ଏଵଂ କୋଲାହଲେ ଵୃତ୍ତେ ସୁରଥୋ ନାମ ଭୂମିପଃ । ସ୍ଵସୁତୈଃ ସୈନିକୈଶ୍ଚାଥ ଵୃତଃ ପ୍ରାଯାଦ୍ରଣାଂଗଣେ
ଏପରି ହଲା ରବେ ରବେ, ରାଜା ସୁରଥ ନିଜ ପୁଅମାନେ ଓ ସେନାମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଗେ ବଢିଲେ ।
ଗଜୈରଥୈର୍ହଯୈଃ ପତ୍ତିଵ୍ରଜୈଃ ପୂର୍ଣାଂ ତୁ ମେଦିନୀମ୍ । କୁର୍ଵନ୍ସମୁଦ୍ରଇଵ ତାଂ ପ୍ଲାଵଯନ୍ଦଦୃଶେ ଭଟୈଃ
ହାତୀ, ରଥ, ଘୋଡା ଓ ପଦାତିମାନେ ଦ୍ୱାରା ସେ ଭୂମିକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ, ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ବଡ ସାଗର ଯେପରି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି ।
ଶଂଖନାଦେନ ସଂଘୁଷ୍ଟଂ ଜଯନାଦୈସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତଂ ପ୍ରଧନୋଦ୍ଯୁକ୍ତଂ ସୁମତିଂ ପ୍ରାହ ଭୂମିପଃ
ଶଙ୍ଖର ଶବ୍ଦ ଓ ଜୟର ଉଚ୍ଚ ନାଦରେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା; ମୁଖ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦେଖି, ରାଜା ସୁମତିଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ଏଷ ରାଜା ସମାଯାତୋ ମହାସୈନ୍ଯପରୀଵୃତଃ । ଅତ୍ର ଯତ୍କୃତ୍ଯମସ୍ମାକଂ ତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ମହାମତେ
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ — ଏଠାରେ ରାଜା ବଡ ସେନା ସହିତ ଆସୁଛନ୍ତି; ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏଠି ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ, ତୁମେ କହ ।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ଯୋଦ୍ଧଵ୍ଯମତ୍ର ବହୁଭିର୍ଵୀରୈ ରଣଵିଶାରଦୈଃ । ପୁଷ୍କଲାଦିଭିରତ୍ଯୁଗ୍ରୈଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦୈଃ
ସୁମତି କହିଲେ — ଏଠି ବହୁ ସାହସୀ ଯୋଦ୍ଧା, ପୁଷ୍କଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ ।
ରାଜ୍ଞା ସହ ସମୀରସ୍ଯ ପୁତ୍ରଃ ପରମଶୌର୍ଯଵାନ୍ । ଯୁଦ୍ଧଂ କରୋତୁ ସୁବଲଃ ପରଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦଃ
ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ବାୟୁଦେବଙ୍କର ପୁଅ, ଅତି ସାହସିକ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁବଳ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ବ୍ରୂତେ ମହାମାତ୍ଯୋ ଯାଵତ୍ତାଵନ୍ନୃପାତ୍ମଜାଃ । ରଣାଂଗଣେ ଧନୂଂଷ୍ଯଦ୍ଧା ସ୍ଫାରଯାମାସୁରୁଦ୍ଧତାଃ
ଶେଷ କହିଲେ — ଏପରି ମହାମାନ୍ତ୍ରୀ କହିବା ସମୟରେ, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଧନୁଷ ଉଠାଇ ଜୋରରେ ଟାଣିଲେ ।
ତାନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଯୋଧାଃ ସୁବଲାଃ ପୁଷ୍କଲାଦ୍ଯା ରଣୋତ୍କଟାଃ । ଅଭିଜଗ୍ମୁଃ ସ୍ଯଂଦନୈଃ ସ୍ଵୈର୍ଧନୁର୍ବାଣକରା ମତାଃ
ସେମାନେ ଦେଖି, ପୁଷ୍କଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ନିଜ ରଥରେ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଚଳାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଆଗକୁ ଆସିଲେ ।
ଚଂପକେନ ମହାଵୀରଃ ପୁଷ୍କଲଃ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍ । ଦ୍ଵୈରଥେନୈଵ ଯୁଯୁଧେ ମହାଵୀରେଣ ଶାଲିନା
ମହାବୀର ପୁଷ୍କଳ, ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାତା, ଚମ୍ପକ ସହିତ ଶାଳିନ ମହାବୀରଙ୍କ ସହିତ ଏକାଏକା ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ ।
ମୋହକଂ ଯୋଧଯାମାସ ଜାନକିଃ ସ କୁଶଧ୍ଵଜଃ । ରିପୁଂଜଯେନ ଵିମଲୋ ଦୁର୍ଵାରେଣ ସୁବାହୁକଃ
ଜନକଙ୍କ ପୁଅ କୁଶଧ୍ୱଜ ମୋହକଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ; ବିମଳ ରିପୁଂଜୟଙ୍କ ସହିତ, ସୁବାହୁକ ଦୁର୍ବାରଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ ।
ପ୍ରତାପିନା ପ୍ରତାପାଗ୍ର୍ଯୋ ବଲମୋଦେନ ଚାଂଗଦଃ । ହର୍ଯକ୍ଷେଣ ନୀଲରତ୍ନଃ ସହଦେଵେନ ସତ୍ଯଵାନ୍
ପ୍ରତାପିନ ଓ ବଳମୋଦଙ୍କ ସହିତ ଅଙ୍ଗଦ, ହର୍ୟକ୍ଷ ସହିତ ନୀଳରତ୍ନ, ସହଦେବ ସହିତ ସତ୍ୟବାନ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ ।
ରାଜା ଵୀରମଣିର୍ଭୂରି ଦେଵେନ ଯୁଯୁଧେ ବଲୀ । ଅସୁତାପେନ ଚୋଗ୍ରାଶ୍ଵୋ ଯୁଯୁଧେ ବଲସଂଯୁତଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ବୀରମଣି ଭୂରିଦେବଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ; ଉଗ୍ରାଶ୍ୱ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସୁତାପଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ ।
ଦ୍ଵୈରଥଂ ତୁ ମହଦ୍ଯୁଦ୍ଧମକୁର୍ଵନ୍ଯୁଦ୍ଧକୋଵିଦାଃ । ସର୍ଵେ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୁଶଲାଃ ସର୍ଵେ ଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦାଃ
ସମସ୍ତ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଅସ୍ତ୍ର ଶସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ, ଏକାଏକା ବଡ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ; ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ ।
ଏଵଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ସଂଗ୍ରାମେ ସୁରଥସ୍ଯ ସୁତୈସ୍ତଦା । ଅତ୍ଯଂତଂ କଦନଂ ତତ୍ର ବଭୂଵ ମୁନିସତ୍ତମ
ଏପରି ସୁରଥଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କରିବା ସମୟରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଠି ଅତି ଭୟଙ୍କର ହତ୍ୟା ଘଟିଲା ।
ପୁଷ୍କଲଶ୍ଚଂପକଂ ପ୍ରାହ କିଂ ନାମାସି ନୃପାତ୍ମଜ । ଧନ୍ଯୋସି ଯୋ ମଯା ସାର୍ଧଂ ରଣମଧ୍ଯମୁପେଯିଵାନ୍
ପୁଷ୍କଳ ଚମ୍ପକଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ତୁମର ନାମ କଣ, ରାଜପୁତ୍ର? ତୁମେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରିଛ।'
ଇଦାନୀଂ ତିଷ୍ଠ କିଂ ଯାସି କଥଂ ତେ ଜୀଵିତଂ ଭଵେତ୍ । ଏହି ଯୁଦ୍ଧଂ ମଯା ସାର୍ଧଂ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦ
ଏବେ ତୁମେ ଦୃଢ଼ ହେଇ ଦଉ, କାହିଁକି ପଳାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛ? କିପରି ତୁମର ଜୀବନ ରକ୍ଷା ହେବ? ଆସ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ ମୋ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର।
ଇତ୍ଯଭିଵ୍ଯାହୃତଂ ତସ୍ଯ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜାତ୍ମଜୋ ବଲୀ । ଜଗାଦ ପୁଷ୍କଲଂ ଵୀରୋ ମେଘଗଂଭୀରଯା ଗିରା
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ର ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ମେଘର ଗୁଞ୍ଜନ ପରି ଗଭୀର ଥିଲା।
ଚଂପକ ଉଵାଚ। ନ ନାମ୍ନା ନ କୁଲେନେଦଂ ଯୁଦ୍ଧମତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯତି । ତଥାପି ତଵ ଵକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ସ୍ଵନାମବଲପୂର୍ଵକମ୍
ଚମ୍ପକ କହିଲେ: 'ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ ନାମ କିମ୍ବା କୁଳ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେଉନାହିଁ। ତଥାପି, ତୁମକୁ ମୋର ନାମ ଓ ଶକ୍ତି କହିବି।'
ମମ ମାତା ରାଘଵେଶୋ ମତ୍ପିତା ରାଘଵଃ ସ୍ମୃତଃ । ମମ ବଂଧୂ ରାମଚଂଦ୍ର ସ୍ଵଃଜନୋ ମମ ରାଘଵଃ
ମୋ ମା ରାଘବଙ୍କୁ ଭକ୍ତ, ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରାଘବ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ମୋର ବନ୍ଧୁ ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ମୋ ଜନମାନ୍ୟ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ରାଘବ।
ମନ୍ନାମ ରାମଦାସଶ୍ଚ ସଦା ରାମସ୍ଯ ସେଵକଃ । ତାରଯିଷ୍ଯତି ମାଂ ଯୁଦ୍ଧେ ରାମୋ ଭକ୍ତକୃପାକରଃ
ମୋର ନାମ ରାମଦାସ, ସଦା ରାମଙ୍କର ଦାସ। ରାମ, ଭକ୍ତଙ୍କୁ କୃପା କରିବାର ସାଗର, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରିବେ।
ଲୋକାନାଂ ମତମାସ୍ଥାଯ ପ୍ରବ୍ରଵୀମି ତଵାଧୁନା । ସୁରଥସ୍ଯ ସୁତଶ୍ଚାହଂ ମାତା ଵୀରଵତୀମମ
ଲୋକମାନଙ୍କର ମତ ଅନୁସରି, ଏବେ ତୁମକୁ କହୁଛି: ମୁଁ ସୁରଥଙ୍କର ପୁଅ, ମୋ ମା ଭୀରବତୀ।
ମନ୍ନାମଯୋ ମଧୌ ସର୍ଵାଞ୍ଛୋଭନାନ୍ଵିଦଧାତି ଵୈ । ମଧୁପାଯଂରସାଵା ସଂତ୍ଯଜଂତି ମଧୁମୋହିତାଃ
ମୋ ନାମ ମଧଉ; ସେ ସବୁ ଭଲ କାମ କରେ। ମଧର ମୋହରେ ପଡିଥିବା ଲୋକ ମଧୁପାନ ରସକୁ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି।
ଵର୍ଣେନ ସ୍ଵର୍ଣସଦୃଶୋ ମଧ୍ଯେ ଲିଂଗଵପୁର୍ଧରଃ । ତଦାଖ୍ଯଯାଭିଧାଂ ଵୀର ଜାନୀହି ମମ ମୋହିନୀମ୍
ମୋ ରଙ୍ଗ ସୁନା ପରି, ମୁଁ ପୁରୁଷ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି। ସେଇ ନାମରେ, ବୀର, ମୋର ମୋହନୀ ଚିହ୍ନକୁ ଜାଣ।
ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ବାଣୈଃ ପ୍ରଧନେନ କୋ ଜେତୁଂ ହି ମାଂ କ୍ଷମଃ । ଇଦାନୀଂ ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵପରାକ୍ରମମଦ୍ଭୁତମ୍
ତୁମେ ଆଗରେ ଥିବା ବାଣରେ ଯୁଦ୍ଧ କର; କିଏ ମୋତେ ଜିତିପାରିବ? ଏବେ ମୁଁ ମୋର ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇବି।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପୁଷ୍କଲୋ ହୃଦି ତୋଷିତଃ । ତଂ ଦୁର୍ଜଯଂ ମନ୍ଯମାନଃ ଶରାନ୍ମୁଂଚନ୍ରଣେଽଭଵତ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏହି ମହାନ କଥା ଶୁଣି, ପୁଷ୍କଳଙ୍କର ହୃଦୟ ଖୁସି ହେଲା। ତାଙ୍କୁ ଅଜୟ ଭାବି, ଯୁଦ୍ଧରେ ବାଣ ଛାଡିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଶରସଂଘଂ ପ୍ରମୁଂଚଂତଂ କୋଟିଧା ପୁଷ୍କଲଂ ଯଯୌ । ଚଂପକଃ କୋପସଂଯୁକ୍ତୋ ଧନୁଃ ସଜ୍ଯମଥାକରୋତ୍
ପୁଷ୍କଳ ଅନେକ ବାଣ ଅଗଣିତ ଧାରାରେ ଛାଡିଲେ। ଚମ୍ପକ, କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ଧନୁଷ୍ ତିଆରି କଲେ।
ମୁମୋଚ ନିଶିତାନ୍ବାଣାନ୍ଵୈରିଵୃଂଦଵିଦାରଣାନ୍ । ସ୍ଵନାମଚିହ୍ନିତାନ୍ସ୍ଵର୍ଣପୁଂଖଭାଗସମନ୍ଵିତାନ୍
ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡିଲେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଦଳକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଲେ, ନିଜ ନାମ ଲେଖା ଓ ସୁନା ପଙ୍ଖ ଲଗାଇଥିବା ବାଣ।
ତାଂଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ମହାଵୀରଃ ପୁଷ୍କଲଃ ପ୍ରଧନାଂଗଣେ । ଶରାଂଧକାରଂ ସର୍ଵତ୍ର ମୁଂଚନ୍ବାଣାଞ୍ଛିଲାଶିତାନ୍
ମହାବୀର ପୁଷ୍କଳ ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ସେ ବାଣଗୁଡିକୁ କାଟିଦେଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ପଥର ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ବାଣ ଛାଡି, ସାରା ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ବାଣର ଅନ୍ଧାର କରିଦେଲେ।
ସ୍ଵବାଣଚ୍ଛେଦନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୃତଂ ଵୀରେଣ ଚଂପକଃ । ଆହ୍ଵଯାମାସ ବଲିନଂ ପୁଷ୍କଲଂ କୋପପୂରିତଃ
ନିଜ ବାଣକୁ ବୀର ପୁଷ୍କଳ କଟିଦେଉଥିବା ଦେଖି, ଚମ୍ପକ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ।
ମା ପ୍ରଯାହି ରଣଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵେତି ବ୍ରୁଵନ୍ସମରେ ପୁନଃ । ପୁଷ୍କଲଂ ହୃଦଯେ ବାଣୈର୍ଵିଵ୍ଯାଧ ଦଶଭିସ୍ତ୍ଵରନ୍
ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ଛାଡି ଯିବନାହିଁ, ଏପରି କହି, ଚମ୍ପକ ପୁନି ଯୁଦ୍ଧରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, ତେବେ ଦଶଟି ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ପୁଷ୍କଳଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ।