ପଯୋଷ୍ଣୀତୀରମାସାଦ୍ଯ ଜଗାମ ସ ହଯୋତ୍ତମଃ । ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଯଯୁଃ ସର୍ଵେ ଯୋଧା ଵୈ ହଯରକ୍ଷିଣଃ
ପୟୋଷ୍ଣୀ ନଦୀ ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯୋଧା ଓ ଘୋଡ଼ାର ରକ୍ଷକମାନେ ପଛରେ ଅନୁସରଣ କଲେ।
ଆଶ୍ରମାନ୍ଵିଵିଧାନ୍ପଶ୍ଯନ୍ନୃଷୀଣାଂ ସୁତପୋଭୃତାମ୍ । ତତ୍ରତତ୍ର ଵିଶୃଣ୍ଵାନୋ ରଘୁନାଥଗୁଣୋଦଯମ୍
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି, ସେଠାଠାରେ ରଘୁନାଥଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ମହିମାର ଗୀତ ଶୁଣୁଥିଲେ।
ଏଷ ଧୀମାନ୍ହରିର୍ଯାତି ହରିଣା ପରିରକ୍ଷିତଃ । ହରିଭିର୍ହରିଭକ୍ତୈଶ୍ଚ ହରିଵର୍ଯାନୁଗୈର୍ମୁହୁଃ
ଏହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ହରି, ହରିଙ୍କର ରକ୍ଷାରେ ଅଗ୍ରସର ହେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ସଦା ବାନର, ହରିଭକ୍ତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହରିଅନୁଗତମାନେ ସହିତ ରହନ୍ତି।
ଇତି ଶୃଣ୍ଵଞ୍ଛୁଭା ଵାଚୋ ମୁନୀନାଂ ପରିତଃ ପ୍ରଭୁଃ । ତୁତୋଷ ଭକ୍ତ୍ଯୁତ୍କଲିତଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିଭୃତାଂ ମହାନ୍
ଏପରି ଭାବରେ, ମହାପ୍ରଭୁ ଚାରିପାଖରେ ମୁନିମାନଙ୍କର ଶୁଭ ବାଣୀ ଶୁଣି, ଭକ୍ତିରେ ଉତ୍କଳିତ ହୃଦୟ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା।
ଦଦର୍ଶ ଚାଶ୍ରମଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଜନଜଂତୁସମାକୁଲମ୍ । ଵେଦଧ୍ଵନିହତାଶେଷା ମଂଗଲଂ ଶୃଣ୍ଵତାଂ ନୃଣାମ୍
ସେ ଏକ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମଣିଷ ଓ ପଶୁପକ୍ଷୀ ଭରିଥିଲେ, ଏଉଁଠାରେ ବେଦର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ ଯାହା ଶୁଣୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅଶୁଭ ଦୂର କରୁଥିଲା।
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରହଵିର୍ଧୂମ ପଵିତ୍ରିତନଭୋଖିଲମ୍ । ମୁନିଵର୍ଯକୃତାନେକ ଯାଗଯୂପସୁଶୋଭିତମ୍
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରର ହବିର ଧୂଆଁ ସମସ୍ତ ଆକାଶକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିଲା, ଏବଂ ମହାମୁନିମାନେ ନିର୍ମିତ ଅନେକ ଯଜ୍ଞସ୍ତମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ଯତ୍ର ଗାଵସ୍ତୁ ହରିଣା ପାଲ୍ଯଂତେ ପାଲନୋଚିତାଃ । ମୂଷକା ନ ଖନଂତ୍ଯସ୍ମିନ୍ବିଡାଲସ୍ଯ ଭଯାଦ୍ବିଲମ୍
ଏଠାରେ ବନର ମାନ୍ଦ ମାନ୍ଦ ଗାଈମାନେ ବାନରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଥାଯଥ ରକ୍ଷିତ, ଏଠାରେ ଉନ୍ଦୁରମାନେ ବିଲ ଖୋଦେନାହାନ୍ତି, ବିଲାଳଙ୍କ ଭୟରେ।
ମଯୂରୈର୍ନକୁଲୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ କ୍ରୀଡଂତି ଫଣିନୋନିଶମ୍ । ଗଜୈଃ ସିଂହୈର୍ନିତ୍ଯମତ୍ର ସ୍ଥୀଯତେ ମିତ୍ରତାଂ ଗତୈଃ
ମୟୂରମାନେ ନକୁଳ ସହ ଖେଳୁଥିଲେ, ସାପମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଦିନ ଓ ରାତି ଖେଳୁଥିଲେ; ଏଠାରେ ହାତୀ ଓ ସିଂହ ସଦା ମିତ୍ରତାରେ ବସୁଥିଲେ।
ଏଣାସ୍ତତ୍ରତ୍ଯ ନୀଵାରଭକ୍ଷଣେଷୁ କୃତାଦରାଃ । ନ ଭଯଂ କୁର୍ଵତେ କାଲାଦ୍ରକ୍ଷିତା ମୁନିଵୃଂଦକୈଃ
ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣମୃଗମାନେ ନୀବାର ଖାଇବାରେ ମନ ଲଗାଇ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ କାଳର ଭୟ କରୁନାହାନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ।
ଗାଵଃ କୁଂଭସମୋଧସ୍କା ନଂଦିନୀ ସମଵିଗ୍ରହାଃ । କୁର୍ଵଂତି ଚରଣୋତ୍ଥେନ ରଜସେଲାଂ ପଵିତ୍ରିତାମ୍
ଏଠାରେ ଗାଈମାନେ ଘଡ଼ାପରି ଦୁଧ ଭରା ଉଦର ଓ ନନ୍ଦିନୀ ପରି ଦେହ ଥିବା, ସେମାନେ ପାଦରେ ଉଠୁଥିବା ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା ଭୂମିକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିଲେ।
ମୁନିଵର୍ଯାଃ ସମିତ୍ପାଣି ପଦ୍ମୈର୍ଧର୍ମକ୍ରିଯୋଚିତାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପପ୍ରଚ୍ଛସୁମତିଂ ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ରାମ ମଂତ୍ରିଣମ୍
ମହାମୁନିମାନେ ହାତରେ ହୋମକାଠି ଏବଂ ପଦ୍ମ ଧରି, ଧର୍ମର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାମଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମତିଙ୍କୁ ପଚାରାଯାଇଲା ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ସୁମତେ କସ୍ଯ ସଂସ୍ଥାନଂ ମୁନେର୍ଭାତି ପୁରୋଗତମ୍ । ନିର୍ଵୈରିଜଂତୁ ସଂସେଵ୍ଯଂ ମୁନିଵୃଂଦସମାକୁଲମ୍
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ସୁମତି, ସାମ୍ନାରେ ଯେଉଁ ଆଶ୍ରମ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହା କାହାର? ଏଠାରେ ଅନେକ ମୁନି ଓ ଶାନ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରହିଛନ୍ତି, କୌଣସି ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ, ଏହା କାହାର ଆଶ୍ରମ?
ଶ୍ରୋଷ୍ଯାମି ମୁନିଵାର୍ତାଂ ଚ ଵିଦଧାମି ପଵିତ୍ରତାମ୍ । ନିଜଂ ଵପୁସ୍ତଦୀଯାଭିର୍ଵାର୍ତାଭିର୍ଵର୍ଣନାଦିଭିଃ
ମୁଁ ଏହି ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ ଏବଂ ପବିତ୍ରତାର କାମ କରିବି; ମୁଁ ମୋର କଥା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ କଥା ଓ ବିବରଣୀ ଦ୍ୱାରା କହିବି ।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । କଥଯାମାସ ସଚିଵୋ ରଘୁନାଥସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ଏଭଳି ମହାନ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରଘୁନାଥଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ଚ୍ଯଵନସ୍ଯାଶ୍ରମଂ ଵିଦ୍ଧି ମହାତାପସଶୋଭିତମ୍ । ନିର୍ଵୈରିଜଂତୁସଂକୀର୍ଣଂ ମୁନିପତ୍ନୀଭିରାଵୃତମ୍
ସୁମତି କହିଲେ: ଏହି ହେଉଛି ଚ୍ୟବନ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ, ଯେଉଁଠାରେ ମହାତ୍ୟାଗୀ ଅଛନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏଠାରେ ରହିଛନ୍ତି ଏବଂ ମୁନିଙ୍କର ଗୃହଣୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଅଛନ୍ତି ।
ଯୋଽସୌ ମହାମୁନିଃ ସ୍ଵର୍ଗଵୈଦ୍ଯଯୋର୍ଭାଗମାଦଧାତ୍ । ସ୍ଵାଯଂଭୁଵମହାଯଜ୍ଞେ ଶକ୍ରମାନଵିଭେଦନଃ
ଏହି ମହାମୁନି ହେଉଛନ୍ତି ସେଉଁଠି, ଯିଏ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମହାଯଜ୍ଞରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ଔଷଧିମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବମାନେର ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲେ ।
ମହାମୁନେଃ ପ୍ରଭାଵୋଽଯଂ ନ କେନାପି ସମାପ୍ଯତେ । ତପୋବଲସମୃଦ୍ଧସ୍ଯ ଵେଦମୂର୍ତିଧରସ୍ଯ ହ
ଏହି ମହାମୁନିଙ୍କର ଶକ୍ତି କେହି ସମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ବେଦର ଆକାର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମାନୁଜୋ ଵାର୍ତାଂ ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ମହାମୁନେଃ । ସର୍ଵଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସୁମତିଂ ଶକ୍ରମାନାଦିଭଂଜନମ୍
ଚ୍ୟବନ ମହାମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ଭାଇ ସମସ୍ତ କଥା ସୁମତିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବମାନେର ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲେ ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। କଦାସୌ ଦସ୍ରଯୋର୍ଭାଗଂ ଚକାର ସୁରପଂକ୍ତିଷୁ । କିଂ କୃତଂ ଦେଵରାଜେନ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵ ମହାମଖେ
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ସେ କେବେ ଦ୍ୱା ଅଶ୍ୱିନୀକୁ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଦେଇଥିଲେ? ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମହାଯଜ୍ଞରେ ଦେବତାମାନେର ରାଜା କଣ କରିଥିଲେ?
ସୁମତିରୁଵାଚ। ବ୍ରହ୍ମଵଂଶେଽତିଵିଖ୍ଯାତୋ ମୁନିର୍ଭୃଗୁରିତି ଶ୍ରୁତଃ । କଦାଚିଦ୍ଗତଵାନ୍ସାଯଂ ସମିଦାହରଣଂ ପ୍ରତି
ସୁମତି କହିଲେ: ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଂଶରେ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ମୁନି ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଭୃଗୁ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ; ଏକ ଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସେ ହୋମକାଠି ଆଣିବାକୁ ଗଲେ ।
ତଦା ମଖଵିନାଶାଯ ଦମନୋ ରାକ୍ଷସୋ ବଲୀ । ଆଗତ୍ଯୋଚ୍ଚୈର୍ଜଗାଦେଦଂ ମହାଭଯକରଂ ଵଚଃ
ତେବେ, ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଦମନ ନାମକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ଆସି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଭୟଙ୍କର କଥା କହିଲା ।
କୁତ୍ରାସ୍ତି ମୁନିବଂଧୁଃ ସ କୁତ୍ର ତନ୍ମହିଲାନଘା । ପୁନଃ ପୁନରୁଵାଚେଦଂ ଵଚୋ ରୋଷସମାକୁଲଃ
ସେ କହିଲା: 'ମୁନିଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟ କେଉଁଠି? ତାଙ୍କର ନିର୍ମଳ ଗୃହଣୀ କେଉଁଠି?' ପୁନିପୁନି ଏହି କଥା କହି, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇଥିଲା ।
ତଦାହୁତଵହୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ରାକ୍ଷସାଦ୍ଭଯମାଗତମ୍ । ଦର୍ଶଯାମାସ ତଜ୍ଜାଯାମଂତର୍ଵତ୍ନୀମନିଂଦିତାମ୍
ତେବେ ଅଗ୍ନି ଜାଣିଲେ ଯେ ଏହି ଭୟ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଆସିଛି, ସେ ମୁନିଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେଲେ ।
ଜହାର ରାକ୍ଷସସ୍ତାଂ ତୁ ରୁଦଂତୀଂ କୁରରୀମିଵ । ଭୃଗୋ ରକ୍ଷପତେ ରକ୍ଷ ରକ୍ଷ ନାଥ ତପୋନିଧେ
ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ ଧରି ନେଲା, ଯେପରି ଏକ ଚିଲିକା ଚଢ଼ି ଚଢ଼ି ଉଡ଼ିଯାଏ, ସେ 'ଭୃଗୁ, ତପସ୍ୟାର ଧନ, ରକ୍ଷା କର, ନାଥ!' ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ ।
ଏଵଂ ଵଦଂତୀମାର୍ତାଂ ତାଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ନିରଗାଦ୍ବହିଃ । ଦୁଷ୍ଟୋ ଵାକ୍ଯପ୍ରହାରେଣ ବୋଧଯନ୍ସ ଭୃଗୋଃ ସତୀମ୍
ଏଭଳି କାନ୍ଦୁଥିବା ଦୁଃଖିତାକୁ ଧରି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ବାହାରେ ନେଲା, ଭୃଗୁଙ୍କ ସତୀକୁ କଠୋର କଥା କହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିଲା ।
ତତୋ ମହାଭଯତ୍ରସ୍ତୋ ଗର୍ଭଶ୍ଚୋଦରମଧ୍ଯତଃ । ପପାତ ପ୍ରଜ୍ଵଲନ୍ନେତ୍ରୋ ଵୈଶ୍ଵାନର ଇଵାଂଗଜଃ
ତେବେ ଭୟରେ ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଏକ ଶିଶୁ ପଡ଼ିଗଲା, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଥିଲା ।
ତେନୋକ୍ତଂ ମା ଵ୍ରଜାଶୁ ତ୍ଵଂ ଭସ୍ମୀ ଭଵ ସୁଦୁର୍ମତେ । ନ ହି ସାଧ୍ଵୀ ପରାମର୍ଶଂ କୃତ୍ଵା ଶ୍ରେଯୋଽଧିଯାସ୍ଯସି
ସେ କହିଲା: 'ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଯିଅନାହିଁ, ତୁମେ ଭସ୍ମ ହେଉ, ଦୁଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି! ଏକ ସତୀକୁ ଛୁଇଁଲେ କେବେ ମଙ୍ଗଳ ମିଳିବ ନାହିଁ ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ପପାତାଶୁ ଭସ୍ମୀଭୂତକଲେଵରଃ । ମାତା ତଦାର୍ଭକଂ ନୀତ୍ଵା ଜଗାମାଶ୍ରମମୁନ୍ମନାଃ
ଏଭଳି କହିବା ସାଥିରେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲା; ତାପରେ ମାଆ ତାଙ୍କ ଶିଶୁକୁ ନେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ, ମନ ଅଶାନ୍ତ ଥିଲା ।
ଭୃଗୁର୍ଵହ୍ନିକୃତଂ ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କୋପସମାକୁଲଃ । ଶଶାପ ସର୍ଵଭକ୍ଷସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵ ଦୁଷ୍ଟାରିସୂଚକ
ଭୃଗୁ ଅଗ୍ନିଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣି ରୋଷରେ ଭରିଯାଇ, ଅଗ୍ନିକୁ ଶାପ ଦେଲେ — 'ତୁମେ ସବୁକିଛି ଭକ୍ଷଣ କରିବା, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତାର ଚିହ୍ନ ହେବା'.
ତଦା ଶପ୍ତୋଽତିଦୁଃଖାର୍ତୋ ଜଗ୍ରାହାଂଘ୍ର୍ଯାଶୁଶୁକ୍ଷଣିଃ । କୁରୁ ମେଽନୁଗ୍ରହଂ ସ୍ଵାମିନ୍କୃପାର୍ଣଵ ମହାମତେ
ଶାପ ପାଇ ଅଗ୍ନି ବହୁ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ଭୃଗୁଙ୍କର ପାଦ ଧରି ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ — 'ମହାମତି, କୃପାର ସାଗର, ମୋତେ ଦୟା କରନ୍ତୁ'.