ସୁମଦ ଉଵାଚ। କଚ୍ଚିଦାସ୍ତେ ସୁଖଂ ରାମଃ ସର୍ଵଲୋକଶିରୋମଣିଃ । ଭକ୍ତରକ୍ଷାଵତାରୋଽଯଂ ମମାନୁଗ୍ରହକାରକଃ
ସୁମଦ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ଲୋକର ମୁକୁଟ ମଣି ରାମ କି ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି? ସେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଅବତାର ନେଇଛନ୍ତି ଏବଂ ମୋତେ କୃପା କରିଛନ୍ତି ।
ଧନ୍ଯା ଲୋକା ଇମେ ପୁର୍ଯାଂ ରଘୁନାଥମୁଖାଂବୁଜମ୍ । ଯେ ପିବଂତ୍ଯନିଶଂ ଚାକ୍ଷିପୁଟକୈଃ ପରିମୋଦିତାଃ
ଏହି ସହରରେ ଯେଉଁମାନେ ରଘୁନାଥଙ୍କର ପଦ୍ମମୁଖକୁ ନିଜ ଆଖିରେ ଦିନରାତି ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ ।
ଅର୍ଥଜାତଂ ମଦୀଯଂ ଚ ନିତରାଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ । କୃତାର୍ଥଂ କୁଲଭୂମ୍ଯାଦି ଵସ୍ତୁଜାତଂ ମହାମତେ
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ସମସ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପତି ଏବଂ ମୋ ପରିବାରର ଜମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟସମୂହ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରିଛି।
କାମାକ୍ଷଯା ପ୍ରସାଦୋ ମେ କୃତଃ ପୂର୍ଵଂ ଦଯାର୍ଦ୍ରଯା । ରଘୁନାଥମୁଖାଂଭୋଜଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯେଦ୍ଯ ସକୁଟୁଂବକଃ
ମୋର ମନରେ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନଥିବା ଓ ଗଭୀର ଦୟାରୁ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଥିଲି, ଯାହାର ଫଳରେ ଏବେ ସେ ତାଙ୍କର ପରିବାର ସହିତ ରଘୁନାଥଙ୍କ ମୁଖକମଳ ଦେଖିପାରିବ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵତି ଵୀରେ ତୁ ସୁମଦେ ପାର୍ଥିଵୋତ୍ତମେ । ସର୍ଵଂ ତତ୍କଥଯାମାସ ରଘୁନାଥଗୁଣୋଦଯମ୍
ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେ ଶୂରବୀର ଓ ରାଜାମାନ୍ୟ ସୁମଦା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରଘୁନାଥଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ମହିମା ବିସ୍ତାରରେ କହିଦେଲେ।
ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ତତ୍ର ସଂସ୍ଥିତ୍ଯ ରଘୁନାଥାନୁଜଃ ପରମ୍ । ଗଂତୁଂ ଚକାର ଧିଷଣାଂ ରାଜ୍ଞା ସହ ମହାମତିଃ
ସେଠାରେ ତିନି ରାତି ରହି, ରଘୁନାଥଙ୍କ ଛୋଟଭାଇ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ସହ ଏଠାରୁ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ।
ତଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସୁମଦଃ ଶୀଘ୍ରଂ ପୁତ୍ରଂ ରାଜ୍ଯେଽଭ୍ଯଷେଚଯତ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ମହାରାଜ୍ଞା ପୁଷ୍କଲେନାନୁମୋଦିତଃ
ଏହି କଥା ଜାଣି, ସୁମଦା ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କଲେ, ଏହି କାମରେ ମହାରାଜା ଶତୃଘ୍ନ ଓ ପୁଷ୍କଳ ଖୁସି ହେଲେ।
ଵାସାଂସି ବହୁରତ୍ନାନି ଧନାନି ଵିଵିଧାନି ଚ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନସେଵକେଭ୍ଯୋଽସୌ ପ୍ରାଦାତ୍ତତ୍ର ମହାମତିଃ
ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଅନେକ ବସ୍ତ୍ର, ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିମୁକ୍ତା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଧନ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସେବକମାନେଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।
ତତୋ ଗମନମାରେଭେ ମଂତ୍ରିଭିର୍ବହୁଵିତ୍ତମୈଃ । ପତ୍ତିଭିର୍ଵାଜିଭିର୍ନାଗୈଃ ସଦଶ୍ଵୈରଥ କୋଟିଭିଃ
ତାପରେ, ଧନୀ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ପଦାତି, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ଅଗଣିତ ଉତ୍ତମ ରଥ ସହିତ ସେ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ସହିତସ୍ତେନ ସୁମଦେନ ଧନୁର୍ଭୃତା । ଜଗାମ ମାର୍ଗେ ଵିହସନ୍ରଘୁନାଥପ୍ରତାପଭୃତ୍
ଧନୁର୍ଧାରୀ ସୁମଦାଙ୍କ ସହ ଶତୃଘ୍ନ ହସିହସି ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିଗଲେ, ରଘୁନାଥଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଧାରଣ କରି।
ପଯୋଷ୍ଣୀତୀରମାସାଦ୍ଯ ଜଗାମ ସ ହଯୋତ୍ତମଃ । ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଯଯୁଃ ସର୍ଵେ ଯୋଧା ଵୈ ହଯରକ୍ଷିଣଃ
ପୟୋଷ୍ଣୀ ନଦୀ ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯୋଧା ଓ ଘୋଡ଼ାର ରକ୍ଷକମାନେ ପଛରେ ଅନୁସରଣ କଲେ।
ଆଶ୍ରମାନ୍ଵିଵିଧାନ୍ପଶ୍ଯନ୍ନୃଷୀଣାଂ ସୁତପୋଭୃତାମ୍ । ତତ୍ରତତ୍ର ଵିଶୃଣ୍ଵାନୋ ରଘୁନାଥଗୁଣୋଦଯମ୍
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି, ସେଠାଠାରେ ରଘୁନାଥଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ମହିମାର ଗୀତ ଶୁଣୁଥିଲେ।
ଏଷ ଧୀମାନ୍ହରିର୍ଯାତି ହରିଣା ପରିରକ୍ଷିତଃ । ହରିଭିର୍ହରିଭକ୍ତୈଶ୍ଚ ହରିଵର୍ଯାନୁଗୈର୍ମୁହୁଃ
ଏହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ହରି, ହରିଙ୍କର ରକ୍ଷାରେ ଅଗ୍ରସର ହେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ସଦା ବାନର, ହରିଭକ୍ତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହରିଅନୁଗତମାନେ ସହିତ ରହନ୍ତି।
ଇତି ଶୃଣ୍ଵଞ୍ଛୁଭା ଵାଚୋ ମୁନୀନାଂ ପରିତଃ ପ୍ରଭୁଃ । ତୁତୋଷ ଭକ୍ତ୍ଯୁତ୍କଲିତଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିଭୃତାଂ ମହାନ୍
ଏପରି ଭାବରେ, ମହାପ୍ରଭୁ ଚାରିପାଖରେ ମୁନିମାନଙ୍କର ଶୁଭ ବାଣୀ ଶୁଣି, ଭକ୍ତିରେ ଉତ୍କଳିତ ହୃଦୟ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା।
ଦଦର୍ଶ ଚାଶ୍ରମଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଜନଜଂତୁସମାକୁଲମ୍ । ଵେଦଧ୍ଵନିହତାଶେଷା ମଂଗଲଂ ଶୃଣ୍ଵତାଂ ନୃଣାମ୍
ସେ ଏକ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମଣିଷ ଓ ପଶୁପକ୍ଷୀ ଭରିଥିଲେ, ଏଉଁଠାରେ ବେଦର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ ଯାହା ଶୁଣୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅଶୁଭ ଦୂର କରୁଥିଲା।
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରହଵିର୍ଧୂମ ପଵିତ୍ରିତନଭୋଖିଲମ୍ । ମୁନିଵର୍ଯକୃତାନେକ ଯାଗଯୂପସୁଶୋଭିତମ୍
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରର ହବିର ଧୂଆଁ ସମସ୍ତ ଆକାଶକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିଲା, ଏବଂ ମହାମୁନିମାନେ ନିର୍ମିତ ଅନେକ ଯଜ୍ଞସ୍ତମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ଯତ୍ର ଗାଵସ୍ତୁ ହରିଣା ପାଲ୍ଯଂତେ ପାଲନୋଚିତାଃ । ମୂଷକା ନ ଖନଂତ୍ଯସ୍ମିନ୍ବିଡାଲସ୍ଯ ଭଯାଦ୍ବିଲମ୍
ଏଠାରେ ବନର ମାନ୍ଦ ମାନ୍ଦ ଗାଈମାନେ ବାନରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଥାଯଥ ରକ୍ଷିତ, ଏଠାରେ ଉନ୍ଦୁରମାନେ ବିଲ ଖୋଦେନାହାନ୍ତି, ବିଲାଳଙ୍କ ଭୟରେ।
ମଯୂରୈର୍ନକୁଲୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ କ୍ରୀଡଂତି ଫଣିନୋନିଶମ୍ । ଗଜୈଃ ସିଂହୈର୍ନିତ୍ଯମତ୍ର ସ୍ଥୀଯତେ ମିତ୍ରତାଂ ଗତୈଃ
ମୟୂରମାନେ ନକୁଳ ସହ ଖେଳୁଥିଲେ, ସାପମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଦିନ ଓ ରାତି ଖେଳୁଥିଲେ; ଏଠାରେ ହାତୀ ଓ ସିଂହ ସଦା ମିତ୍ରତାରେ ବସୁଥିଲେ।
ଏଣାସ୍ତତ୍ରତ୍ଯ ନୀଵାରଭକ୍ଷଣେଷୁ କୃତାଦରାଃ । ନ ଭଯଂ କୁର୍ଵତେ କାଲାଦ୍ରକ୍ଷିତା ମୁନିଵୃଂଦକୈଃ
ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣମୃଗମାନେ ନୀବାର ଖାଇବାରେ ମନ ଲଗାଇ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ କାଳର ଭୟ କରୁନାହାନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ।
ଗାଵଃ କୁଂଭସମୋଧସ୍କା ନଂଦିନୀ ସମଵିଗ୍ରହାଃ । କୁର୍ଵଂତି ଚରଣୋତ୍ଥେନ ରଜସେଲାଂ ପଵିତ୍ରିତାମ୍
ଏଠାରେ ଗାଈମାନେ ଘଡ଼ାପରି ଦୁଧ ଭରା ଉଦର ଓ ନନ୍ଦିନୀ ପରି ଦେହ ଥିବା, ସେମାନେ ପାଦରେ ଉଠୁଥିବା ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା ଭୂମିକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିଲେ।
ମୁନିଵର୍ଯାଃ ସମିତ୍ପାଣି ପଦ୍ମୈର୍ଧର୍ମକ୍ରିଯୋଚିତାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପପ୍ରଚ୍ଛସୁମତିଂ ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ରାମ ମଂତ୍ରିଣମ୍
ମହାମୁନିମାନେ ହାତରେ ହୋମକାଠି ଏବଂ ପଦ୍ମ ଧରି, ଧର୍ମର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାମଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମତିଙ୍କୁ ପଚାରାଯାଇଲା ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ସୁମତେ କସ୍ଯ ସଂସ୍ଥାନଂ ମୁନେର୍ଭାତି ପୁରୋଗତମ୍ । ନିର୍ଵୈରିଜଂତୁ ସଂସେଵ୍ଯଂ ମୁନିଵୃଂଦସମାକୁଲମ୍
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ସୁମତି, ସାମ୍ନାରେ ଯେଉଁ ଆଶ୍ରମ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହା କାହାର? ଏଠାରେ ଅନେକ ମୁନି ଓ ଶାନ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରହିଛନ୍ତି, କୌଣସି ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ, ଏହା କାହାର ଆଶ୍ରମ?
ଶ୍ରୋଷ୍ଯାମି ମୁନିଵାର୍ତାଂ ଚ ଵିଦଧାମି ପଵିତ୍ରତାମ୍ । ନିଜଂ ଵପୁସ୍ତଦୀଯାଭିର୍ଵାର୍ତାଭିର୍ଵର୍ଣନାଦିଭିଃ
ମୁଁ ଏହି ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ ଏବଂ ପବିତ୍ରତାର କାମ କରିବି; ମୁଁ ମୋର କଥା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ କଥା ଓ ବିବରଣୀ ଦ୍ୱାରା କହିବି ।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । କଥଯାମାସ ସଚିଵୋ ରଘୁନାଥସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ଏଭଳି ମହାନ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରଘୁନାଥଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ଚ୍ଯଵନସ୍ଯାଶ୍ରମଂ ଵିଦ୍ଧି ମହାତାପସଶୋଭିତମ୍ । ନିର୍ଵୈରିଜଂତୁସଂକୀର୍ଣଂ ମୁନିପତ୍ନୀଭିରାଵୃତମ୍
ସୁମତି କହିଲେ: ଏହି ହେଉଛି ଚ୍ୟବନ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ, ଯେଉଁଠାରେ ମହାତ୍ୟାଗୀ ଅଛନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏଠାରେ ରହିଛନ୍ତି ଏବଂ ମୁନିଙ୍କର ଗୃହଣୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଅଛନ୍ତି ।
ଯୋଽସୌ ମହାମୁନିଃ ସ୍ଵର୍ଗଵୈଦ୍ଯଯୋର୍ଭାଗମାଦଧାତ୍ । ସ୍ଵାଯଂଭୁଵମହାଯଜ୍ଞେ ଶକ୍ରମାନଵିଭେଦନଃ
ଏହି ମହାମୁନି ହେଉଛନ୍ତି ସେଉଁଠି, ଯିଏ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମହାଯଜ୍ଞରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ଔଷଧିମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବମାନେର ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲେ ।
ମହାମୁନେଃ ପ୍ରଭାଵୋଽଯଂ ନ କେନାପି ସମାପ୍ଯତେ । ତପୋବଲସମୃଦ୍ଧସ୍ଯ ଵେଦମୂର୍ତିଧରସ୍ଯ ହ
ଏହି ମହାମୁନିଙ୍କର ଶକ୍ତି କେହି ସମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ବେଦର ଆକାର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମାନୁଜୋ ଵାର୍ତାଂ ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ମହାମୁନେଃ । ସର୍ଵଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସୁମତିଂ ଶକ୍ରମାନାଦିଭଂଜନମ୍
ଚ୍ୟବନ ମହାମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ଭାଇ ସମସ୍ତ କଥା ସୁମତିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବମାନେର ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲେ ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। କଦାସୌ ଦସ୍ରଯୋର୍ଭାଗଂ ଚକାର ସୁରପଂକ୍ତିଷୁ । କିଂ କୃତଂ ଦେଵରାଜେନ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵ ମହାମଖେ
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ସେ କେବେ ଦ୍ୱା ଅଶ୍ୱିନୀକୁ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଦେଇଥିଲେ? ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମହାଯଜ୍ଞରେ ଦେବତାମାନେର ରାଜା କଣ କରିଥିଲେ?
ସୁମତିରୁଵାଚ। ବ୍ରହ୍ମଵଂଶେଽତିଵିଖ୍ଯାତୋ ମୁନିର୍ଭୃଗୁରିତି ଶ୍ରୁତଃ । କଦାଚିଦ୍ଗତଵାନ୍ସାଯଂ ସମିଦାହରଣଂ ପ୍ରତି
ସୁମତି କହିଲେ: ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଂଶରେ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ମୁନି ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଭୃଗୁ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ; ଏକ ଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସେ ହୋମକାଠି ଆଣିବାକୁ ଗଲେ ।