ଯତ୍ର ଗ୍ରାମେ ସ୍ଥିତୋ ନୂନଂ ଭରତୋ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲଃ । ଵିଲାପଂ ପ୍ରକରୋତ୍ଯୁଚ୍ଚୈସ୍ତଂ ଗ୍ରାମଂ ସ ଦଦର୍ଶ ହ
ଯେଉଁ ଗ୍ରାମରେ ଭାଇପ୍ରେମୀ ଭରତ ରହୁଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ଗ୍ରାମକୁ ସେ ଦେଖିଲେ।
ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଅଥୋଗ୍ରଂ ସ ତପୋ ଦୈତ୍ଯୋ ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରକମ୍ । ଚକାର ଭାନୁମକ୍ଷ୍ଣା ଚ ପଶ୍ଯନ୍ନୂର୍ଧ୍ଵପଦେ ସ୍ଥିତଃ
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ତାପରେ ସେ ଦାନବ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କଲେ, ପାଦ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ଦୃଷ୍ଟି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ରଖି।
କୁଂଭକର୍ଣୋଽପି କୃତଵାଂସ୍ତପଃ ପରମଦୁଶ୍ଚରମ୍ । ଵିଭୀଷଣସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ଚଚାର ପରମଂ ତପଃ
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ। ବିଭୀଷଣ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ତଦା ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଗଵାନ୍ଦେଵଦେଵଃ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଦେଵଦାନଵଯକ୍ଷାଦି ମୁକୁଟୈଃ ପରିସେଵିତଃ
ତାପରେ ଭଗବାନ୍, ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବ, ପ୍ରଜାପତି, ଖୁସି ହେଲେ। ଦେବ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧି ସେଠାରେ ଥିଲେ।
ଦଦୌ ରାଜ୍ଯଂ ଚ ସୁମହଦ୍ଭୁଵନତ୍ରଯଭାସ୍ଵରମ୍ । ଵପୁଶ୍ଚ କୃତଵାନ୍ରମ୍ଯଂ ଦେଵଦାନଵସେଵିତମ୍
ସେ ତିନି ଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ, ଏବଂ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ସେବା କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେହ ଦାନ କଲେ।
ତଦା ସଂତାପିତୋ ଭ୍ରାତା ଧନଦୋ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ଵିମାନଂ ତୁ ତତୋ ନୀତଂ ଲଂକା ଚ ନଗରୀ ହଠାତ୍
ତାପରେ ଧନର ଦେବତା, ଧର୍ମବୁଦ୍ଧି ସମ୍ପନ୍ନ ଭାଇ, ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ। ସେଠାରୁ ତାଙ୍କର ବିମାନ ଓ ଲଙ୍କା ନଗରୀ ବଳେ ନେଇଯିବା ହେଲା।
ଭୁଵନଂ ତାପିତଂ ସର୍ଵଂ ଦେଵାଶ୍ଚୈଵ ଦିଵୋ ଗତାଃ । ହତଵାନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲଂ ମୁନୀନାଂ ମୂଲକୃଂତନଃ
ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଯାଇଥିଲେ । ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଘରକୁ ମୂଳରୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇଥିଲା ।
ତଦାତିଦୁଃଖିତା ଦେଵାଃ ସେଂଦ୍ରା ବ୍ରହ୍ମାଣମାଯଯୁଃ । ସ୍ତୁତିଂ ଚକ୍ରୁର୍ମହାତ୍ମାନୋ ଦଂଡଵତ୍ପ୍ରଣତିଂ ଗତାଃ
ତେବେ ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ, ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ସେମାନେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ତୁତି କଲେ ।
ତେ ତୁଷ୍ଟୁଵୁଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଵାଗ୍ଭିରର୍ଥ୍ଯାଭିରାଦୃତାଃ । ତତଃ ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଗଵାନ୍କିଂକରୋମୀତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆଦର ଓ ଆବେଗରେ ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ । ତାପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଭଗବାନ କହିଲେ, 'ମୁଁ କଣ କରିବି?'
ତତୋ ନିଵେଦଯାଂଚକ୍ରୁର୍ବ୍ରହ୍ମଣେ ଵିବୁଧାଃ ପୁରଃ । ଦଶଗ୍ରୀଵାଚ୍ଚ ସଂକଷ୍ଟଂ ତଥା ନିଜପରାଭଵମ୍
ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଶମୁଖୀ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା କଷ୍ଟ ଓ ନିଜେମାନେ ପଡ଼ିଥିବା ପରାଜୟ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ ।
କ୍ଷଣଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଯଯୌ ବ୍ରହ୍ମା କୈଲାସଂ ତ୍ରିଦଶୈଃ ସହ । ତସ୍ଯ ଶୈଲସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵେ ତୁ ଵୈଚିତ୍ର୍ଯେଣ ସମାକୁଲାଃ
କିଛି କ୍ଷଣ ଧ୍ୟାନ କରି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନେ ସହ କୈଳାଶକୁ ଗଲେ । ସେ ପାହାଡ଼ର ପାଶେ ସେମାନେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ।
ସ୍ଥିତାଃ ସଂତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ଦେଵାଃ ଶଂଭୁଂ ଶକ୍ରପୁରୋଗମାଃ । ନମୋ ଭଵାଯ ଶର୍ଵାଯ ନୀଲଗ୍ରୀଵାଯ ତେ ନମଃ
ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବତାମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ — 'ଭବ, ଶର୍ବ, ନୀଳକଣ୍ଠ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର ।'
ନମଃ ସ୍ଥୂଲାଯ ସୂକ୍ଷ୍ମାଯ ବହୁରୂପାଯ ତେ ନମଃ । ଇତି ସର୍ଵମୁଖେନୋକ୍ତାଂ ଵାଣୀମାକର୍ଣ୍ଯ ଶଂକରଃ
'ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ବହୁ ରୂପ ଧାରୀ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର ।' ଏଭଳି ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣି, ଶିବ—
ପ୍ରୋଵାଚ ନଂଦିନଂ ଦେଵା ନାନଯେତି ମମାଂତିକମ୍ । ଏତସ୍ମିନ୍ନଂତରେ ଦେଵା ଆହୂତା ନଂଦିନା ଚ ତେ
ନନ୍ଦିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ସମସ୍ତ ଦେବତା ମୋର ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସନ୍ତୁ ।' ଏହି ମଧ୍ୟରେ ନନ୍ଦି ଦେବତାମାନେକୁ ଡାକିଲେ ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯାଂତଃପୁରେ ଦେଵା ଦଦୃଶୁର୍ଵିସ୍ମିତେକ୍ଷଣାଃ । ବ୍ରହ୍ମାଗତ୍ଯ ଦଦର୍ଶାଥ ଶଂକରଂ ଲୋକଶଂକରମ୍
ମହଲ୍ଲାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେବତାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ । ବ୍ରହ୍ମା ଆସି ଲୋକଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ।
ଗଣକୋଟିସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ସେଵିତଂ ମୋଦଶାଲିଭିଃ । ନଗ୍ନୈର୍ଵିରୂପୈଃ କୁଟିଲୈର୍ଧୂସରୈର୍ଵିକଟୈସ୍ତଥା
ଅନେକ ଗଣମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ସେବା କରୁଥିଲେ । କେହି ନଗ୍ନ, କେହି ବିକୃତ, କେହି ବାଙ୍କା, କେହି ଧୂସର ଓ କେହି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ପ୍ରଣିପତ୍ଯାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା ସହ ଦେଵୈଃ ପିତାମହଃ । ଉଵାଚ ଦେଵଦେଵେଶଂ ପଶ୍ଯାଵସ୍ଥାଂ ଦିଵୌକସାମ୍
ଦେବତାମାନେ ସହିତ ପିତାମହ ଶିର ନମାଇ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ି ଉଭେଇ ଲୋକନାଥଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ଦେବତାମାନେ ଯେମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ଦେଖନ୍ତୁ ।'
କୃପାଂ କୁରୁ ମହାଦେଵ ଶରଣାଗତଵତ୍ସଲ । ଦୁଷ୍ଟଦୈତ୍ଯଵଧାର୍ଥଂ ତ୍ଵଂ ସମୁଦ୍ଯୋଗଂ ଵିଧେହି ଭୋଃ
'ହେ ମହାଦେବ, ଆପଣ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ଭଲପାଆନ୍ତି, ଦୟା କରନ୍ତୁ । ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ କୃପା କରି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ ।'
ସୋଽପି ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୈନ୍ଯଶୋକସମନ୍ଵିତମ୍ । ତ୍ରିଦଶୈଃ ସହିତୈଃ ସର୍ଵୈରାଜଗାମ ହରେଃ ପଦମ୍
ସେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଦୟାଭାବର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ହରିଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ ।
ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ସସୁରୋରଗକିନ୍ନରାଃ । ଜଯ ମାଧଵ ଦେଵେଶ ଜଯ ଭକ୍ତଜନାର୍ତିହନ୍
ସମସ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା, ନାଗ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ଏହିପରି ସ୍ତୁତି କଲେ — 'ମାଧବ, ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ନାଶକ, ତୁମକୁ ବିଜୟ ହୋଉ ।'
ଵିଲୋକଯ ମହାଦେଵ ଲୋକଯସ୍ଵ ସ୍ଵସେଵକାନ୍ । ଇତ୍ଯୁଚ୍ଚୈର୍ଜଗଦୁଃ ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ଶର୍ଵପୁରୋଗମାଃ
'ମହାଦେବ, ଆମକୁ ଦେଖନ୍ତୁ, ନିଜ ସେବକମାନେକୁ ଚିହ୍ନନ୍ତୁ!' ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଶର୍ବଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଦାକିଲେ ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାକର୍ଣ୍ଯ ସୁରାଧିନାଥୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁରାର୍ତିଂ ପରିଚିଂତ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଃ । ଜଗାଦ ଦେଵାଞ୍ଜଲଦୋଚ୍ଚଯା ଗିରା ଦୁଃଖଂ ତୁ ତେଷାଂ ପ୍ରଶମଂ ନଯନ୍ନିଵ
ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି ଦେଖି ଓ ଚିନ୍ତା କରି, ବିଷ୍ଣୁ ମେଘର ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରରେ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେଉଁପରି ସେମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହେଉ ।
ଭୋ ବ୍ରହ୍ମଶର୍ଵେଂଦ୍ର ପୁରୋଗମାମରାଃ ଶୃଣ୍ଵଂତୁ ଵାଚଂ ଭଵତାଂ ହିତେରତାମ୍ । ଜାନେ ଦଶଗ୍ରୀଵକୃତଂ ଭଯଂ ଵସ୍ତନ୍ନାଶଯାମ୍ଯଦ୍ଯ କୃତାଵତାରଃ
'ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଶର୍ବ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଅମରମାନେ, ମୋର କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ତୁମମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ । ଦଶମୁଖୀ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଭୟକୁ ମୁଁ ଜାଣେଁ, ଏବେ ଅବତାର ନେଇ ସେଥିରୁ ମୁକ୍ତି ଦେବି ।'
ପୁରୀ ତ୍ଵଯୋଧ୍ଯା ରଵିଵଂଶଜାତୈର୍ନୃପୈର୍ମହାଦାନମଖାଦିସତ୍କ୍ରିଯୈଃ । ପ୍ରପାଲିତା ଭୂତଲମଂଡନୀଯା ଵିରାଜତେ ରାଜତଭୂମିଭାଗୈଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ରାଜାମାନେ ଶାସନ କରୁଥିବା ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀ, ବଡ଼ ଦାନ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲା । ରୌପ୍ୟ ମଣ୍ଡିତ ମହଲ୍ଲା ସହ ଏହି ନଗରୀ ଭୂମିକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରୁଥିଲା ।
ତସ୍ଯାଂ ଦଶରଥୋ ରାଜା ନିରପତ୍ଯଃ ଶ୍ରିଯାନ୍ଵିତଃ । ପାଲଯତ୍ଯଧୁନା ରାଜ୍ଯଂ ଦିକ୍ଚକ୍ରଜଯଵାନ୍ଵିଭୁଃ
ସେଠାରେ ଦଶରଥ ରାଜା, ପୁଅ ନଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରୀରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ, ଏବେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିଜୟୀ ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଛନ୍ତି ।
ସ ତୁ ଵଂଦ୍ଯାଦୃଷ୍ଯଶୃଂଗାତ୍ପ୍ରାର୍ଥିତାତ୍ପୁତ୍ରକାମ୍ଯଯା । ପୁତ୍ରେଷ୍ଟ୍ଯାଂ ଵିଧିନା ଯଜ୍ଵା ମହାବଲସମନ୍ଵିତଃ
ସେ, ପୁଅ ଆଶାରେ, ବସିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୁତ୍ରେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ କଲେ, ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି ।
ତତୋଽହଂ ପ୍ରାର୍ଥିତଃ ପୂର୍ଵଂ ତପସା ତେନ ଭୋଃ ସୁରାଃ । ପତ୍ନୀଷୁ ତିସୃଷୁ ପ୍ରୀତ୍ଯା ଚତୁର୍ଧାପି ଭଵତ୍କୃତେ
ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଥିଲା, ହେ ଦେବମାନେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ତିନିଜଣ ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଏବଂ ତୁମମାନଙ୍କର କାରଣରେ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲି ।
ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭରତାଖ୍ଯା ସମନ୍ଵିତଃ । କର୍ତାସ୍ମି ରାଵଣୋଦ୍ଧାରଂ ସମୂଲ ବଲଵାହନମ୍
ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତୃଘ୍ନ ଏବଂ ଭରତଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ରାବଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନା ସହିତ ମୂଳସହିତ ନଶ୍ଟ କରିଦେବି ।
ଭଵଂତୋଽପି ସ୍ଵକୈରଂଶୈରଵତୀର୍ଯ ଚରଂତ୍ଵିହ । ଋକ୍ଷଵାନରରୂପେଣ ସର୍ଵତ୍ର ପୃଥିଵୀତଲେ
ତୁମେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଅଂଶରେ ଭୂମିରେ ଭାଲୁ ଓ ବାନର ରୂପରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସମସ୍ତଠାରେ ଘୁରିବା ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵିରରାମାଶୁ ନଭସୀରିତଵାଙ୍ମୁନେ । ଦେଵାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସର୍ଵେ ସଂହୃଷ୍ଟମାନସାଃ
ଏଭଳି କହି, ଆକାଶରେ ଶବ୍ଦ ହେଉଥିବା ମୁନି ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି ମହାବାଣୀ ଶୁଣି ଅନନ୍ଦିତ ହେଲେ ।