ରାଵଣାରିକଥା ଵାର୍ଦ୍ଧୌ ମଶକୋ ମାଦୃଶଃ କିଯାନ୍ । ଯତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଦେଵା ମୋହିତା ନ ଵିଦଂତ୍ଯପି
ରାବଣଙ୍କ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅନେକ କଥାର ଏତେ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ, ମୋ ପରି ଏକ ଛୋଟ ମଶା କଣ କରିପାରିବ? ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ସେଥିରେ କିଛି ବୁଝିପାରନାହାନ୍ତି।
ତଥାପି ଭୋ ମଯା ତୁଭ୍ଯଂ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ଵୀଯଶକ୍ତିତଃ । ପକ୍ଷିଣଃ ସ୍ଵଗତିଂ ଶ୍ରିତ୍ଵା ଖେ ଗଚ୍ଛଂତି ସୁଵିସ୍ତରେ
ତଥାପି, ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋର ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କିଛି କହିବି; ଯେପରି ଚଡ଼ା ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ନ୍ତି।
ଚରିତଂ ରଘୁନାଥସ୍ଯ ଶତକୋଟିପ୍ରଵିସ୍ତରମ୍ । ଯେଷାଂ ଵୈ ଯାଦୃଶୀ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତେ ଵଦଂତ୍ଯେଵ ତାଦୃଶମ୍
ରଘୁନାଥଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନେକ କୋଟି ଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ; ଯେଉଁମାନେ ଯେପରି ବୁଝନ୍ତି, ସେମାନେ ସେହିପରି କଥା କହନ୍ତି।
ରଘୁନାଥସତୀକୀର୍ତିର୍ମଦ୍ବୁଦ୍ଧିଂ ନିର୍ମଲୀମସାମ୍ । କରିଷ୍ଯତି ସ୍ଵସଂପର୍କାତ୍କନକଂ ତ୍ଵନଲୋ ଯଥା
ରଘୁନାଥଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ କୀର୍ତ୍ତି, ତାଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ, ମୋ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିଦେବ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ସୁନାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ।
ସୂତ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତଂ ମୁନିଵରଂ ଧ୍ଯାନସ୍ତିମିତଲୋଚନଃ । ଜ୍ଞାନେନାଲୋକଯାଂଚକ୍ରେ କଥାଂ ଲୋକୋତ୍ତରାଂ ଶୁଭାମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି କହି, ସେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥିବା ଚକ୍ଷୁଁ ସହିତ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଓ ଲୋକାତିତ କଥାକୁ ଦେଖିଲେ।
ଗଦ୍ଗଦସ୍ଵରସଂଯୁକ୍ତୋ ମହାହର୍ଷାଂକିତାଂଗକଃ । କଥଯାମାସ ଵିଶଦାଂ କଥାଂ ଦାଶରଥେଃ ପୁନଃ
ଭାବନାରେ ଗଳା ଅଟକିଯିବା ଶବ୍ଦ ଓ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ଶରୀର ଭରିଯିବା ସହିତ, ସେ ପୁଣିଥରେ ଦଶରଥପୁତ୍ରଙ୍କର କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଲଂକେଶ୍ଵରେ ଵିନିହତେ ଦେଵଦାନଵଦୁଃଖଦେ । ଅପ୍ସରୋଗଣଵକ୍ତ୍ରାବ୍ଜଚଂଦ୍ରମଃ କାଂତିହର୍ତରି
ଶେଷ କହିଲେ: ଲଙ୍କାର ରାଜା ବଧ ହେବା ପରେ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କର ପଦ୍ମମୁଖର ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଗଲା।
ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ସୁଖଂ ପ୍ରାପୁରିଂଦ୍ର ପ୍ରଭୃତଯସ୍ତଦା । ସୁଖଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସ୍ତୁତିଂ ଚକ୍ରୁର୍ଦାସଵତ୍ପ୍ରଣତିଂ ଗତାଃ
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦ ଲାଗିଲେ; ସେମାନେ ଖୁସିରେ ଷ୍ଟୁତି କଲେ ଓ ଦାସମାନେ ପରି ନମସ୍କାର କଲେ।
ଲଂକାଯାଂ ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ଧର୍ମଯୁକ୍ତଂ ବିଭୀଷଣମ୍ । ସୀତଯାସହିତୋ ରାମଃ ପୁଷ୍ପକଂ ସମୁପାଶ୍ରିତଃ
ଲଙ୍କାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ରାଜା ବାନ୍ଧି, ରାମ ଶୀତାଙ୍କ ସହିତ ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ସୁଗ୍ରୀଵହନୁମତ୍ସୀତାଲକ୍ଷ୍ମଣୈଃ ସଂଯୁତସ୍ତଦା । ବିଭୀଷଣୋଽପି ସଚିଵୈରନ୍ଵଗାଦ୍ଵିରହୋତ୍ସୁକଃ
ସେତେବେଳେ ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ, ଶୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ରାମ ଥିଲେ; ବିଭୀଷଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଦୂର ରହିଥିବା ଦୁଃଖରେ ଅନୁସରଣ କଲେ।
ଲଂକାଂ ସ ପଶ୍ଯନ୍ବହୁଧା ଭଗ୍ନପ୍ରାକାରତୋରଣାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽଶୋକଵନଂ ତତ୍ର ସୀତାସ୍ଥାନଂ ମୁମୂର୍ଚ୍ଛ ହ
ସେ ଲଙ୍କାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରାକାର ଓ ଦ୍ୱାର ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଏଉଁଠି ଅଶୋକବନ ଓ ଶୀତାଙ୍କ ଥାନ ଦେଖି, ସେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ।
ଶିଂଶପାଂସ୍ତତ୍ର ଵୃକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପିତାନ୍କୋରକୈର୍ଯୁତାନ୍ । ରାକ୍ଷସୀଭିଃ ସମାକୀର୍ଣାନ୍ମୃତାଭିର୍ହନୁମଦ୍ଭଯାତ୍
ସେଠାରେ ଶିଂଶପା ଓ ଅନ୍ୟ ଫୁଲ ଓ କୁଳିରେ ଭରିଥିବା ଗଛମାନେ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଭୟରେ ମୃତ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଭିଡ଼ି ରହିଥିଲେ।
ଇତ୍ଥଂ ସର୍ଵଂ ଵିଲୋକ୍ଯାଶୁ ରାମଃ ପ୍ରାଯାତ୍ପୁରୀଂ ପ୍ରତି । ବ୍ରହ୍ମାଦିଦେଵୈଃ ସହିତଃ ସ୍ଵୀଯସ୍ଵୀଯଵିମାନକୈଃ
ଏଭଳି ସବୁକିଛି ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କ ସହର ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ବିମାନରେ ସହ ଥିଲେ।
ଦେଵଦୁଂଦୁଭିନିର୍ଘୋଷାଞ୍ଛୃଣ୍ଵଞ୍ଛ୍ରୋତ୍ରସୁଖାଵହାନ୍ । ତଥୈଵାପ୍ସରସାଂ ନୃତ୍ଯୈଃ ପୂଜ୍ଯମାନୋ ରଘୂତ୍ତମଃ
ଦେବତାଙ୍କ ଡ଼ଙ୍ଗ ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଯାହା କାନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା, ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରି ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଆଗେ ବଢ଼ିଗଲେ।
ସୀତାଯୈ ଦର୍ଶଯନ୍ମାର୍ଗେ ତୀର୍ଥାନ୍ଯାଶ୍ରମଵଂତି ଚ । ମୁନୀଂଶ୍ଚ ମୁନିପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ମୁନିପତ୍ନୀଃ ପତିଵ୍ରତାଃ
ପଥରେ ରାମ ଶୀତାଙ୍କୁ ତୀର୍ଥ ଓ ଆଶ୍ରମ, ମୁନି, ମୁନିଙ୍କ ପୁଅ ଓ ପତିବ୍ରତା ମୁନିପତ୍ନୀମାନେ ଦେଖାଇଲେ।
ଯତ୍ରଯତ୍ର କୃତାଵାସାଃ ପୂର୍ଵଂ ରାମେଣ ଧୀମତା । ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଦର୍ଶଯାମାସ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମନ୍ଵିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ପୂର୍ବରୁ ବାସ କରିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଶୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଦର୍ଶଯଂସ୍ତସ୍ଯୈ ରାମୋଽଦ୍ରାକ୍ଷୀତ୍ସ୍ଵକାଂ ପୁରୀମ୍ । ତସ୍ଯାଃ ପୁନଃ ସମୀପେ ତୁ ନଂଦିଗ୍ରାମଂ ଦଦର୍ଶ ହ
ଏପରି ତାଙ୍କୁ ସବୁ ସ୍ଥାନ ଦେଖାଇ ଦେଖାଇ, ରାମ ନିଜ ସହରକୁ ଦେଖିଲେ; ଏବଂ ସେଠାରେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ଗ୍ରାମ ଦେଖିଲେ।
ଯତ୍ର ଵୈ ଭରତୋ ରାଜା ପାଲଯନ୍ଧର୍ମମାସ୍ଥିତଃ । ଭ୍ରାତୁର୍ଵିଯୋଗଜନିତଂ ଦୁଃଖଚିହ୍ନଂ ଵହନ୍ବହୁ
ଏଠି, ଭରତ ରାଜା ହୋଇ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲେ, ଭାଇଁରୁ ଦୂର ରହିଥିବା ଦୁଃଖର ଅନେକ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ଗର୍ତଶାଯୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଜଟାଵଲ୍କଲସଂଯୁତଃ । କୃଶାଂଗଯଷ୍ଟିର୍ଦୁଃଖାର୍ତଃ କୁର୍ଵନ୍ରାମକଥାଂ ମୁହୁଃ
ଗର୍ତ୍ତରେ ଶୋଇଥିବା, ନିର୍ମଳ ଜୀବନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା, ଝଟା ଓ ଚଳା ଛାଲର ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଦେହ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ କଠିନ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେ ପୁନିପୁନି ରାମଙ୍କ କଥା କହୁଥିଲେ।
ଯଵାନ୍ନମପି ନୋ ଭୁଂକ୍ତେ ଜଲଂ ପିବତି ନୋ ମୁହୁଃ । ଉଦ୍ଯଂତଂ ସଵିତାରଂ ଯୋ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ବ୍ରଵୀତି ଚ
ସେ ଯବ ଚାଳର ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଖାଉନଥିଲେ, ପୁନିପୁନି ପାଣି ମଧ୍ୟ ପିଉନଥିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସମୟରେ ନମସ୍କାର କରି, ଏଭଳି କହୁଥିଲେ—
ଜଗନ୍ନେତ୍ରସୁରସ୍ଵାମିନ୍ହର ମେ ଦୁଷ୍କୃତଂ ମହତ୍ । ମଦର୍ଥେ ରାମଚଂଦ୍ରୋଽପି ଜଗତ୍ପୂଜ୍ଯୋ ଵନଂ ଯଯୌ
ହେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଦେଖିବାକୁ ଆଖି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ, ମୋର ବଡ଼ ଅପରାଧ ଦୂର କର। ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପୂଜ୍ୟ ରାମ ମଧ୍ୟ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ।
ସୀତଯା ସୁକୁମାରାଂଗ୍ଯା ସେଵ୍ଯମାନୋଽଟଵୀଂ ଗତଃ । ଯା ସୀତା ପୁଷ୍ପପର୍ଯଂକେ ଵୃଂତମାସାଦ୍ଯ ଦୁଃଖିତା
ସୁକୁମାର ଅଙ୍ଗ ଥିବା ସୀତାଙ୍କ ସେବାରେ ରହି, ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଯିଏ ସୀତା ପୂର୍ବେ ଫୁଲର ଶଯ୍ୟାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି।
ଯା ସୀତା ରଵିସଂତାପଂ କଦାପି ପ୍ରାପ ନୋ ସତୀ । ମଦର୍ଥେ ଜାନକୀ ସା ଚ ପ୍ରତ୍ଯରଣ୍ଯଂ ଭ୍ରମତ୍ଯହୋ
ଯିଏ ସୀତା କେବେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ, ସେ ଜାନକୀ ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି—ହାୟ!
ଯା ସୀତା ରାଜଵୃଂଦୈଶ୍ଚ ନ ଦୃଷ୍ଟା ନଯନୈଃ କଦା । ସା ସୀତା ଦୃଶ୍ଯତେ ନୂନଂ କିରାତୈଃ କାଲରୂପିଭିଃ
ଯିଏ ସୀତାକୁ ରାଜସଭାରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖାଯାଇନଥିଲା, ସେ ସୀତାକୁ ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ଧକାର ଦେଖାଉଥିବା ଶିକାରୀମାନେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।
ଯା ସୀତା ମଧୁରଂ ତ୍ଵନ୍ନଂ ଭୋଜିତା ନ ବୁଭୁକ୍ଷତି । ସା ସୀତାଦ୍ଯ ଵନସ୍ଥାନି ଫଲାନି ପ୍ରାର୍ଥଯତ୍ଯହୋ
ଯିଏ ସୀତା ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଥିଲେ ଏବଂ କେବେ ଭୁଖ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ, ସେ ସୀତା ଏବେ ଅରଣ୍ୟରେ ରହି, ଫଳ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି—ହାୟ!
ଇତ୍ଯେଵମନ୍ଵହଂ ସୂର୍ଯମୁପସ୍ଥାଯ ଵଦତ୍ଯଦଃ । ପ୍ରାତଃପ୍ରାତର୍ମହାରାଜୋ ଭରତୋ ରାମଵଲ୍ଲଭଃ
ଏଭଳି ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସେ ଏହି କଥା କହୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ପ୍ରତି ସକାଳେ ମହାରାଜା ଭରତ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟଭାଇ।
ଯଶ୍ଚୋଚ୍ଯମାନଃ ସଚିଵୈଃ ସମଦୁଃଖସୁଖୈର୍ବୁଧୈଃ । ନୀତିଜ୍ଞୈଃ ଶାସ୍ତ୍ରନିପୁଣୈରିତି ପ୍ରୋଵାଚ ତାନ୍ନୃପଃ
ଯେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ସମ, ନୀତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ତେବେ ରାଜା ଏଭଳି କହିଲେ—
ଅମାତ୍ଯା ଦୁର୍ଭଗଂ ମାଂ କିଂ ପ୍ରବ୍ରୂତ ପୁରୁଷାଧମମ୍ । ମଦର୍ଥେ ମେଽଗ୍ରଜୋ ରାମୋ ଵନଂ ପ୍ରାପ୍ଯାଵସୀଦତି
ହେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଦୁଃଖୀ ଓ ନିମ୍ନତମ ମଣିଷ କାହିଁକି କହୁଛନ୍ତି? ମୋ ପାଇଁ ମୋର ଭାଇ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି।
ଦୁର୍ଭଗସ୍ଯ ମମ ପ୍ରସ୍ଵାଃ ପାପମାର୍ଜନମାଦରାତ୍ । କରୋମି ରାମଚଂଦ୍ରାଂଘ୍ରିଂ ସ୍ମାରଂ ସ୍ମାରଂ ସୁମଂତ୍ରିଣଃ
ମୁଁ ଦୁଃଖୀ, ମୋର ପାପ ପରିହାର ପାଇଁ ଭକ୍ତି ସହିତ କରୁଛି, ଏବଂ ପୁନିପୁନି ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ମରଣ କରୁଛି, ହେ ସୁମନ୍ତ୍ର।
ଧନ୍ଯା ସୁମିତ୍ରା ସୁତରାଂ ଵୀରସୂଃ ସ୍ଵପତିପ୍ରିଯା । ଯସ୍ଯାସ୍ତନୂଜୋ ରାମସ୍ଯ ଚରଣୌ ସେଵତେଽନ୍ଵହମ୍
ଧନ୍ୟ ସୁମିତ୍ରା, ଯିଏ ବୀର ପୁତ୍ରର ମାତା ଓ ସ୍ୱାମୀପ୍ରିୟା। ଯାଙ୍କର ପୁଅ ପ୍ରତିଦିନ ରାମଙ୍କ ଚରଣ ସେବା କରୁଛି।