ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ମୌନମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତାମ୍ । ନୋଚେତ୍ସ ଵାକ୍ଯଦୋଷେଣ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯାଲାନମୁନ୍ମଦଃ
'କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ନିରବ ରହିବା ଉଚିତ୍; ନହେଲେ, କଥାର ଦୋଷରେ, ଅଜ୍ଞାନୀ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଯାଏ।'
ଵଯଂ ଚେଦତ୍ର ଵାକ୍ଯଂ ନାକରିଷ୍ଯାମ ନଗୋପରି । ବଂଧନଂ କଥମାଵାଂ ସ୍ଯାତ୍ତସ୍ମାନ୍ମୌନଂ ସମାଚରେତ୍
'ଆମେ ଏଠାରେ, ପାହାଡ଼ ଉପରେ, କଥା କହିନଥାନ୍ତୁ, ଏହି ବନ୍ଧନ କିପରି ଆସିଥାନ୍ତା? ତେଣୁ ନିରବତା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ନାହଂ ଜୀଵାମି ସୁଂଦରି । ଏତଯା ଭାର୍ଯଯା ସୀତେ ତସ୍ମାନ୍ମୁଂଚ ମନୋହରେ
ଏହିପରି କହି, ସେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ — 'ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ ଏହି ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ରହିପାରିବି ନାହିଁ, ସୀତା; ଏହିପରି ହେଲେ, ମନୋହରୀ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡିଦେ।'
ଅନେକଵିଧଵାକ୍ଯୈଃ ସା ବୋଧିତା ନାମୁଚତ୍ତଦା । କୁପିତା ଦୁଃଖିତା ଭାର୍ଯା ଶଶାପ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍
ଅନେକ ପ୍ରକାରର କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଏହି ସମୟରେ ଛାଡିଲେ ନାହିଁ; କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଜନକଙ୍କ ଝିଅକୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ଯଥା ତ୍ଵଂ ପତିନା ସାର୍ଧଂ ଵିଯୋଜଯସି ମାମିତଃ । ତଥା ତ୍ଵମପି ରାମେଣ ଵିଯୁକ୍ତା ଭଵ ଗର୍ଭିଣୀ
ଯେପରି ତୁମେ ଏଠାରେ ମୋତେ ପତିଠାରୁ ଅଲଗା କରୁଛ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଗର୍ଭବତୀ ଅବସ୍ଥାରେ ରାମଙ୍କଠାରୁ ଅଲଗା ହେବ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵତ୍ଯାଂ ତସ୍ଯାଂ ତୁ ଦୁଃଖିତାଯାଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ପ୍ରାଣା ନିରଗମନ୍ଦୁଃଖାତ୍ପତିଦୁଃଖେନ ପୂରିତାତ୍
ଏହିପରି କହି, ସେ ଦୁଃଖରେ ପୁନିପୁନି କହିଥିଲେ; ପତିର ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଦୁଃଖରୁ, ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଚାଲିଗଲା।
ରାମଂ ରାମଂ ସ୍ମରଂତ୍ଯାଶ୍ଚ ଵଦଂତ୍ଯାଂଶ୍ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଵିମାନମାଗତଂ ସୁଷ୍ଠୁ ପକ୍ଷିଣୀ ସ୍ଵର୍ଗତା ବଭୌ
ସେ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପୁନିପୁନି ତାଙ୍କ ନାମ ଡାକୁଥିଲେ; ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିବ୍ୟ ରଥ ଆସିଲା, ଏବଂ ପକ୍ଷୀ-ଭାର୍ଯ୍ୟା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଇବା ପରି ଦେଖାଗଲା।
ତସ୍ଯାଂ ମୃତାଯାଂ ଦୁଃଖାର୍ତୋ ଭର୍ତା ତସ୍ଯାଃ ସ ପକ୍ଷିରାଟ୍ । ପରମଂ କ୍ରୋଧମାପନ୍ନୋ ଜାହ୍ନଵ୍ଯାଂ ଦୁଃଖିତୋଽପତତ୍
ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ତାଙ୍କର ପତି, ପକ୍ଷୀରାଜ, ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀରେ ପଡିଗଲେ।
ତଥା ଭଵାମି ରାମସ୍ଯ ନଗରେ ଜନପୂରିତେ । ମଦ୍ଵାକ୍ଯାଦିଯମୁଦ୍ଵିଗ୍ନା ଵିଯୋଗେନ ସୁଦୁଃଖିତା
ଏହିପରି ହେବ ରାମଙ୍କ ନଗରରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକ ଭରିଛି; ମୋ କଥାରୁ, ସେ ଅଶାନ୍ତ ହେବେ, ବିୟୋଗରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡିବେ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ପପାତୋଦେ ଜାହ୍ନଵ୍ଯା ଭ୍ରମଶୋଭିତେ । ଦୁଃଖିତଃ କୁପିତୋ ଭୀତସ୍ତଦ୍ଵିଯୋଗେନ କଂପିତଃ
ଏହିପରି କହି, ସେ ଜାହ୍ନବୀର ଶୋଭାମୟ ବହୁଥିବା ଜଳରେ ପଡିଗଲେ; ଦୁଃଖିତ, କ୍ରୁଧ୍ଧ, ଭୟଭିତ ଏବଂ ବିୟୋଗରେ କମ୍ପିତ ହେଇ।
କ୍ରୁଦ୍ଧତ୍ଵାଦ୍ଦୁଃଖିତତ୍ଵାଚ୍ଚ ସୀତାଯା ଅପମାନନାତ୍ । ଅଂତ୍ଯଜତ୍ଵଂ ପରଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ରଜକଃ କ୍ରୋଧନାଭିଧଃ
କ୍ରୋଧ, ଦୁଃଖ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଅପମାନ ଦ୍ୱାରା, କ୍ରୋଧନ ନାମକ ଧୋବୀ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଶେଷରେ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଯଃ କ୍ରୋଧାଚ୍ଚ ସ୍ଵକାନ୍ପ୍ରାଣାନ୍ମହତାଂ ଦୁଷ୍ଟମାଚରନ୍ । ସଂତ୍ଯଜେତ୍ସ ମୃତୋ ଯାତି ଅଂତ୍ଯଜତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ଯେ କ୍ରୋଧରେ, ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ବଡ ଅପରାଧ କରେ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ତଜ୍ଜାତଂ ରଜକୋକ୍ତ୍ଯାସୌ ନିଂଦିତା ଚ ଵିଯୋଗିତା । ରଜକସ୍ଯ ଚ ଶାପେନ ଵିଯୁକ୍ତା ସା ଵନଂ ଗତା
ଏପରି, ଧୋବୀଙ୍କ କଥାରୁ, ସେ ନିନ୍ଦିତ ଓ ବିୟୋଗିତ ହେଲେ; ଧୋବୀଙ୍କ ଶାପରେ, ସେ ବିୟୋଗ ଭୋଗି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ।
ଏତତ୍ତେ କଥିତଂ ଵିପ୍ର ଯତ୍ତେ ପୃଷ୍ଟଂ ଵିଦେହଜାମ୍ । ପୁନରତ୍ର ପରଂ ଵୃତ୍ତଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ନିଗଦାମି ତତ୍
ଏହିପରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମେ ଜିଏ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ଭିଦେହଜାଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଦେଲି; ଏବେ ପରେ ଯାହା ଘଟିଲା, ଶୁଣ, ମୁଁ କହିବି।
ସପ୍ତଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ 5.67 ଶେଷ ଉଵାଚ। ଅଥ ସୌମିତ୍ରିରାଗତ୍ଯ ଜାନକୀଂ ନତଵାନ୍ମୁହୁଃ । ପ୍ରେମଗଦ୍ଗଦଯା ଶଂସନ୍ଵାଚଂ ରାମପ୍ରଣୋଦିତାମ୍
ଶେଷ କହିଲେ — ତାପରେ, ସୌମିତ୍ରି ଆସି, ଜାନକୀଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର କଲେ; ପ୍ରେମରେ ଗଳା ଭରି, ରାମଙ୍କ ଦେଇଥିବା ଦୂତିୟା କଥା କହିଲେ।
ସୀତା ସମାଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵିନଯାନ୍ଵିତମ୍ । ତନ୍ମୁଖାଦ୍ରାମସଂଦେଶଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵୋଵାଚ ଵିଲଜ୍ଜିତା
ସୀତା, ନମ୍ରତା ସହ ଆସିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ରାମଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଶୁଣି, ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ କହିଲେ।
ସୌମିତ୍ରେ କଥମାଗଚ୍ଛେ ରାମତ୍ଯକ୍ତା ମହାଵନେ । ତିଷ୍ଠାମି ରାମଂ ସ୍ମରନ୍ତୀ ଵାଲ୍ମୀକେରାଶ୍ରମେ ତ୍ଵହମ୍
ସୌମିତ୍ରି, ରାମ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ମୁଁ କିପରି ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି? ମୁଁ ଏଠି, ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହିବି।
ତସ୍ଯା ମୁଖୋଦିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୌମିତ୍ରିରବ୍ରଵୀତ୍ । ମାତଃ ପତିଵ୍ରତେ ରାମସ୍ତ୍ଵାମାକାରଯତେ ମୁହୁଃ
ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ କଥା ଶୁଣି, ସୌମିତ୍ରି କହିଲେ — 'ମା, ପତିବ୍ରତା ହୋଇ, ରାମ ତୁମକୁ ପୁନିପୁନି ଡାକୁଛନ୍ତି।'
ପତିଵ୍ରତା ପତିକୃତଂ ଦୋଷଂ ନାନଯତେ ହୃଦି । ତସ୍ମାଦାଗଚ୍ଛ ହି ମଯା ସ୍ଥିତ୍ଵା ସ୍ଯଂଦନ ଉତ୍ତମେ
ପତିବ୍ରତା ଜନେ, ପତି କରିଥିବା ଦୋଷକୁ ହୃଦୟରେ ଧରିନାହାନ୍ତି; ଏହିପରି, ମୋ ସହିତ ଆସ, ଉତ୍ତମ ରଥରେ ବସ।
ଇତ୍ଯାଦି ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜାନକୀ ପତିଦେଵତା । ମନୋରୋଷଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତସ୍ଥୌ ସୌମିତ୍ରିଣା ରଥେ
ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ପତିଦେବତା ଜାନକୀ ମନର କ୍ରୋଧ ଛାଡି, ସୌମିତ୍ରି ସହ ରଥରେ ଦଉଡିଲେ।
ତାପସୀଃ ସକଲା ନତ୍ଵା ମୁନୀଂଶ୍ଚ ନିଗମୋଜ୍ଜ୍ଵଲାନ୍ । ରାମଂ ସ୍ମରଂତୀ ମନସା ରଥେ ସ୍ଥିତ୍ଵାଗମତ୍ପୁରୀମ୍
ସମସ୍ତ ତାପସୀ ମହିଳାମାନେ ଓ ବେଦରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମନରେ ରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ରଥରେ ବସି ସହରକୁ ଯାଇଲେ।
କ୍ରମେଣ ନଗରୀଂ ପ୍ରାପ୍ତା ମହାର୍ହାଭରଣାନ୍ଵିତା । ସରଯୂଂ ସରିତଂ ପ୍ରାପ ଯତ୍ର ରାମଃ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଥିତଃ
କ୍ରମେ ସେ ଅପୂର୍ବ ଗହଣା ପିନ୍ଧି ସହରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏବଂ ସରୟୂ ନଦୀକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠି ରାମ ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ରଥାଦୁତ୍ତୀର୍ଯ ଲଲିତା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମନ୍ଵିତା । ରାମସ୍ଯ ପାଦଯୋର୍ଲଗ୍ନା ପତିଵ୍ରତପରାଯଣା
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଲଳିତ ସୀତା ରଥରୁ ଅବତରି, ପତିପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ ରାମଙ୍କ ପାଦକୁ ଧରି ରହିଲେ।
ରାମସ୍ତାମାଗତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜାନକୀଂ ପ୍ରେମଵିହ୍ଵଲାମ୍ । ସାଧ୍ଵି ତ୍ଵଯା ସହେଦାନୀଂ କୁର୍ଵେ ଯଜ୍ଞସମାପନମ୍
ପ୍ରେମରେ ବିହ୍ୱଳ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି ରାମ କହିଲେ, "ହେ ସାଧ୍ବୀ, ତୁମେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏବେ ମୁଁ ଯଜ୍ଞ ସମାପନ କରିବି।"
ଵାଲ୍ମୀକିଂ ସା ନମସ୍କୃତ୍ଯ ତଥାନ୍ଯାନ୍ଵିପ୍ରସତ୍ତମାନ୍ । ଜଗାମ ମାତୃପଦଯୋଃ ସନ୍ନତିଂ କର୍ତୁମୁତ୍ସୁକା
ସୀତା ଭାବପୂର୍ବକ ଭାଲ୍ମୀକି ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମାଆଙ୍କ ପାଦକୁ ନମନ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ।
କୌଶଲ୍ଯା ତାମଥାଯାଂତୀଂ ଵୀରସୂଂ ଜାନକୀଂ ପ୍ରିଯାମ୍ । ଆଶୀର୍ଭିରଭିସଂଯୁଜ୍ଯ ଯଯୌ ହର୍ଷମନେକଧା
କୌଶଳ୍ୟା, ନିଜ ପ୍ରିୟ ଜାନକୀଙ୍କୁ, ଭୀର ପୁଅର ମାଆକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ଅନେକ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ।
କୈକେଯୀପଦଯୋର୍ନମ୍ରାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵୈଦେହପୁତ୍ରିକାମ୍ । ଭର୍ତ୍ରା ସହ ଚିରଂ ଜୀଵ ସପୁତ୍ରେତ୍ଯାଶିଷଂ ଵ୍ଯଧାତ୍
କୈକେୟୀ, ଭିଦେହର ଝିଅ ସୀତା ନିଜ ପାଦକୁ ନମନ କରୁଥିବା ଦେଖି, 'ପତି ଓ ପୁଅମାନେ ସହ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ହେଉ' ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।
ସୁମିତ୍ରା ସ୍ଵପଦେନମ୍ରାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵୈଦେହପୁତ୍ରିକାମ୍ । ଆଶିଷଂ ଵ୍ଯଦଧାତ୍ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରପ୍ରଦାଯିନୀମ୍
ସୁମିତ୍ରା, ଭିଦେହର ଝିଅ ସୀତା ନିଜ ପାଦକୁ ନମନ କରୁଥିବା ଦେଖି, ପୁଅ ଓ ପୁତି ପାଇବାର ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।
ସୀତା ତାଃ ସର୍ଵତୋ ନତ୍ଵା ରାମଚଂଦ୍ର ପ୍ରିଯା ସତୀ । ପରମଂ ହର୍ଷମାପନ୍ନା ବଭୂଵ କିଲ ଵାଡଵ
ସୀତା, ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଓ ସତୀ, ସମସ୍ତ ମହିଳାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦରେ ଭରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ହେ ବାଇଡ଼ବ।
ସମାଗତାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପତ୍ନୀଂ ରାମଚଂଦ୍ରସ୍ଯ କୁଂଭଜଃ । ସୁଵର୍ଣପତ୍ନୀଂ ଧିକ୍କୃତ୍ଯ ତାମଧାଦ୍ଧର୍ମଚାରିଣୀମ୍
ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସମାଗତ ହେବାକୁ ଦେଖି, କୁମ୍ଭଜ ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ସୁନାର ପ୍ରତିମା ପତ୍ନୀକୁ ଅପମାନ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୀତାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।