମ ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ରଥାଦୁତ୍ତୀର୍ଯ ଲଲିତା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମନ୍ଵିତା । ରାମସ୍ଯ ପାଦଯୋର୍ଲଗ୍ନା ପତିଵ୍ରତପରାଯଣା
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଲଳିତ ସୀତା ରଥରୁ ଅବତରି, ପତିପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ ରାମଙ୍କ ପାଦକୁ ଧରି ରହିଲେ।
ରାମସ୍ତାମାଗତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜାନକୀଂ ପ୍ରେମଵିହ୍ଵଲାମ୍ । ସାଧ୍ଵି ତ୍ଵଯା ସହେଦାନୀଂ କୁର୍ଵେ ଯଜ୍ଞସମାପନମ୍
ପ୍ରେମରେ ବିହ୍ୱଳ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି ରାମ କହିଲେ, "ହେ ସାଧ୍ବୀ, ତୁମେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏବେ ମୁଁ ଯଜ୍ଞ ସମାପନ କରିବି।"
ଵାଲ୍ମୀକିଂ ସା ନମସ୍କୃତ୍ଯ ତଥାନ୍ଯାନ୍ଵିପ୍ରସତ୍ତମାନ୍ । ଜଗାମ ମାତୃପଦଯୋଃ ସନ୍ନତିଂ କର୍ତୁମୁତ୍ସୁକା
ସୀତା ଭାବପୂର୍ବକ ଭାଲ୍ମୀକି ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମାଆଙ୍କ ପାଦକୁ ନମନ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ।
କୌଶଲ୍ଯା ତାମଥାଯାଂତୀଂ ଵୀରସୂଂ ଜାନକୀଂ ପ୍ରିଯାମ୍ । ଆଶୀର୍ଭିରଭିସଂଯୁଜ୍ଯ ଯଯୌ ହର୍ଷମନେକଧା
କୌଶଳ୍ୟା, ନିଜ ପ୍ରିୟ ଜାନକୀଙ୍କୁ, ଭୀର ପୁଅର ମାଆକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ଅନେକ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ।
କୈକେଯୀପଦଯୋର୍ନମ୍ରାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵୈଦେହପୁତ୍ରିକାମ୍ । ଭର୍ତ୍ରା ସହ ଚିରଂ ଜୀଵ ସପୁତ୍ରେତ୍ଯାଶିଷଂ ଵ୍ଯଧାତ୍
କୈକେୟୀ, ଭିଦେହର ଝିଅ ସୀତା ନିଜ ପାଦକୁ ନମନ କରୁଥିବା ଦେଖି, 'ପତି ଓ ପୁଅମାନେ ସହ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ହେଉ' ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।
ସୁମିତ୍ରା ସ୍ଵପଦେନମ୍ରାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵୈଦେହପୁତ୍ରିକାମ୍ । ଆଶିଷଂ ଵ୍ଯଦଧାତ୍ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରପ୍ରଦାଯିନୀମ୍
ସୁମିତ୍ରା, ଭିଦେହର ଝିଅ ସୀତା ନିଜ ପାଦକୁ ନମନ କରୁଥିବା ଦେଖି, ପୁଅ ଓ ପୁତି ପାଇବାର ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।
ସୀତା ତାଃ ସର୍ଵତୋ ନତ୍ଵା ରାମଚଂଦ୍ର ପ୍ରିଯା ସତୀ । ପରମଂ ହର୍ଷମାପନ୍ନା ବଭୂଵ କିଲ ଵାଡଵ
ସୀତା, ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଓ ସତୀ, ସମସ୍ତ ମହିଳାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦରେ ଭରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ହେ ବାଇଡ଼ବ।
ସମାଗତାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପତ୍ନୀଂ ରାମଚଂଦ୍ରସ୍ଯ କୁଂଭଜଃ । ସୁଵର୍ଣପତ୍ନୀଂ ଧିକ୍କୃତ୍ଯ ତାମଧାଦ୍ଧର୍ମଚାରିଣୀମ୍
ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସମାଗତ ହେବାକୁ ଦେଖି, କୁମ୍ଭଜ ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ସୁନାର ପ୍ରତିମା ପତ୍ନୀକୁ ଅପମାନ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୀତାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ରାମସ୍ତଦା ଯଜ୍ଞମଧ୍ଯେ ଶୁଶୁଭେ ସୀତଯା ସହ । ତାରଯାନୁଗତୋ ଯଦ୍ଵଚ୍ଛଶୀଵ ଶରଦୁତ୍ପ୍ରଭଃ
ତାପରେ ରାମ, ସୀତା ସହ ଯଜ୍ଞ ମଞ୍ଚରେ ଚମକି ଉଠିଲେ, ଯେପରି ଶରଦ ଚାନ୍ଦ ତାରାମାନେ ସହ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
ପ୍ରଯୋଗମକରୋତ୍ତତ୍ର କାଲେ ପ୍ରାପ୍ତେ ମନୋରମେ । ଵୈଦେହ୍ଯା ଧର୍ମଚାରିଣ୍ଯା ସର୍ଵପାପାପନୋଦନମ୍
ଉତ୍ତମ ଏବଂ ସୁମଧୁର ସମୟରେ, ସେଠାରେ ରାମ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଭିଦେହୀ ସୀତା ସହ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିବା ଯଜ୍ଞ କରିଲେ।
ସୀତଯା ସହିତଂ ରାମଂ ପ୍ରସକ୍ତଂ ଯଜ୍ଞକର୍ମଣି । ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଜହୃଷୁସ୍ତତ୍ର କୌତୁକେନ ସମନ୍ଵିତାଃ
ସୀତା ସହ ରାମଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗ୍ନ ଦେଖି, ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ।
ଵସିଷ୍ଠଂ ପ୍ରାହ ସୁମତିଂ ରାମସ୍ତତ୍ର କ୍ରତୌ ଵରେ । କିଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ମଯା ସ୍ଵାମିନ୍ନତଃ ପରମଵଶ୍ଯକମ୍
ଏଠାରେ ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞରେ, ରାମ ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ମୁଁ ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ?"
ରାମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗୁରୁଃ ପ୍ରାହ ମହାମତିଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ପୂଜା ସଂତୋଷକାରିକା
ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଗୁରୁ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, କହିଲେ, "ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଦେଇବା ଦାନ ଓ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ।"
ମରୁତ୍ତେନ କ୍ରତୁଃ ସୃଷ୍ଟଃ ପୂର୍ଵଂ ସଂଭାରସଂଭୃତଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତତ୍ର ଵିତ୍ତାଦ୍ଯୈସ୍ତୋଷିତା ଅଭଵଂସ୍ତଦା
ପୂର୍ବରୁ ମରୁତ୍ତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ଯୋଗାଡ଼ କରି, ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବହୁ ଧନ ଦେଇ ତୃପ୍ତ ହେଇଥିଲେ।
ଅତ୍ଯଂତଂ ଵିତ୍ତସଂଭାରଂ ନେତୁଂ ଵିପ୍ରାଶକନ୍ନହି । ପ୍ରାକ୍ଷିପନ୍ହିମଵଦ୍ଦେଶେ ଵିତ୍ତଭାରାସହା ଦ୍ଵିଜାଃ
ଅତ୍ୟଧିକ ଧନ ଉଠାଇବାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମର୍ଥ ହେଲେନାହିଁ; ଧନର ଭାର ଉଠାଇପାରିନଥିବାରୁ ସେମାନେ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଫେଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲେ।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମପି ରାଜାଗ୍ର୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମୀଵାନ୍ନୃପସତ୍ତମ । ଦେହି ଦାନାଦି ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଯଥା ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରୀତିରୁତ୍ତମା
ତେଣୁ, ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ଉତ୍ତମ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ଓ ଉପହାର ଦିଅ, ଯେପରି ସେମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତୃପ୍ତି ପାଇପାରିବେ।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସ ରାଜାଗ୍ର୍ଯଃ ପୂଜ୍ଯଂ ମତ୍ଵା ଘଟୋଦ୍ଭଵମ୍ । ପ୍ରଥମଂ ପୂଜଯାମାସ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରଂ ତପୋଧନମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଘଟୋଦ୍ଭବଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ଭାବି, ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ତପସ୍ୱୀଙ୍କୁ ବିଶେଷ ପୂଜା କଲେ।
ଅନେକରତ୍ନସଂଭାରୈଃ ସ୍ଵର୍ଣଭାରୈରନେକଧା । ଦେଶୈର୍ଜନୈଃ ପରିଵୃତୈରତ୍ଯଂତପ୍ରୀତିଦାଯକୈଃ
ସେ ବହୁ ପ୍ରକାର ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଏବଂ ସୁନାର ଢେର ଦେଇ, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ଲୋକମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ପୂଜା କଲେ।