ଜଲନିର୍ଝରସଂହ୍ରାଦଂ ନାନାଧାତୁକଭୂତଲମ୍ । ଗୈରିକାଦିକସଦ୍ଧାତୁ ଲାକ୍ଷାରଂଗଵିରାଜିତମ୍
ପାହାଡ଼ର ଭୂମି ଜଳପ୍ରବାହର ଗୁଞ୍ଜନରେ ମନୋହର, ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଏବଂ ଗେରୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଚମକୁଥିବା ପଦାର୍ଥ, ଲାକ୍ଷାର ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ ।
ଯତ୍ର ସିଦ୍ଧାଂଗନାଃ ସିଦ୍ଧୈଃ ସଂକ୍ରୀଡଂତ୍ଯକୁତୋଭଯାଃ । ଗଂଧର୍ଵାପ୍ସରସୋ ନାଗା ଯତ୍ର କ୍ରୀଡଂତି ଲୀଲଯା
ଏଠାରେ ସିଦ୍ଧାଙ୍ଗନାମାନେ ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସହିତ ଖେଳିବା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ନାଗମାନେ ମନରଞ୍ଜନ କରିବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଖେଳିଥାନ୍ତି ।
ଗଂଗାତରଂଗସଂସ୍ପର୍ଶ ଶୀତଵାଯୁନିଷେଵିତମ୍ । ଵୀଣାରଣଦ୍ଧଂସଶୁକକ୍ଵଣସୁଂଦରଶୋଭିତମ୍
ଗଙ୍ଗା ତରଙ୍ଗର ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଶୀତଳ ପବନର ଶିତଳତାରେ ନିହାତ, ଏହି ସ୍ଥାନ ବୀଣା, ହଂସ ଓ ପିଲା ତିଆରି ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ଶୋଭିତ ।
ପର୍ଵତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ ସୁମତିଂ ତ୍ଵିଦମ୍ । ତଦ୍ଦର୍ଶନସମୁଦ୍ଭୂତ ଵିସ୍ମଯାଵିଷ୍ଟମାନସଃ
ପାହାଡ଼ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦୃଶ୍ୟରେ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଭରିଯାଇ, ସୁମତିଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ ।
କୋଽଯଂ ମହାଗିରିଵରୋ ଵିସ୍ମାପଯତି ମେ ମନଃ । ମହାରଜତସତ୍ପ୍ରସ୍ଥୋ ମାର୍ଗେ ରାଜତି ମେଽଦ୍ଭୁତଃ
ଏହି ବଡ଼ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପାହାଡ଼ କଣ, ଯାହା ମୋ ମନକୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଭରିଦେଇଛି, ବଡ଼ ଚାନ୍ଦିର ପ୍ଲାଟଫର୍ମରେ ଏହା ମୋ ପଥରେ ଚମକୁଛି, ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ ।
ଅତ୍ର କିଂ ଦେଵତାଵାସୋ ଦେଵାନାଂ କ୍ରୀଡନସ୍ଥଲମ୍ । ଯଦେତନ୍ମନସଃ କ୍ଷୋଭଂ କରୋତି ଶ୍ରୀସମୁଚ୍ଚଯୈଃ
ଏହିଠାରେ କି ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିବାସ, କିମ୍ବା ଦେବମାନଙ୍କ ଖେଳସ୍ଥଳ, କାରଣ ଏହାର ଶ୍ରୀର ଅତିରିକ୍ତ ଦେଖି ମୋ ମନ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଉଛି ।
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଜଗାଦ ସୁମତିସ୍ତଦା । ଵକ୍ଷ୍ଯମାଣଗୁଣାଗାର ରାମଚଂଦ୍ର ପଦାବ୍ଜଧୀଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୁମତି ତାଙ୍କ ମନ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ଏହି ଗୁଣମାନେ ବିବରଣ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, କହିଲେ ।
ନୀଲୋଽଯଂ ପର୍ଵତୋ ରାଜନ୍ପୁରତୋ ଭାତି ଭୂମିପ । ମନୋହରୈର୍ମହାଶୃଙ୍ଗୈଃ ସ୍ଫାଟିକାଗ୍ରୈଃ ସମଂତତଃ
ରାଜା, ଏହି ପାହାଡ଼ ନୀଳ ପାହାଡ଼, ତୁମ ପାଖରେ ଚମକୁଛି । ଏହା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମନୋହର ବଡ଼ ଶିଖର, କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଶିଖର ସହିତ ଶୋଭିତ ।
ଏନଂ ପଶ୍ଯଂତି ନୋ ପାପାଃ ପରଦାରରତା ନରାଃ । ଵିଷ୍ଣୋର୍ଗୁଣଗଣାନ୍ଯେ ଵୈ ନ ମନ୍ଯଂତେ ନରାଧମାଃ
ଅନ୍ୟର ଜନାନୀ ସହିତ ରତିରେ ଲଗ୍ନ ଅପରାଧୀ ଲୋକମାନେ, କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗୁଣଗୁଣା ମାନ୍ୟନ କରୁନଥିବା ନିମ୍ନ ଲୋକମାନେ, ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।
ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିସମୁତ୍ଥଂ ଯେ ଧର୍ମଂ ସଦ୍ଭିଃ ସୁସାଧିତମ୍ । ନ ମନ୍ଯଂତେ ସ୍ଵବୁଦ୍ଧିସ୍ଥ ହେତୁଵାଦଵିଚାରଣାଃ
ଯେମାନେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଓ ତର୍କରେ ଭରସା କରି, ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ସତ୍ଜନମାନେ ଦ୍ୱାରା ସଠିକ୍ ଧର୍ମକୁ ମାନ୍ୟନ କରୁନଥିବା, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।
ନୀଲୀଵିକ୍ରଯକର୍ତାରୋ ଲାକ୍ଷାଵିକ୍ରଯକାରକାଃ । ଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଘୃତାଦୀନି ଵିକ୍ରୀଣାତି ସୁରାପକଃ
ଯେମାନେ ନୀଳ ଓ ଲାକ୍ଷା ବିକ୍ରୟ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଘୃତ ଓ ଏପରି ପଦାର୍ଥ ବିକ୍ରୟ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ମଦ ତିଆରି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।
କନ୍ଯାଂ ରୂପେଣ ସଂପନ୍ନାଂ ନ ଦଦ୍ଯାତ୍କୁଲଶୀଲିନେ । ଵିକ୍ରୀଣାତି ଦ୍ରଵ୍ଯଲୋଭାତ୍ପିତା ପାପେନ ମୋହିତଃ
ଏକ ପିତା, ଧନଲୋଭ ଓ ପାପରେ ମତିଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ, ନିଜ ରୂପବତୀ କନ୍ୟାକୁ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯଦି ସେ ତାଙ୍କୁ ମୂଲ୍ୟରେ ବିକ୍ରୟ କରେ ।
ପତ୍ନୀଂ ଦୂଷଯତେ ଯସ୍ତୁ କୁଲଶୀଲଵତୀଂ ନରଃ । ସ୍ଵଯମେଵାତ୍ତି ମଧୁରଂ ବଂଧୁଭ୍ଯୋ ନ ଦଦାତି ଯଃ
ଯେ କୌଳୀନ ଶୀଳବତୀ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ, କିମ୍ବା ମିଠା ଖାଇବାକୁ ନିଜେ ଖାଇ ନିଜ ପରିବାରରେ ଅଂଶ ଦେଇନାହିଁ, ସେ ଅପରାଧୀ।
ଭୋଜନେ ବ୍ରାହ୍ମଣାର୍ଥେ ଚ ପାକଭେଦଂ କରୋତି ଯଃ । କୃସରଂ ପାଯସଂ ଵାପି ନାର୍ଥିନଂ ଦାପଯେତ୍କୁଧୀଃ
ଯେ ଭୋଜନ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅଲଗା ରାନ୍ଧେ, କିମ୍ବା ଚାଉଳ ଦୁଧରେ ରାନ୍ଧିଲେ ଅଥବା ଖିର ରାନ୍ଧିଲେ ଚାହିଁଥିବାକୁ ଦେଇନାହିଁ, ସେ ମନରେ ଦୁଷ୍ଟ।
ଅତିଥୀନଵମନ୍ଯଂତେ ସୂର୍ଯତାପାଦିତାପିତାନ୍ । ଅଂତରିକ୍ଷଭୁଜୋ ଯେ ଚ ଯେ ଚ ଵିଶ୍ଵାସଘାତକାଃ
ଯେ ଅତିଥିମାନେ ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଜଳିଗଲେ ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ଯେ ଆକାଶକୁ ହାତ ଉଠାନ୍ତି, ଏବଂ ଯେ ବିଶ୍ୱାସ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି—
ନ ପଶ୍ଯଂତି ମହାରାଜ ରଘୁନାଥ ପରାଙ୍ମୁଖାଃ । ଅସୌ ପୁଣ୍ଯୋ ଗିରିଵରଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଶୋଭିତଃ
ହେ ମହାରାଜ ରଘୁନାଥ, ଯେମାନେ ପଛ ଫେରିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ପବିତ୍ର ଗିରିକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ଶୋଭା ଦେଇଛନ୍ତି।
ପଵିତ୍ରଯତି ସର୍ଵାନ୍ନୋ ଦର୍ଶନେନ ମନୋହରଃ । ଅତ୍ର ତିଷ୍ଠତି ଦେଵାନାଂ ମୁକୁଟୈରର୍ଚିତାଂଘ୍ରିକଃ
ମନୋହର ଦେଖାରେ, ଏହା ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରେ; ଏଠାରେ ଦେବମାନଙ୍କର ମୁକୁଟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ପଦ ଥିବା ଜଣେ ଦେଉଁଥିବା।
ପୁଣ୍ଯଵଦ୍ଭିର୍ଦର୍ଶନାର୍ହଃ ପୁଣ୍ଯଦଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ଶ୍ରୁତଯୋ ନେତିନେତୀତି ବ୍ରୁଵାଣା ନ ଵିଦଂତି ଯମ୍
ଯେ ପୁଣ୍ୟବାନ୍ମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥିବା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ; ଶ୍ରୁତିମାନେ 'ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ନୁହେଁ' କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି।
ଯତ୍ପାଦରଜ ଇଂଦ୍ରାଦିଦେଵୈର୍ମୃଗ୍ଯଂ ସୁଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍ । ଵେଦାଂତାଦିଭିରନ୍ଯୂନୈର୍ଵାକ୍ଯୈର୍ଵିଦଂତି ଯଂ ବୁଧାଃ
ଯାହାର ପଦଧୂଳି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ; ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଉପନିଷଦ ଓ ଅନ୍ୟ ନିର୍ମଳ ଶାସ୍ତ୍ରର ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି।
ସୋଽତ୍ର ଶ୍ରୀମାନ୍ନୀଲଶୈଲେ ଵସତେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ଆରୁହ୍ଯ ତଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ସଂପୂଜ୍ଯ ସୁକୃତାଦିନା
ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନୀଳପର୍ବତରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବସିଛନ୍ତି; ଏହି ପର୍ବତକୁ ଚଢି, ନମସ୍କାର ଓ ସଦ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି—
ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵା ଵୈ ଭୂପ ଭୂଯାଚ୍ଚତୁର୍ଭୁଜଃ । ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରଂତୀମମିତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍
ନୈବେଦ୍ୟ ଭୋଗ କରିବା ପରେ, ହେ ଭୂପତି, ଚାରି ହାତ ପାଇଯାଏ; ଏଠାରେ ପ୍ରାଚୀନ ଏକ ଉପାଖ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ କହାଯାଏ।
ତଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମହାରାଜ ସର୍ଵାଶ୍ଚର୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍ । ରତ୍ନଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ନୃପତେର୍ଯଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ସକୁଟୁଂବିନଃ
ହେ ମହାରାଜ, ଏହି ରତ୍ନଗ୍ରୀବ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାରର ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଶୁଣ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଚତୁର୍ଭୁଜାଦିକଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦେଵଦାନଵଦୁର୍ଲଭମ୍ । ଆସୀତ୍କାଂଚୀ ମହାରାଜ ପୁରୀ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତା
ସେ ଚାରି ହାତ ଆଦି ଦୁର୍ଲଭ ଦେବ ଦାନବମାନେ ପାଇପାରିନଥିବା ରୂପ ପାଇଥିଲେ; ଏକ କାଞ୍ଚୀ ନାମକ ନଗର ଥିଲା, ଯାହା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଖ୍ୟାତି ଥିଲା।
ମହାଜନପରୀଵାରସମୃଦ୍ଧବଲଵାହନା । ଯସ୍ଯାଂ ଵସଂତି ଵିପ୍ରାଗ୍ର୍ଯାଃ ଷଟ୍କର୍ମନିରତା ଭୃଶମ୍
ଏହି ନଗରରେ ମହାଜନମାନେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ଓ ଯାନ ଥିଲା; ଯେଉଁଠି ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଛଅ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିରତ ଥିଲେ।
ସର୍ଵଭୂତହିତେ ଯୁକ୍ତା ରାମଭକ୍ତିଷୁ ଲାଲସାଃ । କ୍ଷତ୍ରିଯା ରଣକର୍ତାରଃ ସଂଗ୍ରାମେଽପ୍ଯପଲାଯିନଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲରେ ଲାଗିଥିଲେ, ରାମଭକ୍ତିରେ ଉତ୍ସୁକ; କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିର୍ଭୟ ଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପଳାଇ ଯାଉନଥିଲେ।
ପରଦାର ପରଦ୍ରଵ୍ଯ ପରଦ୍ରୋହପରାଙ୍ମୁଖାଃ । ଵୈଶ୍ଯାଃ କୁସୀଦକୃଷ୍ଯାଦିଵାଣିଜ୍ଯଶୁଭଵୃତ୍ତଯଃ
ଏମାନେ ପରଦାରା, ପରଧନ ଓ ପରକୁ କ୍ଷତି କରିବାରୁ ଦୂରେ ରହିଥିଲେ; ବୈଶ୍ୟମାନେ ଉଧାର, କୃଷି ଓ ସଠିକ ବ୍ୟବସାୟରେ ଲାଗିଥିଲେ।
କୁର୍ଵନ୍ତି ରଘୁନାଥସ୍ଯ ପଦାମ୍ଭୋଜେ ରତିଂ ସଦା । ଶୂଦ୍ରା ବ୍ରାହ୍ମଣସେଵାଭିର୍ଗତରାତ୍ରିଦିନାନ୍ତରାଃ
ସେମାନେ ସଦା ରଘୁନାଥଙ୍କର ପଦକମଳରେ ଭକ୍ତି ରଖିଥିଲେ; ଶୂଦ୍ରମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସେବା କରି ଦିନ ରାତି ଅବିରତ ଅଟୁଟ ଭାବରେ କାଟିଥିଲେ।
କୁର୍ଵଂତି କଥନଂ ରାମରାମେତି ରସନାଗ୍ରତଃ । ପ୍ରାକୃତାଃ କେଽପି ନୋ ପାପଂ କୁର୍ଵଂତି ମନସାତ୍ର ଵୈ
ସେମାନେ ସଦା ରସନାର ଆଗରେ 'ରାମ, ରାମ' କହିଥିଲେ; ଏଠାରେ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ପାପ କରୁନଥିଲେ।
ଦାନଂ ଦଯା ଦମଃ ସତ୍ଯଂ ତତ୍ର ତିଷ୍ଠଂତି ନିତ୍ଯଶଃ । ଵଦତେ ନ ପରାବାଧଂ ଵାକ୍ଯଂ କୋଽପି ନରୋଽନଘଃ
ଦାନ, ଦୟା, ଦମ, ସତ୍ୟ ସେଠି ସଦା ରହିଥିଲା; କେହି ଅନ୍ୟକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇଥିବା କଥା କହୁନଥିଲେ, ହେ ନିର୍ମଳ।
ନ ପାରକ୍ଯେ ଧନେ ଲୋଭଂ କୁର୍ଵଂତି ନ ହି ପାତକମ୍ । ଏଵଂ ପ୍ରଜା ମହାରାଜ ରତ୍ନଗ୍ରୀଵେଣ ପାଲ୍ଯତେ
ଏମାନେ ପରଧନରେ ଲୋଭ କରୁନଥିଲେ, କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରୁନଥିଲେ; ଏଭଳି ପ୍ରଜା ରତ୍ନଗ୍ରୀବ ରାଜା ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହେଉଥିଲେ, ହେ ମହାରାଜ।