ରଘୁନାଥ ଇତି ଖ୍ଯାତିଂ ଗମିଷ୍ଯତି ମହାମନାଃ । ତେଷାମନଂତନାମାନି ରାମସ୍ଯ ବଲିନଃ ସଖି
ସେ, ବଡ ମନର ଅଧିକାରୀ, ରଘୁନାଥ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ; ଏହି ରାମଙ୍କର ଅନେକ ନାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମିତ୍ର ।
ପଦ୍ମକୋଶ ଇଵ ଶୋଭନଂ ମୁଖଂ । ପଂକଜାଭନଯନେ ସୁଦୀର୍ଘକେ । ଉନ୍ନତା ପୃଥୁମନୋହରା ନସା । ଵଲ୍ଗୁସଂଗତ ମନୋହରେ ଭ୍ରୁଵୌ
ତାଙ୍କର ମୁହଁ ପଦ୍ମକୋଷ ପରି ଶୋଭାମୟ; ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଦୀର୍ଘ, ପଦ୍ମ ପରି; ତାଙ୍କର ନାକ ଉଚ୍ଚ, ଚଉଡ଼ା ଏବଂ ମନୋହର; ଭୃକୁତି ମନୋହର, ଭଲ ଭାବରେ ଯୋଗ ହୋଇଛି ।
ଜାନୁଲଂବିତ ମନୋହରୌ ଭୁଜୌ । କଂବୁଶୋଭିଗଲକୋଽତିହ୍ରସ୍ଵକଃ । ସତ୍କପାଟତଲଵିସ୍ତୃତଶ୍ରିକଂ । ଵକ୍ଷ ଏତଦମଲଂ ସଲକ୍ଷ୍ମକମ୍
ତାଙ୍କର ଭୁଜ ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ମନୋହର, ଜାଣୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଛି; ଗଳା କଂଚ ପରି ଚମକୁଛି, ଅତି ଛୋଟ; ତାଙ୍କର ଛାତି ଚଉଡ଼ା, ଶ୍ରୀମୟ ଏବଂ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଚମକୁଥିବା ।
ଶୋଭନୋରୁକଟିଶୋଭଯା ଯୁତଂ । ଜାନୁଯୁଗ୍ମମମଲଂ ସ୍ଵସେଵିତମ୍ । ପାଦପଦ୍ମମଖିଲୈର୍ନିଜୈଃ ସଦା । ସେଵିତଂ ରଘୁପତିଂ ସୁଶୋଭନମ୍
ତାଙ୍କର ଉରୁ ଏବଂ କଟି ଶୋଭାମୟ; ଜାଣୁ ଦୁଇଟି ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଭଲ ଗଠିତ; ତାଙ୍କର ପଦ୍ମ ପରି ପାଦ ସଦା ନିଜ ସେବକମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି—ଏହି ଭଲ ରଘୁପତି ।
ଏତଦ୍ରୂପଧରୋ ରାମୋ ମଯା କିଂ ତୁ ସ ଵର୍ଣ୍ଯତେ । ଶତାନନୋପି ନୋ ଯାତି ପକ୍ଷିଣଃ କିମୁ ମାଦୃଶାଃ
ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଧରିଛନ୍ତି ରାମ; ମୁଁ କିପରି ବର୍ଣ୍ନନା କରିପାରିବି? ହଜାର ମୁଣ୍ଡିଆ ବି ଏହାକୁ ବୁଝିପାରିନାହିଁ; ତେବେ ଆମେ ପକ୍ଷୀମାନେ କିପରି ବୁଝିପାରିବି?
ଯଦ୍ରୂପଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଲଲିତା ମନୋହରଵପୁର୍ଧରା । ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ମୁମୋହ ଭୁଵିକା ଵର୍ତତେ ଯା ନ ମୋହତି
ଯେଉଁ ରୂପକୁ ଦେଖି ଲାଲିତ୍ୟ ଓ ମନୋହର ରୂପ ଧରିଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଗଲେ—ଯିଏ ଏ ଭୂମିରେ କେବେ ଭୁଲିନାହିଁ।
ମହାବଲୋ ମହାଵୀର୍ଯୋ ମହାମୋହନରୂପଧୃକ୍ । କିଂ ଵର୍ଣଯାମି ଶ୍ରୀରାମଂ ସର୍ଵୈଶ୍ଵର୍ଯଗୁଣାନ୍ଵିତମ୍
ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅତି ପ୍ରତାପୀ, ଅତି ମନୋହର ରୂପ ଧରିଥିବା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଏଶ୍ୱରୀ ଗୁଣରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୁଁ କିପରି ବର୍ଣ୍ନନା କରିପାରିବି?
ଧନ୍ଯା ସା ଜାନକୀଦେଵୀ ମହାମୋହନରୂପଧୃକ୍ । ରଂସ୍ଯତେ ଯେନ ସହିତା ଵର୍ଷାଣାମଯୁତଂ ମୁଦା
ଧନ୍ୟ ଜାନକୀଦେବୀ, ଯିଏ ମହାମନୋହର ରୂପଧାରୀ ତାଙ୍କ ସହିତ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଆନନ୍ଦରେ ରମିବେ।
ତ୍ଵଂ କାସି କିଂ ତୁ ନାମାସି ବତ ସୁଂଦରି ଯତ୍ତୁ ମାମ୍ । ପରିପୃଚ୍ଛସି ଵୈଦଗ୍ଧ୍ଯାଦ୍ରାମକୀର୍ତନମାଦରାତ୍
ତୁମେ କିଏ? ତୁମର ନାମ କଣ? ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ଏପରି ଚତୁର୍ୟତାରେ ଏବଂ ଆଗ୍ରହରେ ମୋତେ ରାମଙ୍କର କୀର୍ତି ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛ?
ଏତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଜାନକୀ ପକ୍ଷିଣୋର୍ଯୁଗମ୍ । ଉଵାଚ ଜନ୍ମଲଲିତଂ ଶଂସଂତୀ ସ୍ଵସ୍ଯ ମୋହନମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜାନକୀ ପକ୍ଷୀ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ନିଜ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନିଜ ମନୋହରତାର କାରଣ ବିଷୟରେ କହିଲେ।
ଯା ତ୍ଵଯା ଜାନକୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ସାହଂ ଜନକପୁତ୍ରିକା । ସ ରାମୋ ମାଂ ଯଦାଭ୍ଯେତ୍ଯ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତେ ସୁମନୋହରଃ
ମୁଁ ସେଇ ଜାନକୀ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କହିଥିଲେ; ମୁଁ ଜନକର କନ୍ୟା। ସେ ଅତି ମନୋହର ରାମ ଆସି ମୋତେ ପାଇବେ।
ତଦା ଵାଂ ମୋଚଯାମ୍ଯଦ୍ଧାନାନ୍ଯଥା ଵାକ୍ଯଲୋଭିତା । ଲାଲଯାମି ସୁଖେନାସ୍ତାଂ ମଦ୍ଗେହେ ମଧୁରାକ୍ଷରୌ
ତେବେ ମୁଁ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେବି, କିମ୍ବା ତୁମର କଥାରେ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ, ମୋ ଘରେ ଆନନ୍ଦରେ ତାକୁ ରଖିବି, ହେ ମଧୁର କଣ୍ଠୀ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଂ ତତ୍ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଵେପତୁର୍ଭଯତାଂ ଗତୌ । ପରସ୍ପରଂ ପ୍ରକ୍ଷୁଭିତୌ ଜାନକୀମିତ୍ଯଵୋଚତାମ୍
ଏପରି କହିବା ପରେ ଏହା ଶୁଣି, ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟରେ କମ୍ପିଗଲେ; ଦୁଇଜଣ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଏକସাথে ଜାନକୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵଯଂ ଵୈ ପକ୍ଷିଣଃ ସାଧ୍ଵି ଵନସ୍ଥା ଵୃକ୍ଷଗୋଚରାଃ । ପରିଭ୍ରମାମ ସର୍ଵତ୍ର ନୋ ସୁଖଂ ନୋ ଭଵେଦ୍ଗୃହେ
ଆମେ ପକ୍ଷୀ, ହେ ସାଧ୍ବୀ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଗଛ ଉପରେ ବସିବା; ସମସ୍ତଠାରେ ଘୁଞ୍ଚିବା—ଘରେ ଆମ ପାଇଁ କେହି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ।
ଅଂତର୍ଵତ୍ନୀ ସ୍ଵକେ ସ୍ଥାନେ ଗତ୍ଵା ସଂସୂଯ ପୁତ୍ରକାନ୍ । ତ୍ଵତ୍ସ୍ଥାନମାଗମିଷ୍ଯାମି ସତ୍ଯଂ ମେ ହ୍ଯୁଦିତଂ ଵଚଃ
ମୋ ଜୀବନୀ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହି ଶିଶୁମାନେ ଚାଲିବ; ତାପରେ ମୁଁ ତୁମ ଘରକୁ ଆସିବି—ମୋ କଥା ସତ୍ୟ।
ଏଵଂ ପ୍ରୋକ୍ତା ତଯା ସା ତୁ ନ ମୁମୋଚ ଶୁକୀଂ ସ୍ଵଯମ୍ । ତଦାପତିସ୍ତାଂ ପ୍ରୋଵାଚ ଵିନୀତଵଦନୁତ୍ସୁକଃ
ଏପରି କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜେ ଶୁକୀକୁ ଛାଡିଲେ ନାହିଁ; ତେବେ ତାଙ୍କ ସାଥୀ ଅତି ଆଗ୍ରହରେ ଏବଂ ବିନୟରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୀତେ ମୁଂଚ କଥଂ ଭାର୍ଯାଂ ରକ୍ଷସେ ମେ ମନୋହରୀମ୍ । ଆଵାଂ ଗଚ୍ଛାଵ ଵିପିନେ ଵିଚରାଵଃ ସୁଖଂ ଵନେ
ହେ ସୀତା, ମୋ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଛାଡିଦିଅ—ତୁମେ କିପରି ତାକୁ ରଖିପାରିବ? ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁଞ୍ଚିବା।
ଅଂତର୍ଵତ୍ନୀ ତୁ ଵର୍ତେତ ଭାର୍ଯା ମମ ମନୋରମା । ତସ୍ଯାଃ ପ୍ରସୂତିଂ କୃତ୍ଵା ତ୍ଵାମାଗମିଷ୍ଯାମି ଶୋଭନେ
ମୋ ଜୀବନୀ, ମୋ ମନୋରମା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସେଠାରେ ରହୁ; ତାଙ୍କର ପ୍ରସୂତି ହେବା ପରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ ତୁମଠାରେ ଆସିବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ନିଜଗାଦେମଂ ସୁଖଂ ଗଚ୍ଛ ମହାମତେ । ଏତାଂ ରକ୍ଷାମି ସୁଖିନୀଂ ମତ୍ପାର୍ଶ୍ଵେ ପ୍ରିଯକାରିଣୀମ୍
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ସେ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଆନନ୍ଦରେ ଯାଅ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ; ଏହି ପ୍ରିୟାକୁ ମୋ ପାଖରେ ଆନନ୍ଦରେ ରଖିବି, ସେ ନିରାପଦ ଓ ସୁଖୀ ରହିବ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଦୁଃଖିତଃ ପକ୍ଷୀ ତାମୂଚେ କରୁଣାନ୍ଵିତଃ । ଯୋଗିଭିଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଯଦ୍ଵୈ ତଦ୍ଵଚସ୍ତଥ୍ଯମେଵ ହି
ଏପରି କହିବା ପରେ, ଦୁଃଖିତ ପକ୍ଷୀ କରୁଣାରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଯୋଗୀମାନେ ଯାହା କହନ୍ତି, ସେ କଥା ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ।'
ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ମୌନମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତାମ୍ । ନୋଚେତ୍ସ ଵାକ୍ଯଦୋଷେଣ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯାଲାନମୁନ୍ମଦଃ
'କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ନିରବ ରହିବା ଉଚିତ୍; ନହେଲେ, କଥାର ଦୋଷରେ, ଅଜ୍ଞାନୀ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଯାଏ।'
ଵଯଂ ଚେଦତ୍ର ଵାକ୍ଯଂ ନାକରିଷ୍ଯାମ ନଗୋପରି । ବଂଧନଂ କଥମାଵାଂ ସ୍ଯାତ୍ତସ୍ମାନ୍ମୌନଂ ସମାଚରେତ୍
'ଆମେ ଏଠାରେ, ପାହାଡ଼ ଉପରେ, କଥା କହିନଥାନ୍ତୁ, ଏହି ବନ୍ଧନ କିପରି ଆସିଥାନ୍ତା? ତେଣୁ ନିରବତା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ନାହଂ ଜୀଵାମି ସୁଂଦରି । ଏତଯା ଭାର୍ଯଯା ସୀତେ ତସ୍ମାନ୍ମୁଂଚ ମନୋହରେ
ଏହିପରି କହି, ସେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ — 'ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ ଏହି ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ରହିପାରିବି ନାହିଁ, ସୀତା; ଏହିପରି ହେଲେ, ମନୋହରୀ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡିଦେ।'
ଅନେକଵିଧଵାକ୍ଯୈଃ ସା ବୋଧିତା ନାମୁଚତ୍ତଦା । କୁପିତା ଦୁଃଖିତା ଭାର୍ଯା ଶଶାପ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍
ଅନେକ ପ୍ରକାରର କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଏହି ସମୟରେ ଛାଡିଲେ ନାହିଁ; କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଜନକଙ୍କ ଝିଅକୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ଯଥା ତ୍ଵଂ ପତିନା ସାର୍ଧଂ ଵିଯୋଜଯସି ମାମିତଃ । ତଥା ତ୍ଵମପି ରାମେଣ ଵିଯୁକ୍ତା ଭଵ ଗର୍ଭିଣୀ
ଯେପରି ତୁମେ ଏଠାରେ ମୋତେ ପତିଠାରୁ ଅଲଗା କରୁଛ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଗର୍ଭବତୀ ଅବସ୍ଥାରେ ରାମଙ୍କଠାରୁ ଅଲଗା ହେବ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵତ୍ଯାଂ ତସ୍ଯାଂ ତୁ ଦୁଃଖିତାଯାଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ପ୍ରାଣା ନିରଗମନ୍ଦୁଃଖାତ୍ପତିଦୁଃଖେନ ପୂରିତାତ୍
ଏହିପରି କହି, ସେ ଦୁଃଖରେ ପୁନିପୁନି କହିଥିଲେ; ପତିର ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଦୁଃଖରୁ, ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଚାଲିଗଲା।
ରାମଂ ରାମଂ ସ୍ମରଂତ୍ଯାଶ୍ଚ ଵଦଂତ୍ଯାଂଶ୍ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଵିମାନମାଗତଂ ସୁଷ୍ଠୁ ପକ୍ଷିଣୀ ସ୍ଵର୍ଗତା ବଭୌ
ସେ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପୁନିପୁନି ତାଙ୍କ ନାମ ଡାକୁଥିଲେ; ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିବ୍ୟ ରଥ ଆସିଲା, ଏବଂ ପକ୍ଷୀ-ଭାର୍ଯ୍ୟା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଇବା ପରି ଦେଖାଗଲା।
ତସ୍ଯାଂ ମୃତାଯାଂ ଦୁଃଖାର୍ତୋ ଭର୍ତା ତସ୍ଯାଃ ସ ପକ୍ଷିରାଟ୍ । ପରମଂ କ୍ରୋଧମାପନ୍ନୋ ଜାହ୍ନଵ୍ଯାଂ ଦୁଃଖିତୋଽପତତ୍
ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ତାଙ୍କର ପତି, ପକ୍ଷୀରାଜ, ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀରେ ପଡିଗଲେ।
ତଥା ଭଵାମି ରାମସ୍ଯ ନଗରେ ଜନପୂରିତେ । ମଦ୍ଵାକ୍ଯାଦିଯମୁଦ୍ଵିଗ୍ନା ଵିଯୋଗେନ ସୁଦୁଃଖିତା
ଏହିପରି ହେବ ରାମଙ୍କ ନଗରରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକ ଭରିଛି; ମୋ କଥାରୁ, ସେ ଅଶାନ୍ତ ହେବେ, ବିୟୋଗରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡିବେ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ପପାତୋଦେ ଜାହ୍ନଵ୍ଯା ଭ୍ରମଶୋଭିତେ । ଦୁଃଖିତଃ କୁପିତୋ ଭୀତସ୍ତଦ୍ଵିଯୋଗେନ କଂପିତଃ
ଏହିପରି କହି, ସେ ଜାହ୍ନବୀର ଶୋଭାମୟ ବହୁଥିବା ଜଳରେ ପଡିଗଲେ; ଦୁଃଖିତ, କ୍ରୁଧ୍ଧ, ଭୟଭିତ ଏବଂ ବିୟୋଗରେ କମ୍ପିତ ହେଇ।