ଲଂକାଂ ସ ପଶ୍ଯନ୍ବହୁଧା ଭଗ୍ନପ୍ରାକାରତୋରଣାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽଶୋକଵନଂ ତତ୍ର ସୀତାସ୍ଥାନଂ ମୁମୂର୍ଚ୍ଛ ହ
ସେ ଲଙ୍କାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରାକାର ଓ ଦ୍ୱାର ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଏଉଁଠି ଅଶୋକବନ ଓ ଶୀତାଙ୍କ ଥାନ ଦେଖି, ସେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ।
ଶିଂଶପାଂସ୍ତତ୍ର ଵୃକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପିତାନ୍କୋରକୈର୍ଯୁତାନ୍ । ରାକ୍ଷସୀଭିଃ ସମାକୀର୍ଣାନ୍ମୃତାଭିର୍ହନୁମଦ୍ଭଯାତ୍
ସେଠାରେ ଶିଂଶପା ଓ ଅନ୍ୟ ଫୁଲ ଓ କୁଳିରେ ଭରିଥିବା ଗଛମାନେ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଭୟରେ ମୃତ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଭିଡ଼ି ରହିଥିଲେ।
ଇତ୍ଥଂ ସର୍ଵଂ ଵିଲୋକ୍ଯାଶୁ ରାମଃ ପ୍ରାଯାତ୍ପୁରୀଂ ପ୍ରତି । ବ୍ରହ୍ମାଦିଦେଵୈଃ ସହିତଃ ସ୍ଵୀଯସ୍ଵୀଯଵିମାନକୈଃ
ଏଭଳି ସବୁକିଛି ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କ ସହର ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ବିମାନରେ ସହ ଥିଲେ।
ଦେଵଦୁଂଦୁଭିନିର୍ଘୋଷାଞ୍ଛୃଣ୍ଵଞ୍ଛ୍ରୋତ୍ରସୁଖାଵହାନ୍ । ତଥୈଵାପ୍ସରସାଂ ନୃତ୍ଯୈଃ ପୂଜ୍ଯମାନୋ ରଘୂତ୍ତମଃ
ଦେବତାଙ୍କ ଡ଼ଙ୍ଗ ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଯାହା କାନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା, ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରି ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଆଗେ ବଢ଼ିଗଲେ।
ସୀତାଯୈ ଦର୍ଶଯନ୍ମାର୍ଗେ ତୀର୍ଥାନ୍ଯାଶ୍ରମଵଂତି ଚ । ମୁନୀଂଶ୍ଚ ମୁନିପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ମୁନିପତ୍ନୀଃ ପତିଵ୍ରତାଃ
ପଥରେ ରାମ ଶୀତାଙ୍କୁ ତୀର୍ଥ ଓ ଆଶ୍ରମ, ମୁନି, ମୁନିଙ୍କ ପୁଅ ଓ ପତିବ୍ରତା ମୁନିପତ୍ନୀମାନେ ଦେଖାଇଲେ।
ଯତ୍ରଯତ୍ର କୃତାଵାସାଃ ପୂର୍ଵଂ ରାମେଣ ଧୀମତା । ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଦର୍ଶଯାମାସ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମନ୍ଵିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ପୂର୍ବରୁ ବାସ କରିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଶୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଦର୍ଶଯଂସ୍ତସ୍ଯୈ ରାମୋଽଦ୍ରାକ୍ଷୀତ୍ସ୍ଵକାଂ ପୁରୀମ୍ । ତସ୍ଯାଃ ପୁନଃ ସମୀପେ ତୁ ନଂଦିଗ୍ରାମଂ ଦଦର୍ଶ ହ
ଏପରି ତାଙ୍କୁ ସବୁ ସ୍ଥାନ ଦେଖାଇ ଦେଖାଇ, ରାମ ନିଜ ସହରକୁ ଦେଖିଲେ; ଏବଂ ସେଠାରେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ଗ୍ରାମ ଦେଖିଲେ।
ଯତ୍ର ଵୈ ଭରତୋ ରାଜା ପାଲଯନ୍ଧର୍ମମାସ୍ଥିତଃ । ଭ୍ରାତୁର୍ଵିଯୋଗଜନିତଂ ଦୁଃଖଚିହ୍ନଂ ଵହନ୍ବହୁ
ଏଠି, ଭରତ ରାଜା ହୋଇ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲେ, ଭାଇଁରୁ ଦୂର ରହିଥିବା ଦୁଃଖର ଅନେକ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ଗର୍ତଶାଯୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଜଟାଵଲ୍କଲସଂଯୁତଃ । କୃଶାଂଗଯଷ୍ଟିର୍ଦୁଃଖାର୍ତଃ କୁର୍ଵନ୍ରାମକଥାଂ ମୁହୁଃ
ଗର୍ତ୍ତରେ ଶୋଇଥିବା, ନିର୍ମଳ ଜୀବନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା, ଝଟା ଓ ଚଳା ଛାଲର ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଦେହ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ କଠିନ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେ ପୁନିପୁନି ରାମଙ୍କ କଥା କହୁଥିଲେ।
ଯଵାନ୍ନମପି ନୋ ଭୁଂକ୍ତେ ଜଲଂ ପିବତି ନୋ ମୁହୁଃ । ଉଦ୍ଯଂତଂ ସଵିତାରଂ ଯୋ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ବ୍ରଵୀତି ଚ
ସେ ଯବ ଚାଳର ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଖାଉନଥିଲେ, ପୁନିପୁନି ପାଣି ମଧ୍ୟ ପିଉନଥିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସମୟରେ ନମସ୍କାର କରି, ଏଭଳି କହୁଥିଲେ—
ଜଗନ୍ନେତ୍ରସୁରସ୍ଵାମିନ୍ହର ମେ ଦୁଷ୍କୃତଂ ମହତ୍ । ମଦର୍ଥେ ରାମଚଂଦ୍ରୋଽପି ଜଗତ୍ପୂଜ୍ଯୋ ଵନଂ ଯଯୌ
ହେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଦେଖିବାକୁ ଆଖି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ, ମୋର ବଡ଼ ଅପରାଧ ଦୂର କର। ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପୂଜ୍ୟ ରାମ ମଧ୍ୟ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ।
ସୀତଯା ସୁକୁମାରାଂଗ୍ଯା ସେଵ୍ଯମାନୋଽଟଵୀଂ ଗତଃ । ଯା ସୀତା ପୁଷ୍ପପର୍ଯଂକେ ଵୃଂତମାସାଦ୍ଯ ଦୁଃଖିତା
ସୁକୁମାର ଅଙ୍ଗ ଥିବା ସୀତାଙ୍କ ସେବାରେ ରହି, ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଯିଏ ସୀତା ପୂର୍ବେ ଫୁଲର ଶଯ୍ୟାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି।
ଯା ସୀତା ରଵିସଂତାପଂ କଦାପି ପ୍ରାପ ନୋ ସତୀ । ମଦର୍ଥେ ଜାନକୀ ସା ଚ ପ୍ରତ୍ଯରଣ୍ଯଂ ଭ୍ରମତ୍ଯହୋ
ଯିଏ ସୀତା କେବେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ, ସେ ଜାନକୀ ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି—ହାୟ!
ଯା ସୀତା ରାଜଵୃଂଦୈଶ୍ଚ ନ ଦୃଷ୍ଟା ନଯନୈଃ କଦା । ସା ସୀତା ଦୃଶ୍ଯତେ ନୂନଂ କିରାତୈଃ କାଲରୂପିଭିଃ
ଯିଏ ସୀତାକୁ ରାଜସଭାରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖାଯାଇନଥିଲା, ସେ ସୀତାକୁ ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ଧକାର ଦେଖାଉଥିବା ଶିକାରୀମାନେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।
ଯା ସୀତା ମଧୁରଂ ତ୍ଵନ୍ନଂ ଭୋଜିତା ନ ବୁଭୁକ୍ଷତି । ସା ସୀତାଦ୍ଯ ଵନସ୍ଥାନି ଫଲାନି ପ୍ରାର୍ଥଯତ୍ଯହୋ
ଯିଏ ସୀତା ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଥିଲେ ଏବଂ କେବେ ଭୁଖ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ, ସେ ସୀତା ଏବେ ଅରଣ୍ୟରେ ରହି, ଫଳ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି—ହାୟ!
ଇତ୍ଯେଵମନ୍ଵହଂ ସୂର୍ଯମୁପସ୍ଥାଯ ଵଦତ୍ଯଦଃ । ପ୍ରାତଃପ୍ରାତର୍ମହାରାଜୋ ଭରତୋ ରାମଵଲ୍ଲଭଃ
ଏଭଳି ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସେ ଏହି କଥା କହୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ପ୍ରତି ସକାଳେ ମହାରାଜା ଭରତ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟଭାଇ।
ଯଶ୍ଚୋଚ୍ଯମାନଃ ସଚିଵୈଃ ସମଦୁଃଖସୁଖୈର୍ବୁଧୈଃ । ନୀତିଜ୍ଞୈଃ ଶାସ୍ତ୍ରନିପୁଣୈରିତି ପ୍ରୋଵାଚ ତାନ୍ନୃପଃ
ଯେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ସମ, ନୀତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ତେବେ ରାଜା ଏଭଳି କହିଲେ—
ଅମାତ୍ଯା ଦୁର୍ଭଗଂ ମାଂ କିଂ ପ୍ରବ୍ରୂତ ପୁରୁଷାଧମମ୍ । ମଦର୍ଥେ ମେଽଗ୍ରଜୋ ରାମୋ ଵନଂ ପ୍ରାପ୍ଯାଵସୀଦତି
ହେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଦୁଃଖୀ ଓ ନିମ୍ନତମ ମଣିଷ କାହିଁକି କହୁଛନ୍ତି? ମୋ ପାଇଁ ମୋର ଭାଇ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି।
ଦୁର୍ଭଗସ୍ଯ ମମ ପ୍ରସ୍ଵାଃ ପାପମାର୍ଜନମାଦରାତ୍ । କରୋମି ରାମଚଂଦ୍ରାଂଘ୍ରିଂ ସ୍ମାରଂ ସ୍ମାରଂ ସୁମଂତ୍ରିଣଃ
ମୁଁ ଦୁଃଖୀ, ମୋର ପାପ ପରିହାର ପାଇଁ ଭକ୍ତି ସହିତ କରୁଛି, ଏବଂ ପୁନିପୁନି ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ମରଣ କରୁଛି, ହେ ସୁମନ୍ତ୍ର।
ଧନ୍ଯା ସୁମିତ୍ରା ସୁତରାଂ ଵୀରସୂଃ ସ୍ଵପତିପ୍ରିଯା । ଯସ୍ଯାସ୍ତନୂଜୋ ରାମସ୍ଯ ଚରଣୌ ସେଵତେଽନ୍ଵହମ୍
ଧନ୍ୟ ସୁମିତ୍ରା, ଯିଏ ବୀର ପୁତ୍ରର ମାତା ଓ ସ୍ୱାମୀପ୍ରିୟା। ଯାଙ୍କର ପୁଅ ପ୍ରତିଦିନ ରାମଙ୍କ ଚରଣ ସେବା କରୁଛି।
ଯତ୍ର ଗ୍ରାମେ ସ୍ଥିତୋ ନୂନଂ ଭରତୋ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲଃ । ଵିଲାପଂ ପ୍ରକରୋତ୍ଯୁଚ୍ଚୈସ୍ତଂ ଗ୍ରାମଂ ସ ଦଦର୍ଶ ହ
ଯେଉଁ ଗ୍ରାମରେ ଭାଇପ୍ରେମୀ ଭରତ ରହୁଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ଗ୍ରାମକୁ ସେ ଦେଖିଲେ।
ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଅଥୋଗ୍ରଂ ସ ତପୋ ଦୈତ୍ଯୋ ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରକମ୍ । ଚକାର ଭାନୁମକ୍ଷ୍ଣା ଚ ପଶ୍ଯନ୍ନୂର୍ଧ୍ଵପଦେ ସ୍ଥିତଃ
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ତାପରେ ସେ ଦାନବ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କଲେ, ପାଦ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ଦୃଷ୍ଟି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ରଖି।
କୁଂଭକର୍ଣୋଽପି କୃତଵାଂସ୍ତପଃ ପରମଦୁଶ୍ଚରମ୍ । ଵିଭୀଷଣସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ଚଚାର ପରମଂ ତପଃ
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ। ବିଭୀଷଣ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ତଦା ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଗଵାନ୍ଦେଵଦେଵଃ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଦେଵଦାନଵଯକ୍ଷାଦି ମୁକୁଟୈଃ ପରିସେଵିତଃ
ତାପରେ ଭଗବାନ୍, ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବ, ପ୍ରଜାପତି, ଖୁସି ହେଲେ। ଦେବ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧି ସେଠାରେ ଥିଲେ।
ଦଦୌ ରାଜ୍ଯଂ ଚ ସୁମହଦ୍ଭୁଵନତ୍ରଯଭାସ୍ଵରମ୍ । ଵପୁଶ୍ଚ କୃତଵାନ୍ରମ୍ଯଂ ଦେଵଦାନଵସେଵିତମ୍
ସେ ତିନି ଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ, ଏବଂ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ସେବା କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେହ ଦାନ କଲେ।
ତଦା ସଂତାପିତୋ ଭ୍ରାତା ଧନଦୋ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ଵିମାନଂ ତୁ ତତୋ ନୀତଂ ଲଂକା ଚ ନଗରୀ ହଠାତ୍
ତାପରେ ଧନର ଦେବତା, ଧର୍ମବୁଦ୍ଧି ସମ୍ପନ୍ନ ଭାଇ, ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ। ସେଠାରୁ ତାଙ୍କର ବିମାନ ଓ ଲଙ୍କା ନଗରୀ ବଳେ ନେଇଯିବା ହେଲା।
ଭୁଵନଂ ତାପିତଂ ସର୍ଵଂ ଦେଵାଶ୍ଚୈଵ ଦିଵୋ ଗତାଃ । ହତଵାନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲଂ ମୁନୀନାଂ ମୂଲକୃଂତନଃ
ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଯାଇଥିଲେ । ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଘରକୁ ମୂଳରୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇଥିଲା ।
ତଦାତିଦୁଃଖିତା ଦେଵାଃ ସେଂଦ୍ରା ବ୍ରହ୍ମାଣମାଯଯୁଃ । ସ୍ତୁତିଂ ଚକ୍ରୁର୍ମହାତ୍ମାନୋ ଦଂଡଵତ୍ପ୍ରଣତିଂ ଗତାଃ
ତେବେ ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ, ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ସେମାନେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ତୁତି କଲେ ।
ତେ ତୁଷ୍ଟୁଵୁଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଵାଗ୍ଭିରର୍ଥ୍ଯାଭିରାଦୃତାଃ । ତତଃ ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଗଵାନ୍କିଂକରୋମୀତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆଦର ଓ ଆବେଗରେ ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ । ତାପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଭଗବାନ କହିଲେ, 'ମୁଁ କଣ କରିବି?'
ତତୋ ନିଵେଦଯାଂଚକ୍ରୁର୍ବ୍ରହ୍ମଣେ ଵିବୁଧାଃ ପୁରଃ । ଦଶଗ୍ରୀଵାଚ୍ଚ ସଂକଷ୍ଟଂ ତଥା ନିଜପରାଭଵମ୍
ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଶମୁଖୀ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା କଷ୍ଟ ଓ ନିଜେମାନେ ପଡ଼ିଥିବା ପରାଜୟ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ ।