ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଥ ଵଲ୍ମୀକଂ ମହାତରୁସୁଶୋଭିତମ୍ । ନିମେଷୋନ୍ମେଷରହିତଂ ତେଜଃ କିଂଚିଦ୍ଦଦର୍ଶ ସା
ସେଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ତଳେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭୂମିକୁ ଦେଖି, ଏକ ଭୂମିକୁ ନିଜରେ ଅଚଳ ଏବଂ ଅବିଚଳ ଏକ ତେଜ ଦେଖିଲେ।
ଗତ୍ଵା ତତ୍ର ଶଲାକାଭିରତୁଦଦ୍ରୁଧିରଂ ସ୍ରଵତ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜ୍ଞାଂଗଜା ଖେଦଂ ପ୍ରାପ୍ତଵତ୍ଯତିଦୁଃଖିତା
ସେଠାକୁ ଯାଇ, ଶଳାକା ଦ୍ୱାରା ମାରିଲେ, ରକ୍ତ ବହିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ରାଜାର କନ୍ୟା ଏହା ଦେଖି ବହୁ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହେଲେ।
ନ ଜନନ୍ଯୈ ତଥା ପିତ୍ରେ ଶଶଂସାଘେନ ଵିପ୍ଲୁତା । ସ୍ଵଯମେଵାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ସା ଶୁଶୋଚ ଭଯାତୁରା
ପାପରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ସେ ଜନନୀ କିମ୍ବା ପିତାଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ; ନିଜେ ଭୟରେ ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଶୋକ କଲେ।
ତଦା ଭୂଶ୍ଚଲିତା ରାଜନ୍ଦିଵଶ୍ଚୋଲ୍କା ପପାତ ହ । ଧୂମ୍ରା ଦିଶୋ ଭଵନ୍ସର୍ଵାଃ ସୂର୍ଯଶ୍ଚ ପରିଵେଷିତଃ
ତାପରେ, ରାଜା, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଗଲା, ଆକାଶରୁ ଏକ ଉଲ୍କା ପଡିଲା, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଧୂମ୍ର ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଆଭାରେ ଘିରିଗଲା।
ତଦା ରାଜ୍ଞୋ ହଯା ନଷ୍ଟା ହସ୍ତିନୋ ବହଵୋ ମୃତାଃ । ଧନଂ ନଷ୍ଟଂ ରତ୍ନଯୁତଂ କଲହୋଭୂନ୍ମିଥସ୍ତଦା
ସେ ସମୟରେ, ରାଜାଙ୍କର ଘୋଡା ହରାଇଗଲା, ବହୁ ହାତୀ ମରିଗଲେ, ରତ୍ନରେ ଭରିତ ଧନ ନଷ୍ଟ ହେଲା, ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ତଦାଲୋକ୍ଯ ନୃପୋ ଭୀତଃ କିଂଚିଦୁଦ୍ଵିଗ୍ନମାନସଃ । ଜନାନପୃଚ୍ଛତ୍କେନାପି ମୁନଯେ ତ୍ଵପରାଧିତମ୍
ଏହା ଦେଖି, ରାଜା ଭୟଭିତ ଏବଂ ମନରେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — 'କିଏ ଏକ ମୁନିଙ୍କୁ ଅପରାଧ କରିଛି?'
ପାରଂପର୍ଯେଣ ତଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ଵପୁତ୍ର୍ଯାଃ ପରିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ଯଯୌ ସୁଦୁଃଖିତସ୍ତତ୍ର ସମୃଦ୍ଧବଲଵାହନଃ
ମଧ୍ୟସ୍ଥମାନେ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଇବା ପରେ, ସେ ନିଜ କନ୍ୟାର କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣି, ଭୟାନକ ଦୁଃଖରେ ପଡି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ଓ ଯାନବାହନ ସହିତ ସେଠାକୁ ଗଲେ।
ତଂ ଵୈ ତପୋନିଧିଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମହତା ତପସାଯୁତମ୍ । ସ୍ତୁତ୍ଵା ପ୍ରସାଦଯାମାସ ମୁନିଵର୍ଯ ଦଯାଂ କୁରୁ
ସେ ତପସ୍ୱୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅତି ତପସ୍ୟାରେ ନିମଗ୍ନ ଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ଦୟା କରିବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ—“ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୟା କରନ୍ତୁ।”
ତସ୍ମୈ ତୁଷ୍ଟୋ ଜଗାଦାଯଂ ମୁନିଵର୍ଯୋ ମହାତପାଃ । ତଵାତ୍ମଜାକୃତଂ ସର୍ଵମୁତ୍ପାତାଦ୍ଯମଵେହି ତତ୍
ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତପସ୍ୟାର ମହାଶକ୍ତି ଥିବା, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଲେ—“ତୁମର କନ୍ୟାର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଘଟଣା ଘଟିଛି, ଏହା ଜାଣ।
ତଵ ପୁତ୍ର୍ଯା ମହାରାଜ ଚକ୍ଷୁର୍ଵିସ୍ଫୋଟନଂ କୃତମ୍ । ବହୁସୁସ୍ରାଵ ରୁଧିରଂ ଜାନତୀ ତ୍ଵାମୁଵାଚ ନ
ମହାରାଜ, ତୁମର କନ୍ୟା ଏକ ଚକ୍ଷୁ ଫାଟିବା ଘଟଣା କରିଥିଲେ, ଯାହାରୁ ବହୁ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥିଲା; ସେ ତୁମକୁ ଜାଣିଥିଲେ, ତଥାପି କିଛି କହିନଥିଲେ।
ତସ୍ମାଦିଯଂ ମହାଭୂପ ମହ୍ଯଂ ଦେଯା ଯଥାଵିଧି । ତତଶ୍ଚୋତ୍ପାତଶମନଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ
ଏହିପରି ମହାଭୂପ, ଏହି କନ୍ୟାକୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ମୋତେ ଦେବା ଦରକାର; ତାପରେ ଦୁର୍ଘଟଣା ଶାନ୍ତି ହେବ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଦୁଃଖିତୋ ରାଜା ପ୍ରଜ୍ଞାଚାକ୍ଷୁଷ ଆତ୍ମଜାମ୍ । ଦଦୌ କୁଲଵଯୋରୂପ ଶୀଲଲକ୍ଷଣସଂଯୁତାମ୍
ଏହା ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ରାଜା, ନିଜ କୁଳ, ରୂପ ଓ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ କନ୍ୟାକୁ ତପସ୍ୱୀଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ।
ଦତ୍ତା ଯଦା ନୃପେଣେଯଂ କନ୍ଯା କମଲଲୋଚନା । ତଦୋତ୍ପାତାଃ ଶମଂ ଯାତାଃ ସର୍ଵେ ମୁନିରୁଷୋଦ୍ଗତାଃ
ରାଜା ଯେତେବେଳେ ଏହି କମଳନୟନୀ କନ୍ୟାକୁ ଦେଇଦେଲେ, ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଘଟଣା ଶାନ୍ତି ହେଲା, ଏବଂ ମୁନି ଉଠି ଚାଲିଗଲେ।
ରାଜା ଦତ୍ତ୍ଵାତ୍ମଜାଂ ତସ୍ମୈ ମୁନଯେ ତପସାଂନିଧେ । ପ୍ରାପ ସ୍ଵାଂ ନଗରୀଂ ଭୂଯୋ ଦୁଃଖିତୋଽଯଂ ଦଯାଯୁତଃ
ରାଜା ତପସ୍ୱୀଙ୍କୁ ନିଜ କନ୍ୟା ଦେଇ, ଦୟାର ନିଧି ହୋଇ, ଦୁଃଖିତ ଭାବରେ ପୁନି ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଶ୍ଚ୍ଯଵନସ୍ଯାଥ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽଚିଂତ୍ଯଂ ତପୋବଲମ୍ । ପ୍ରଶଶଂସ ତପୋ ବ୍ରାହ୍ମଂ ସର୍ଵଲୋକୈକଵଂଦିତମ୍
ଶେଷ କହିଲେ—ଶତୃଘ୍ନ, ଚ୍ୟବନଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ତପସ୍ୟାକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ଅହୋ ପଶ୍ଯତ ଯୋଗସ୍ଯ ସିଦ୍ଧିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମେ । ଯଃ କ୍ଷଣାଦେଵ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପଂ ତଦ୍ଵିମାନମଚୀକରତ୍
“ଦେଖନ୍ତୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କର ଯୋଗର ସିଦ୍ଧି! ସେ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଏହି ବିମାନ ତିଆରି କରିଦେଲେ।”
କ୍ଵ ଭୋଗସିଦ୍ଧିର୍ମହତୀ ମୁନୀନାମମଲାତ୍ମନାମ୍ । କ୍ଵ ତପୋବଲହୀନାନାଂ ଭୋଗେଚ୍ଛା ମନୁଜାତ୍ମନାମ୍
ମୁନିମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଯେ ମହା ଭୋଗ ଲାଭ କରନ୍ତି, ତାହା କେଉଁଠି; ଏବଂ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ନଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯେ ଭୋଗ ଚାହାନ୍ତି, ତାହା କେଉଁଠି?
ଇତି ସ୍ଵଗତମାଶଂସଞ୍ଛତ୍ରୁଘ୍ନଶ୍ଚ୍ଯଵନାଶ୍ରମେ । କ୍ଷଣଂ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଜଲଂ ପୀତ୍ଵା ସୁଖସଂଭୋଗମାପ୍ତଵାନ୍
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଶତୃଘ୍ନ ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ କିଛି ସମୟ ରହି, ପାଣି ପିଇ, ବଡ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କଲେ।
ହଯସ୍ତସ୍ଯାଃ ପଯୋଷ୍ଣ୍ଯାଖ୍ଯା ନଦ୍ଯାଃ ପୁଣ୍ଯଜଲାତ୍ମନଃ । ପଯଃ ପୀତ୍ଵା ଯଯୌ ମାର୍ଗେ ଵାଯୁଵେଗଗତିର୍ମହାନ୍
ପରେ, ପୟୋଷ୍ଣୀ ନଦୀର ପବିତ୍ର ଜଳ ପିଇ, ସେ ପଥରେ ବାୟୁର ଦ୍ରୁତଗତିରେ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଯୋଧାସ୍ତନ୍ନିର୍ଗମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଯଯୁସ୍ତଦା । ହସ୍ତିଭିଃ ପତ୍ତିଭିଃ କେଚିଦ୍ରଥୈଃ କେଚନ ଵାଜିଭିଃ
ସେ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଯୋଧାମାନେ ପଛରେ ଅନୁସରଣ କଲେ—କିଛି ହାତୀ, କିଛି ପଦାଟୀ, କିଛି ରଥ ଓ କିଛି ଘୋଡାରେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋଽମାତ୍ଯଵର୍ଯେଣ ସୁମତ୍ଯାଖ୍ଯେନ ସଂଯୁତଃ । ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଜଗାମାଶୁ ରଥେନ ହଯଶୋଭିନା
ଶତୃଘ୍ନ, ସୁମତି ନାମକ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ, ଘୋଡାରେ ଶୋଭିତ ରଥରେ ଶୀଘ୍ର ପଛରେ ଅନୁସରଣ କଲେ।
ଗଚ୍ଛନ୍ଵାଜୀପୁରଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିମଲାଖ୍ଯସ୍ଯ ଭୂପତେଃ । ରତ୍ନାତଟାଖ୍ଯଂ ଚ ଜନୈର୍ହୃଷ୍ଟପୁଷ୍ଟୈଃ ସମାକୁଲମ୍
ଅଗ୍ରଗତି କରି, ସେ ଭୂପତି ବିମଳଙ୍କ ଶାସନ ଥିବା ଭାଜୀପୁର ଓ ରତ୍ନଟଟା ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଭରିଥିଲେ।
ସ ସେଵକାଦୁପଶ୍ରୁତ୍ଯ ରଘୁନାଥ ହଯୋତ୍ତମମ୍ । ପୁରୋଂତିକେ ହି ସଂପ୍ରାପ୍ତଂ ସର୍ଵଯୋଧସମନ୍ଵିତମ୍
ସେବକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣିଲେ, ରଘୁନାଥଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡା, ସମସ୍ତ ଯୋଧା ସହିତ, ପୁରର ଦ୍ୱାରରେ ପହଞ୍ଚିଛି।
ତଦା ଗଜାନାଂ ସପ୍ତତ୍ଯା ଚଂଦ୍ରଵର୍ଣସମାନଯା । ଅଶ୍ଵାନାମଯୁତୈଃ ସାର୍ଧଂ ରଥାନାଂ କାଂଚନତ୍ଵିଷାମ୍
ତାପରେ, ସପ୍ତତିଟି ଚନ୍ଦ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ହାତୀ, ଦଶହଜାର ଘୋଡା ଓ ସୁନାର ରଥ ସହିତ—
ସହସ୍ରେଣ ଚ ସଂଯୁକ୍ତଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ପ୍ରତି ଜଗ୍ମିଵାନ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ସ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ସର୍ଵାନ୍ପ୍ରାପ୍ତାନ୍ମହାରଥାନ୍
ସେ ଏକ ହଜାର ସାଥୀ ସହିତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ନମସ୍କାର କରି, ସମସ୍ତ ମହାରଥୀଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ଦେଖି ସମ୍ମାନ କଲେ ।
ଵସୁକୋଶଂ ଧନଂ ସର୍ଵଂ ରାଜ୍ଯଂ ତସ୍ମୈ ନିଵେଦ୍ଯ ଚ । କିଂ କରୋମୀତି ରାଜା ତଂ ଜଗାଦ ପୁରତଃ ସ୍ଥିତଃ
ବସୁକୋଷ, ସମସ୍ତ ଧନ ଓ ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଇ, ରାଜା ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ଦେଖି, 'ମୁଁ କଣ କରିବି?' ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ।
ରାଜାପି ତଂ ସ୍ଵୀଯପଦେ ପ୍ରଣମ୍ରଂ । ଦୋର୍ଭ୍ଯାଂ ଦୃଢଂ ସଂପରିଷସ୍ଵଜେ ମହାନ୍ । ଜଗାମ ସାକଂ ତନଯେ ସ୍ଵରାଜ୍ଯଂ । ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ସର୍ଵଂ ବହୁଧନ୍ଵିଭିର୍ଵୃତଃ
ରାଜା ତାଙ୍କ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଶିର ନମାଇ, ଦୁଇ ହାତରେ ଦଢ଼ି ଆଲିଂଗନ କଲେ । ପରେ, ଅନେକ ଧନୀ ଲୋକଙ୍କ ଘେରାଉରେ, ପୁଅ ସହିତ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତ ଦାୟିତ୍ୱ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଇ ଚାଲିଗଲେ ।
ରାମଚଂଦ୍ରାଭିଧାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵଶ୍ରୁତିମନୋହରାମ୍ । ସର୍ଵେ ପ୍ରଣମ୍ଯ ତଂ ଵାହଂ ଦଦୁର୍ଵସୁମହାଧନମ୍
‘ରାମଚନ୍ଦ୍ର’ ନାମ ଶୁଣି, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ସମସ୍ତେ ଶିର ନମାଇ, ଏହି ଧନ ଓ ବଡ଼ ଧନସମ୍ପଦ ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ ।
ରାଜାନଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ତୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ପରଯା ମୁଦା । ସେନଯା ସହିତୋଽଗଚ୍ଛଦ୍ଵାଜିନଃ ପୃଷ୍ଠତସ୍ତଦା
ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ନିଜ ସେନା ସହିତ ଚାଲିଗଲେ, ସେ ସମୟରେ ଘୋଡ଼ା ପଛରେ ଚାଲିଥିଲା ।
ଏଵଂ ସ ଗଚ୍ଛଂସ୍ତନ୍ମାର୍ଗେ ପର୍ଵତାଗ୍ର୍ଯଂ ଦଦର୍ଶ ହ । ସ୍ଫାଟିକୈଃ କାନକୈ ରୌପ୍ଯୈ ରାଜିତଂ ପ୍ରସ୍ଥରାଜିଭିଃ
ଏଭଳି ପଥରେ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେ ଏକ ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ ଦେଖିଲେ, ଯାହା କ୍ରିଷ୍ଟାଲ, ସୁନା ଓ ଚାନ୍ଦିରେ ଶୋଭିତ ଏବଂ ଚମକୁଥିବା ପଥର ତଳାରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା ।