ଋଷଯ ଊଚୁଃ। ଶ୍ରୁତଂ ସର୍ଵଂ ମହାଭାଗ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡଂ ମନୋହରମ୍ । ତ୍ଵତ୍ତୋଽଧୁନା ଵଦାଯୁଷ୍ମଞ୍ଛ୍ରୀରାମଚରିତଂ ହି ନଃ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ମହାଭାଗ, ଆମେ ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡର ସମସ୍ତ ମନୋହର କଥା ତୁମଠାରୁ ଶୁଣିଛୁ। ଏବେ ଆମକୁ ଦୟାକରି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କର ଚରିତ୍ର କହ।
ସୂତ ଉଵାଚ। ଅଥୈକଦା ଧରାଧାରଂ ପୃଷ୍ଟଵାନ୍ଭୁଜଗେଶ୍ଵରମ୍ । ଵାତ୍ସ୍ଯାଯନୋ ମୁନିଵରଃ କଥାମେତାଂ ସୁନିର୍ମଲାମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ଏହା ପରେ, ଏକଥର ଭୂମିର ଧାରକ ଭୁଜଗେଶ୍ୱରଙ୍କୁ, ବଡ଼ ମୁନି ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ଏହି ପବିତ୍ର କଥା ବିଷୟରେ ପଚାରିଥିଲେ।
ଶ୍ରୀଵାତ୍ସ୍ଯାଯନ ଉଵାଚ। ଶେଷାଶେଷ କଥାସ୍ତ୍ଵତ୍ତୋ ଜଗତ୍ସର୍ଗଲଯାଦିକାଃ । ଭୂଗୋଲଶ୍ଚ ଖଗୋଲଶ୍ଚ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚକ୍ରଵିନିର୍ଣଯଃ
ଶ୍ରୀବାତ୍ସ୍ୟାୟନ କହିଲେ: ତୁମଠାରୁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଥା, ଭୂଗୋଳ, ଖଗୋଳ ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳର ବିବରଣୀ ଶୁଣିଛି।
ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵାଦିସୃଷ୍ଟୀନାଂ ପୃଥକ୍ତତ୍ତ୍ଵଵିନିର୍ଣଯଃ । ନାନାରାଜଚରିତ୍ରାଣି କଥିତାନି ତ୍ଵଯାନଘ
ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ସ୍୵ତନ୍ତ୍ର ବିବେଚନା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରାଜାମାନଙ୍କର ଚରିତ୍ର, ସେମାନେ ତୁମେ ଆମକୁ କହିଛ।
ସୂର୍ଯଵଂଶଭଵାନାଂ ଚ ରାଜ୍ଞାଂ ଚାରିତ୍ରମଦ୍ଭୁତମ୍ । ତତ୍ରାନେକମହାପାପହରା ରାମକୃତା କଥା
ସୂର୍ୟବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ରାଜାମାନଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଅନେକ ମହାପାପ ନାଶ କରୁଥିବା କଥା ଶୁଣିଛି।
ତସ୍ଯ ଵୀରସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ହଯମେଧକଥା ଶ୍ରୁତା । ସଂକ୍ଷେପତୋ ମଯା ତ୍ଵତ୍ତସ୍ତାମିଚ୍ଛାମି ସଵିସ୍ତରାମ୍
ସେ ଶୂରବୀର ରାମଙ୍କର ଅଶ୍ୱମେଧ କଥା ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣିଛି। ଏବେ ମୁଁ ସେହି କଥାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
ଯା ଶ୍ରୁତା ସଂସ୍ମୃତା ଚୋକ୍ତା ମହାପାତକହାରିଣୀ । ଚିଂତିତାର୍ଥପ୍ରଦାତ୍ରୀ ଚ ଭକ୍ତଚିତ୍ତପ୍ରତୋଷଦା
ଯେ କଥା ଶୁଣିଲେ, ସ୍ମରଣ କଲେ, କିମ୍ବା କହିଲେ, ମହାପାପ ନାଶ କରେ, ଚିନ୍ତିତ ଅଭିଷ୍ଟ ଦେଇଥାଏ, ଭକ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଧନ୍ଯୋସି ଦ୍ଵିଜଵର୍ଯ ତ୍ଵଂ ଯସ୍ଯ ତେ ମତିରୀଦୃଶୀ । ରଘୁଵୀରପଦଦ୍ଵଂଦ୍ଵ ମକରଂଦ ସ୍ପୃହାଵତୀ
ଶେଷ କହିଲେ: ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ ମନ ଯେପରି ରଘୁବୀରଙ୍କର ଚରଣାମୃତ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ତେଣୁ ତୁମେ ଧନ୍ୟ।
ଵଦଂତି ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ସାଧୂନାଂ ସଂଗମଂ ଵରମ୍ । ଯସ୍ମାତ୍ପାପକ୍ଷଯକରୀ ରଘୁନାଥକଥା ଭଵେତ୍
ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି, ସାଧୁମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ରଘୁନାଥଙ୍କ କଥା ପାପ ନାଶ କରେ।
ତ୍ଵଯା ମେଽନୁଗ୍ରହଃ ସୃଷ୍ଟୋ ଯଦ୍ରାମଃ ସ୍ମାରିତଃ ପୁନଃ । ସୁରାସୁରକିରୀଟୌଘ ମଣିନୀରାଜିତାଂଘ୍ରିକଃ
ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି କୃପା କରିଛ, କାରଣ ରାମଙ୍କୁ ପୁନିଥରେ ସ୍ମରଣ କରାଇଲ। ଯାହାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କର ମୁକୁଟର ମଣି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ରାଵଣାରିକଥା ଵାର୍ଦ୍ଧୌ ମଶକୋ ମାଦୃଶଃ କିଯାନ୍ । ଯତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଦେଵା ମୋହିତା ନ ଵିଦଂତ୍ଯପି
ରାବଣଙ୍କ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅନେକ କଥାର ଏତେ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ, ମୋ ପରି ଏକ ଛୋଟ ମଶା କଣ କରିପାରିବ? ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ସେଥିରେ କିଛି ବୁଝିପାରନାହାନ୍ତି।
ତଥାପି ଭୋ ମଯା ତୁଭ୍ଯଂ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ଵୀଯଶକ୍ତିତଃ । ପକ୍ଷିଣଃ ସ୍ଵଗତିଂ ଶ୍ରିତ୍ଵା ଖେ ଗଚ୍ଛଂତି ସୁଵିସ୍ତରେ
ତଥାପି, ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋର ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କିଛି କହିବି; ଯେପରି ଚଡ଼ା ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ନ୍ତି।
ଚରିତଂ ରଘୁନାଥସ୍ଯ ଶତକୋଟିପ୍ରଵିସ୍ତରମ୍ । ଯେଷାଂ ଵୈ ଯାଦୃଶୀ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତେ ଵଦଂତ୍ଯେଵ ତାଦୃଶମ୍
ରଘୁନାଥଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନେକ କୋଟି ଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ; ଯେଉଁମାନେ ଯେପରି ବୁଝନ୍ତି, ସେମାନେ ସେହିପରି କଥା କହନ୍ତି।
ରଘୁନାଥସତୀକୀର୍ତିର୍ମଦ୍ବୁଦ୍ଧିଂ ନିର୍ମଲୀମସାମ୍ । କରିଷ୍ଯତି ସ୍ଵସଂପର୍କାତ୍କନକଂ ତ୍ଵନଲୋ ଯଥା
ରଘୁନାଥଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ କୀର୍ତ୍ତି, ତାଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ, ମୋ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିଦେବ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ସୁନାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ।
ସୂତ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତଂ ମୁନିଵରଂ ଧ୍ଯାନସ୍ତିମିତଲୋଚନଃ । ଜ୍ଞାନେନାଲୋକଯାଂଚକ୍ରେ କଥାଂ ଲୋକୋତ୍ତରାଂ ଶୁଭାମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି କହି, ସେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥିବା ଚକ୍ଷୁଁ ସହିତ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଓ ଲୋକାତିତ କଥାକୁ ଦେଖିଲେ।
ଗଦ୍ଗଦସ୍ଵରସଂଯୁକ୍ତୋ ମହାହର୍ଷାଂକିତାଂଗକଃ । କଥଯାମାସ ଵିଶଦାଂ କଥାଂ ଦାଶରଥେଃ ପୁନଃ
ଭାବନାରେ ଗଳା ଅଟକିଯିବା ଶବ୍ଦ ଓ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ଶରୀର ଭରିଯିବା ସହିତ, ସେ ପୁଣିଥରେ ଦଶରଥପୁତ୍ରଙ୍କର କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଲଂକେଶ୍ଵରେ ଵିନିହତେ ଦେଵଦାନଵଦୁଃଖଦେ । ଅପ୍ସରୋଗଣଵକ୍ତ୍ରାବ୍ଜଚଂଦ୍ରମଃ କାଂତିହର୍ତରି
ଶେଷ କହିଲେ: ଲଙ୍କାର ରାଜା ବଧ ହେବା ପରେ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କର ପଦ୍ମମୁଖର ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଗଲା।
ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ସୁଖଂ ପ୍ରାପୁରିଂଦ୍ର ପ୍ରଭୃତଯସ୍ତଦା । ସୁଖଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସ୍ତୁତିଂ ଚକ୍ରୁର୍ଦାସଵତ୍ପ୍ରଣତିଂ ଗତାଃ
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦ ଲାଗିଲେ; ସେମାନେ ଖୁସିରେ ଷ୍ଟୁତି କଲେ ଓ ଦାସମାନେ ପରି ନମସ୍କାର କଲେ।
ଲଂକାଯାଂ ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ଧର୍ମଯୁକ୍ତଂ ବିଭୀଷଣମ୍ । ସୀତଯାସହିତୋ ରାମଃ ପୁଷ୍ପକଂ ସମୁପାଶ୍ରିତଃ
ଲଙ୍କାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ରାଜା ବାନ୍ଧି, ରାମ ଶୀତାଙ୍କ ସହିତ ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ସୁଗ୍ରୀଵହନୁମତ୍ସୀତାଲକ୍ଷ୍ମଣୈଃ ସଂଯୁତସ୍ତଦା । ବିଭୀଷଣୋଽପି ସଚିଵୈରନ୍ଵଗାଦ୍ଵିରହୋତ୍ସୁକଃ
ସେତେବେଳେ ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ, ଶୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ରାମ ଥିଲେ; ବିଭୀଷଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଦୂର ରହିଥିବା ଦୁଃଖରେ ଅନୁସରଣ କଲେ।
ଲଂକାଂ ସ ପଶ୍ଯନ୍ବହୁଧା ଭଗ୍ନପ୍ରାକାରତୋରଣାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽଶୋକଵନଂ ତତ୍ର ସୀତାସ୍ଥାନଂ ମୁମୂର୍ଚ୍ଛ ହ
ସେ ଲଙ୍କାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରାକାର ଓ ଦ୍ୱାର ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଏଉଁଠି ଅଶୋକବନ ଓ ଶୀତାଙ୍କ ଥାନ ଦେଖି, ସେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ।
ଶିଂଶପାଂସ୍ତତ୍ର ଵୃକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପିତାନ୍କୋରକୈର୍ଯୁତାନ୍ । ରାକ୍ଷସୀଭିଃ ସମାକୀର୍ଣାନ୍ମୃତାଭିର୍ହନୁମଦ୍ଭଯାତ୍
ସେଠାରେ ଶିଂଶପା ଓ ଅନ୍ୟ ଫୁଲ ଓ କୁଳିରେ ଭରିଥିବା ଗଛମାନେ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଭୟରେ ମୃତ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଭିଡ଼ି ରହିଥିଲେ।
ଇତ୍ଥଂ ସର୍ଵଂ ଵିଲୋକ୍ଯାଶୁ ରାମଃ ପ୍ରାଯାତ୍ପୁରୀଂ ପ୍ରତି । ବ୍ରହ୍ମାଦିଦେଵୈଃ ସହିତଃ ସ୍ଵୀଯସ୍ଵୀଯଵିମାନକୈଃ
ଏଭଳି ସବୁକିଛି ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କ ସହର ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ବିମାନରେ ସହ ଥିଲେ।
ଦେଵଦୁଂଦୁଭିନିର୍ଘୋଷାଞ୍ଛୃଣ୍ଵଞ୍ଛ୍ରୋତ୍ରସୁଖାଵହାନ୍ । ତଥୈଵାପ୍ସରସାଂ ନୃତ୍ଯୈଃ ପୂଜ୍ଯମାନୋ ରଘୂତ୍ତମଃ
ଦେବତାଙ୍କ ଡ଼ଙ୍ଗ ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଯାହା କାନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା, ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରି ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଆଗେ ବଢ଼ିଗଲେ।
ସୀତାଯୈ ଦର୍ଶଯନ୍ମାର୍ଗେ ତୀର୍ଥାନ୍ଯାଶ୍ରମଵଂତି ଚ । ମୁନୀଂଶ୍ଚ ମୁନିପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ମୁନିପତ୍ନୀଃ ପତିଵ୍ରତାଃ
ପଥରେ ରାମ ଶୀତାଙ୍କୁ ତୀର୍ଥ ଓ ଆଶ୍ରମ, ମୁନି, ମୁନିଙ୍କ ପୁଅ ଓ ପତିବ୍ରତା ମୁନିପତ୍ନୀମାନେ ଦେଖାଇଲେ।
ଯତ୍ରଯତ୍ର କୃତାଵାସାଃ ପୂର୍ଵଂ ରାମେଣ ଧୀମତା । ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଦର୍ଶଯାମାସ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମନ୍ଵିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ପୂର୍ବରୁ ବାସ କରିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଶୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଦର୍ଶଯଂସ୍ତସ୍ଯୈ ରାମୋଽଦ୍ରାକ୍ଷୀତ୍ସ୍ଵକାଂ ପୁରୀମ୍ । ତସ୍ଯାଃ ପୁନଃ ସମୀପେ ତୁ ନଂଦିଗ୍ରାମଂ ଦଦର୍ଶ ହ
ଏପରି ତାଙ୍କୁ ସବୁ ସ୍ଥାନ ଦେଖାଇ ଦେଖାଇ, ରାମ ନିଜ ସହରକୁ ଦେଖିଲେ; ଏବଂ ସେଠାରେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ଗ୍ରାମ ଦେଖିଲେ।
ଯତ୍ର ଵୈ ଭରତୋ ରାଜା ପାଲଯନ୍ଧର୍ମମାସ୍ଥିତଃ । ଭ୍ରାତୁର୍ଵିଯୋଗଜନିତଂ ଦୁଃଖଚିହ୍ନଂ ଵହନ୍ବହୁ
ଏଠି, ଭରତ ରାଜା ହୋଇ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲେ, ଭାଇଁରୁ ଦୂର ରହିଥିବା ଦୁଃଖର ଅନେକ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ଗର୍ତଶାଯୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଜଟାଵଲ୍କଲସଂଯୁତଃ । କୃଶାଂଗଯଷ୍ଟିର୍ଦୁଃଖାର୍ତଃ କୁର୍ଵନ୍ରାମକଥାଂ ମୁହୁଃ
ଗର୍ତ୍ତରେ ଶୋଇଥିବା, ନିର୍ମଳ ଜୀବନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା, ଝଟା ଓ ଚଳା ଛାଲର ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଦେହ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ କଠିନ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେ ପୁନିପୁନି ରାମଙ୍କ କଥା କହୁଥିଲେ।
ଯଵାନ୍ନମପି ନୋ ଭୁଂକ୍ତେ ଜଲଂ ପିବତି ନୋ ମୁହୁଃ । ଉଦ୍ଯଂତଂ ସଵିତାରଂ ଯୋ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ବ୍ରଵୀତି ଚ
ସେ ଯବ ଚାଳର ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଖାଉନଥିଲେ, ପୁନିପୁନି ପାଣି ମଧ୍ୟ ପିଉନଥିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସମୟରେ ନମସ୍କାର କରି, ଏଭଳି କହୁଥିଲେ—