ମୁନିଵର୍ଯାଃ ସମିତ୍ପାଣି ପଦ୍ମୈର୍ଧର୍ମକ୍ରିଯୋଚିତାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପପ୍ରଚ୍ଛସୁମତିଂ ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ରାମ ମଂତ୍ରିଣମ୍
ମହାମୁନିମାନେ ହାତରେ ହୋମକାଠି ଏବଂ ପଦ୍ମ ଧରି, ଧର୍ମର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାମଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମତିଙ୍କୁ ପଚାରାଯାଇଲା ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ସୁମତେ କସ୍ଯ ସଂସ୍ଥାନଂ ମୁନେର୍ଭାତି ପୁରୋଗତମ୍ । ନିର୍ଵୈରିଜଂତୁ ସଂସେଵ୍ଯଂ ମୁନିଵୃଂଦସମାକୁଲମ୍
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ସୁମତି, ସାମ୍ନାରେ ଯେଉଁ ଆଶ୍ରମ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହା କାହାର? ଏଠାରେ ଅନେକ ମୁନି ଓ ଶାନ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରହିଛନ୍ତି, କୌଣସି ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ, ଏହା କାହାର ଆଶ୍ରମ?
ଶ୍ରୋଷ୍ଯାମି ମୁନିଵାର୍ତାଂ ଚ ଵିଦଧାମି ପଵିତ୍ରତାମ୍ । ନିଜଂ ଵପୁସ୍ତଦୀଯାଭିର୍ଵାର୍ତାଭିର୍ଵର୍ଣନାଦିଭିଃ
ମୁଁ ଏହି ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ ଏବଂ ପବିତ୍ରତାର କାମ କରିବି; ମୁଁ ମୋର କଥା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ କଥା ଓ ବିବରଣୀ ଦ୍ୱାରା କହିବି ।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । କଥଯାମାସ ସଚିଵୋ ରଘୁନାଥସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ଏଭଳି ମହାନ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରଘୁନାଥଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ଚ୍ଯଵନସ୍ଯାଶ୍ରମଂ ଵିଦ୍ଧି ମହାତାପସଶୋଭିତମ୍ । ନିର୍ଵୈରିଜଂତୁସଂକୀର୍ଣଂ ମୁନିପତ୍ନୀଭିରାଵୃତମ୍
ସୁମତି କହିଲେ: ଏହି ହେଉଛି ଚ୍ୟବନ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ, ଯେଉଁଠାରେ ମହାତ୍ୟାଗୀ ଅଛନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏଠାରେ ରହିଛନ୍ତି ଏବଂ ମୁନିଙ୍କର ଗୃହଣୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଅଛନ୍ତି ।
ଯୋଽସୌ ମହାମୁନିଃ ସ୍ଵର୍ଗଵୈଦ୍ଯଯୋର୍ଭାଗମାଦଧାତ୍ । ସ୍ଵାଯଂଭୁଵମହାଯଜ୍ଞେ ଶକ୍ରମାନଵିଭେଦନଃ
ଏହି ମହାମୁନି ହେଉଛନ୍ତି ସେଉଁଠି, ଯିଏ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମହାଯଜ୍ଞରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ଔଷଧିମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବମାନେର ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲେ ।
ମହାମୁନେଃ ପ୍ରଭାଵୋଽଯଂ ନ କେନାପି ସମାପ୍ଯତେ । ତପୋବଲସମୃଦ୍ଧସ୍ଯ ଵେଦମୂର୍ତିଧରସ୍ଯ ହ
ଏହି ମହାମୁନିଙ୍କର ଶକ୍ତି କେହି ସମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ବେଦର ଆକାର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମାନୁଜୋ ଵାର୍ତାଂ ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ମହାମୁନେଃ । ସର୍ଵଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସୁମତିଂ ଶକ୍ରମାନାଦିଭଂଜନମ୍
ଚ୍ୟବନ ମହାମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ଭାଇ ସମସ୍ତ କଥା ସୁମତିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବମାନେର ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲେ ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। କଦାସୌ ଦସ୍ରଯୋର୍ଭାଗଂ ଚକାର ସୁରପଂକ୍ତିଷୁ । କିଂ କୃତଂ ଦେଵରାଜେନ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵ ମହାମଖେ
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ସେ କେବେ ଦ୍ୱା ଅଶ୍ୱିନୀକୁ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଦେଇଥିଲେ? ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମହାଯଜ୍ଞରେ ଦେବତାମାନେର ରାଜା କଣ କରିଥିଲେ?
ସୁମତିରୁଵାଚ। ବ୍ରହ୍ମଵଂଶେଽତିଵିଖ୍ଯାତୋ ମୁନିର୍ଭୃଗୁରିତି ଶ୍ରୁତଃ । କଦାଚିଦ୍ଗତଵାନ୍ସାଯଂ ସମିଦାହରଣଂ ପ୍ରତି
ସୁମତି କହିଲେ: ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଂଶରେ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ମୁନି ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଭୃଗୁ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ; ଏକ ଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସେ ହୋମକାଠି ଆଣିବାକୁ ଗଲେ ।
ତଦା ମଖଵିନାଶାଯ ଦମନୋ ରାକ୍ଷସୋ ବଲୀ । ଆଗତ୍ଯୋଚ୍ଚୈର୍ଜଗାଦେଦଂ ମହାଭଯକରଂ ଵଚଃ
ତେବେ, ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଦମନ ନାମକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ଆସି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଭୟଙ୍କର କଥା କହିଲା ।
କୁତ୍ରାସ୍ତି ମୁନିବଂଧୁଃ ସ କୁତ୍ର ତନ୍ମହିଲାନଘା । ପୁନଃ ପୁନରୁଵାଚେଦଂ ଵଚୋ ରୋଷସମାକୁଲଃ
ସେ କହିଲା: 'ମୁନିଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟ କେଉଁଠି? ତାଙ୍କର ନିର୍ମଳ ଗୃହଣୀ କେଉଁଠି?' ପୁନିପୁନି ଏହି କଥା କହି, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇଥିଲା ।
ତଦାହୁତଵହୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ରାକ୍ଷସାଦ୍ଭଯମାଗତମ୍ । ଦର୍ଶଯାମାସ ତଜ୍ଜାଯାମଂତର୍ଵତ୍ନୀମନିଂଦିତାମ୍
ତେବେ ଅଗ୍ନି ଜାଣିଲେ ଯେ ଏହି ଭୟ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଆସିଛି, ସେ ମୁନିଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେଲେ ।
ଜହାର ରାକ୍ଷସସ୍ତାଂ ତୁ ରୁଦଂତୀଂ କୁରରୀମିଵ । ଭୃଗୋ ରକ୍ଷପତେ ରକ୍ଷ ରକ୍ଷ ନାଥ ତପୋନିଧେ
ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ ଧରି ନେଲା, ଯେପରି ଏକ ଚିଲିକା ଚଢ଼ି ଚଢ଼ି ଉଡ଼ିଯାଏ, ସେ 'ଭୃଗୁ, ତପସ୍ୟାର ଧନ, ରକ୍ଷା କର, ନାଥ!' ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ ।
ଏଵଂ ଵଦଂତୀମାର୍ତାଂ ତାଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ନିରଗାଦ୍ବହିଃ । ଦୁଷ୍ଟୋ ଵାକ୍ଯପ୍ରହାରେଣ ବୋଧଯନ୍ସ ଭୃଗୋଃ ସତୀମ୍
ଏଭଳି କାନ୍ଦୁଥିବା ଦୁଃଖିତାକୁ ଧରି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ବାହାରେ ନେଲା, ଭୃଗୁଙ୍କ ସତୀକୁ କଠୋର କଥା କହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିଲା ।
ତତୋ ମହାଭଯତ୍ରସ୍ତୋ ଗର୍ଭଶ୍ଚୋଦରମଧ୍ଯତଃ । ପପାତ ପ୍ରଜ୍ଵଲନ୍ନେତ୍ରୋ ଵୈଶ୍ଵାନର ଇଵାଂଗଜଃ
ତେବେ ଭୟରେ ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଏକ ଶିଶୁ ପଡ଼ିଗଲା, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଥିଲା ।
ତେନୋକ୍ତଂ ମା ଵ୍ରଜାଶୁ ତ୍ଵଂ ଭସ୍ମୀ ଭଵ ସୁଦୁର୍ମତେ । ନ ହି ସାଧ୍ଵୀ ପରାମର୍ଶଂ କୃତ୍ଵା ଶ୍ରେଯୋଽଧିଯାସ୍ଯସି
ସେ କହିଲା: 'ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଯିଅନାହିଁ, ତୁମେ ଭସ୍ମ ହେଉ, ଦୁଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି! ଏକ ସତୀକୁ ଛୁଇଁଲେ କେବେ ମଙ୍ଗଳ ମିଳିବ ନାହିଁ ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ପପାତାଶୁ ଭସ୍ମୀଭୂତକଲେଵରଃ । ମାତା ତଦାର୍ଭକଂ ନୀତ୍ଵା ଜଗାମାଶ୍ରମମୁନ୍ମନାଃ
ଏଭଳି କହିବା ସାଥିରେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲା; ତାପରେ ମାଆ ତାଙ୍କ ଶିଶୁକୁ ନେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ, ମନ ଅଶାନ୍ତ ଥିଲା ।
ଭୃଗୁର୍ଵହ୍ନିକୃତଂ ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କୋପସମାକୁଲଃ । ଶଶାପ ସର୍ଵଭକ୍ଷସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵ ଦୁଷ୍ଟାରିସୂଚକ
ଭୃଗୁ ଅଗ୍ନିଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣି ରୋଷରେ ଭରିଯାଇ, ଅଗ୍ନିକୁ ଶାପ ଦେଲେ — 'ତୁମେ ସବୁକିଛି ଭକ୍ଷଣ କରିବା, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତାର ଚିହ୍ନ ହେବା'.
ତଦା ଶପ୍ତୋଽତିଦୁଃଖାର୍ତୋ ଜଗ୍ରାହାଂଘ୍ର୍ଯାଶୁଶୁକ୍ଷଣିଃ । କୁରୁ ମେଽନୁଗ୍ରହଂ ସ୍ଵାମିନ୍କୃପାର୍ଣଵ ମହାମତେ
ଶାପ ପାଇ ଅଗ୍ନି ବହୁ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ଭୃଗୁଙ୍କର ପାଦ ଧରି ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ — 'ମହାମତି, କୃପାର ସାଗର, ମୋତେ ଦୟା କରନ୍ତୁ'.
ମଯାନୃତଂ ଵଚୋଭୀତ୍ଯା କଥିତଂ ନ ଗୁରୁଦ୍ରୁହା । ତସ୍ମାନ୍ମମୋପରି କୃପାଂ କୁରୁ ଧର୍ମଶିରୋମଣେ
‘ଭୟରେ ମୁଁ ଅସତ୍ୟ କହିଥିଲି, ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷରୁ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଧର୍ମର ମଣି, ମୋପରି ଦୟା କରନ୍ତୁ'.
ତଦାନୁଗ୍ରହମାଧାଚ୍ଚ ସର୍ଵଭକ୍ଷୋ ଭଵାଞ୍ଛୁଚିଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵାନ୍ହୁତଭୁଜଂ ଦଯାର୍ଦ୍ରୋ ମୁନିତାପସଃ
ମୁନି ଦୟାରେ ମୃଦୁ ହୋଇ, ଅଗ୍ନିକୁ କହିଲେ — 'ତୁମେ ସବୁକିଛି ଭକ୍ଷଣ କରିବା, ତଥାପି ଶୁଦ୍ଧ ରହିବା'.
ଗର୍ଭାଚ୍ଚ୍ଯୁତସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଜାତକର୍ମାଦିକଂ ଶୁଚିଃ । ଚକାର ଵିଧିଵଦ୍ଵିପ୍ରୋ ଦର୍ଭପାଣିଃ ସୁମଂଗଲଃ
ଗର୍ଭରୁ ପଡିଥିବା ପୁଅ ପାଇଁ, ଶୁଭ ଦର୍ଭା ହାତରେ ଧରି, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମ ସଂସ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିଲେ।
ଚ୍ଯଵନାଚ୍ଚ୍ଯଵନଂ ପ୍ରାହୁଃ ପୁତ୍ରଂ ସର୍ଵେ ତପସ୍ଵିନଃ । ଶନୈଃଶନୈଃ ସ ଵଵୃଧେ ଶୁକ୍ଲେ ପ୍ରତିପଦିଂଦୁଵତ୍
ପୁଅ ଗର୍ଭରୁ ପଡିଥିବାରୁ, ସମସ୍ତ ତପସ୍ୱୀ ତାଙ୍କୁ 'ଚ୍ୟବନ' ନାମ ଦେଲେ; ସେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପକ୍ଷର ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ।
ସ ଜଗାମ ତପଃ କର୍ତୁଂ ରେଵାଂ ଲୋକୈକପାଵନୀମ୍ । ଶିଷ୍ଯୈଃ ପରିଵୃତଃ ସର୍ଵୈସ୍ତପୋବଲସମନ୍ଵିତୈଃ
ସେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ରେବା ନଦୀକୁ ଗଲେ, ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଥିବା ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହିତ ଥିଲେ।
ଗତ୍ଵା ତତ୍ର ତପସ୍ତେପେ ଵର୍ଷାଣାମଯୁତଂ ମହାନ୍ । ଅଂସଯୋଃ କିଂଶୁକୌ ଜାତୌ ଵଲ୍ମୀକୋପରିଶୋଭିତୌ
ସେଠାରେ ଗିଅ, ମହାପୁରୁଷ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲେ; ତାଙ୍କ ଅଂଶରେ ଦୁଇଟି କିଂଶୁକ ଗଛ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଭୂମିର ଉପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା।
ମୃଗା ଆଗତ୍ଯ ତସ୍ଯାଂଗେ କଂଡୂଂ ଵିଦଧୁରୁତ୍ସୁକାଃ । ନ କିଂଚିତ୍ସ ହି ଜାନାତି ଦୁର୍ଵାରତପସାଵୃତଃ
ଉତ୍ସୁକ ହରିଣମାନେ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଖୁଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିବା ଚ୍ୟବନ କିଛି ଜାଣିଲେ ନାହିଁ।
କଦାଚିନ୍ମନୁରୁଦ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଂ ପ୍ରତି ପ୍ରଭୁଃ । ସକୁଟୁଂବୋ ଯଯୌ ରେଵାଂ ମହାବଲସମାଵୃତଃ
ଏକଥର, ମନୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, ପରିବାର ସହିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଳ ନେଇ ରେବାକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ମହାନଦ୍ଯାଂ ସଂତର୍ପ୍ଯ ପିତୃଦେଵତାଃ । ଦାନାନି ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପ୍ରାଦାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁପ୍ରତୁଷ୍ଟଯେ
ସେଠାରେ ବଡ଼ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ।
ତତ୍କନ୍ଯା ଵିଚରଂତୀ ସା ଵନମଧ୍ଯେ ଇତସ୍ତତଃ । ସଖୀଭିଃ ସହିତା ରମ୍ଯା ତପ୍ତହାଟକଭୂଷଣା
ତାଙ୍କର ରମ୍ୟା କନ୍ୟା, ତପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗହଣା ପିନ୍ଧି, ସଖୀମାନେ ସହିତ ଅଟୁଟ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚି ଉଠିଲେ।