ଶୌନକ ଉଵାଚ। କଥଯସ୍ଵ ମୁନେ ସୂତ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କଲୁଷକ୍ଷଯମ୍ । ଶେଷପଂଚଦିନସ୍ଯାପି କାର୍ତ୍ତିକସ୍ଯାନୁକଂପଯା
ଶୌନକ କହିଲେ, ମୁନିବର, କୃପାକରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶେଷ ପାଞ୍ଚଟି ଦିନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ମହିମା ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ଦୂର କରେ, ସେଇ ମହିମାକୁ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।
ସୂତ ଉଵାଚ। ଶୃଣୁ ଶୌନକ ଯତ୍ପୃଷ୍ଟଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଵୈ ଚୋର୍ଜସ୍ଯ ଶେଷପଂଚଦିନସ୍ଯ ଚ
ସୂତ କହିଲେ, ଶୌନକ, ତୁମେ ଯେଉଁ ମହିମା ବିଷୟରେ ପଚାରିଛ, ଯାହା ପାପକୁ ନଶ୍ୱନ କରେ, ସେଥିରେ ଶେଷ ପାଞ୍ଚ ଦିନର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏବେ ମୁଁ କହିବି।
ଵ୍ରତାନାଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ପ୍ରଵରଂ ଵିଷ୍ଣୁପଂଚକମ୍ । ତସ୍ମିନ୍ଯଃ ପୂଜଯେଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରୀହରିଂ ରାଧଯା ସହ
ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ 'ବିଷ୍ଣୁ ପଞ୍ଚକ' ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏହି ସମୟରେ ଯିଏ ଭକ୍ତିଭାବରେ ରାଧା ସହିତ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ—
ଗଂଧପୁଷ୍ପୈର୍ଧୂପଦୀପୈର୍ଵସ୍ତ୍ରୈର୍ନାନାଵିଧୈଃ ଫଲୈଃ । ସ ଯାତି ଵିଷ୍ଣୁସଦନଂ ସର୍ଵପାପଵିଵର୍ଜିତଃ
ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଧୂପ, ଦୀପ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଯିଏ ପୂଜା କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଗୃହସ୍ଥୋ ଵା ଵାନପ୍ରସ୍ଥୋଽଥଵା ଯତିଃ । ନ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ପରଂ ସ୍ଥାନମକୃତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁପଂଚକମ୍
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ କିମ୍ବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ବିଷ୍ଣୁ ପଞ୍ଚକ ବ୍ରତ କରିନଥିଲେ କେହି ମଧ୍ୟ ପରମ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ସର୍ଵପାପହରଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵିଖ୍ଯାତଂ ଵିଷ୍ଣୁପଂଚକମ୍ । ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ତୁ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍ସର୍ଵତୀର୍ଥଫଲଂ ଲଭେତ୍
'ବିଷ୍ଣୁ ପଞ୍ଚକ' ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଯିଏ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଏ।
ଶ୍ରୀହରେଃ ପୁରତୋ ଵିପ୍ର ତୁଲସ୍ଯାଶ୍ଚ ସମୀପତଃ । ପ୍ରଦୀପଂ ସର୍ପିଷା ପୂର୍ଣଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଯୋ ଭକ୍ତିଭାଵତଃ
ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ତୁଳସୀ ଗଛ ନିକଟରେ, ଯିଏ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଘିଅ ଭରା ଦୀପ ଦେଇଥାଏ—
ନଭସି ଶ୍ରୀହରେଃ ପ୍ରୀତ୍ଯୈ ଯାତି ସ ଵିଷ୍ଣୁମଂଦିରମ୍ । ପାପୀ ଯାତି ହରେର୍ଧାମ ସତ୍ଯମେତନ୍ମଯୋଦିତମ୍
—ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଆକାଶରେ ଏହିପରି କରିଲେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଏ; ଏକ ପାପୀ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କଲେ ହରିଙ୍କ ଧାମକୁ ପାଏ—ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ସ୍ନାପଯେଚ୍ଚାଚ୍ଯୁତଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ମଧୁକ୍ଷୀରଘୃତାଦିଭିଃ । ଦଦ୍ଯାତ୍କିଂ ନୋ ହରିଃ ପ୍ରୀତସ୍ତସ୍ମୈ ସାଧୁଜନାଯ ଵୈ
ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ମଧୁ, ଖୀର, ଘିଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଏ, ଏମିତି ଭଲ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ହରି କିଏଁ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ?
ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଦେଵଦେଵେଶଂ ପରମାନ୍ନଂ ନିଵେଦଯେତ୍ । ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତୁଂ ନ ଶକ୍ତୋ ଵୈ ଚତୁର୍ମୁଖଃ
ଦେବମାନ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୋଗ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାର ପୁଣ୍ୟ କେତେ ହେବ, ତାହା ଚାରିମୁହିଁ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଅର୍ଚଯିତ୍ଵା ହୃଷୀକେଶମେକାଦଶ୍ଯାଂ ସମାହିତଃ । ନିଷ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ଗୋମଯଂ ସମ୍ଯକ୍ମଂତ୍ରଵତ୍ସମୁପାସତେ
ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ପୂଜି, ପରେ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଭଲଭାବେ ଗୋମୟ ଦ୍ୱାରା ସେଉଁଠି ସେବା କରିବା ଉଚିତ।
ଗୋମୂତ୍ରଂ ମଂତ୍ରଵଦ୍ଭୂଯୋ ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପ୍ରାଶଯେଦ୍ଵ୍ରତୀ । କ୍ଷୀରଂ ତଥା ତ୍ରଯୋଦଶ୍ଯାଂ ଚତୁର୍ଦଶ୍ଯାଂ ତଥା ଦଧି
ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ପୁନିଥରେ ଗୋମୂତ୍ର ସେବନ କରିବା ଉଚିତ; ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନରେ ଖୀର, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନରେ ଦହି ଖାଇବା ଉଚିତ।
ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ପାପଶୁଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ଲଂଘଯିତ୍ଵା ଚତୁର୍ଦିନମ୍ । ପଂଚମେ ତୁ ଦିନେ ସ୍ନାତ୍ଵା ଵିଧିଵତ୍ପୂଜ୍ଯ କେଶଵମ୍
ପାପ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଚାରି ଦିନ ଉପବାସ କରି, ପଞ୍ଚମ ଦିନ ସ୍ନାନ କରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।
ଭୋଜଯେଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ତେଭ୍ଯୋ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ତତୋ ନକ୍ତଂ ସମଶ୍ନୀଯାତ୍ପଂଚଗଵ୍ଯଂ ସୁମଂତ୍ରିତମ୍
ପରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଭୋଜନ କରାଇ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ। ତା'ପରେ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ରାତିରେ ଖାଇବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ କର୍ତୁମଶକ୍ତୋ ଯଃ ଫଲମୂଲଂ ଚ ଭୋଜନମ୍ । କୁର୍ଯାଦ୍ଧଵିଷ୍ଯଂ ଵା ଵିପ୍ର ଯଥୋକ୍ତଵିଧିନା ହ ଵୈ
ଏହିପରି କରିବାକୁ ଯଦି କେହି ସମର୍ଥ ନୁହଁନ୍ତି, ତେବେ ଫଳ, ମୂଳ କିମ୍ବା ନିୟମ ଅନୁସାରେ ହବିଷ୍ୟ ଖାଇପାରନ୍ତି।
ଶ୍ରୀହରେଃ ପଂଚକଂ ଵିପ୍ର କୁର୍ଯାଦ୍ଯସ୍ତୁଲସୀଦଲୈଃ । ପୂଜଯେତ୍ତଂ ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସ୍ଵଯଂ ନାରାଯଣଃ ପ୍ରଭୁଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପଞ୍ଚକ ବ୍ରତ କରେ, ସେ ନିଜେ ନାରାୟଣ ପ୍ରଭୁ ବୋଲି ଜଣାଯିବେ।
ପୁରା ତ୍ରେତାଯୁଗେ ଶୂଦ୍ରୋ ଦସ୍ଯୁଵୃତ୍ତିପରାଯଣଃ । ନାମ୍ନା ଦଂଡକରୋ ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମନିଂଦାଂ କରୋତି ଯଃ
ପୂର୍ବେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଦଣ୍ଡକ ନାମକ ଏକ ଶୂଦ୍ର ଥିଲେ, ସେ ଚୋରି କାମରେ ଲାଗିଥିଲେ ଏବଂ ସଦା ଧର୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିଲେ।
ଅସତ୍ଯଭାଷୀ ମିତ୍ରଘ୍ନୋ ଵେଶ୍ଯାଵିଭ୍ରମ ଲୋଲୁପଃ । ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵହାରୀ କ୍ରୂରଶ୍ଚ ପରସ୍ତ୍ରୀଗମନେ ରତଃ
ସେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଥିଲେ, ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ମାରୁଥିଲେ, ବେଶ୍ୟାମାନେ ପାଇଁ ଲୋଭୀ ଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରି କରୁଥିଲେ, କ୍ରୂର ଓ ପରସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ମିଳନରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ଶରଣାଗତହଂତା ଚ ପାଖଂଡଜନସଂଗଭାକ୍ । ଗୋମାଂସାଶୀ ସୁରାପଶ୍ଚ ପରନିଂଦାକରଃ ସଦା
ଯେଉଁମାନେ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ମାରନ୍ତି, ମିଥ୍ୟା ମତରେ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିଶନ୍ତି, ଗାଈ ମାଂସ ଖାଆନ୍ତି, ମଦ୍ୟପାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି—
ଵିଶ୍ଵାସଘାତୀ ଜ୍ଞାତୀନାଂ ଵୃତ୍ତିଚ୍ଛେଦୀ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଦୁଷ୍ଟଂ ସର୍ଵେ ସମାଲୋକ୍ଯ ତାଦୃଶଂ ତଦ୍ଗୃହେ ଦ୍ଵିଜଃ
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ପରିବାରର ଭରସା ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଜୀବିକା ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟମାନେ—
ଆଗତା ଜ୍ଞାତଯଃ କ୍ରୁଦ୍ଧାସ୍ତସ୍ଯ ପାପପରାଯଣମ୍ । ଜ୍ଞାତଯ ଊଚୁଃ। ରେ ରେ ମୂଢ ଦୁରାଚାର ଵିନାଶଂ ପ୍ରତିନୀଯତେ । ଯା ପ୍ରତିଷ୍ଠାର୍ଜିତା ପୂର୍ଵୈରସ୍ମାକଂ ନିର୍ମଲେଽନ୍ଵଯେ
ସେଉଁଠାରେ ଆସି, ତାଙ୍କର ପାପରେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଆତ୍ମୀୟମାନେ କହିଲେ: 'ଅରେ ମୂର୍ଖ, ତୁମର ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଆମ ପବିତ୍ର ବଂଶ ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ଅର୍ଜିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ତୁମେ ନଷ୍ଟ କରୁଛ।'
ଇତି କ୍ରୁଦ୍ଧା ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅପକୀର୍ତିଭଯାଦପି । ପାପିନାଂ ପ୍ରଵରଂ ସର୍ଵେ ତତ୍ଯଜୁସ୍ତଂ କୁଲାଦରମ୍
ଏପରି ରାଗରେ ଓ ଅପମାନର ଭୟରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତେ ସେଇ ପାପୀ, କୁଳର ଅପମାନକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ତତୋ ଗତୋ ମହାରଣ୍ଯଂ ଵିନଷ୍ଟାଖିଲ ଵୈଭଵଃ । କୁର୍ଯାତ୍ସ ଦସ୍ଯୁଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଦସ୍ଯୁକର୍ମ ନିରଂତରମ୍
ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ଧନସମ୍ପତି ହରାଇ, ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲା ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ସହିତ ସବୁବେଳେ ଚୋରି ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।
ପଥି ପ୍ରଗଚ୍ଛତାଂ ତେଷାଂ ଭଯାଦ୍ଵିପ୍ର ନ ଖାଦିତୁମ୍ । ପ୍ରାପ୍ତଂ କିଂଚିତ୍କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତାସ୍ତେ ଗତାଶ୍ଚାନ୍ଯ ସ୍ଥଲଂ ପ୍ରତି
ପଥରେ ଯିବା ସମୟରେ, ଭୟରେ ସେମାନେ କିଛି ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଖାଇପାରୁନଥିଲେ, ଖାଲି ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତ୍ର ପ୍ରଵିଷ୍ଟାସ୍ତେ ସର୍ଵେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁଣ୍ଯଜନାନ୍ବହୂନ୍ । ଧାତ୍ରୀମୂଲେ ସ୍ଥିତାନ୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵୈଷ୍ଣଵାନ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାନ୍
ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି, ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଅନେକ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଲୋକ—ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—ଗଛ ତଳେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଉଭା ଅଛନ୍ତି।
ସର୍ଵେ ତେ ଦସ୍ଯଵୋ ଵିପ୍ର ଗତା ଦଂଡକରୋଽପି ସଃ । ତେଷାଂ ପରିସରଂ ଗତ୍ଵା ପ୍ରଣାମଂ ଵୈ ଚକାର ହ
ସେଇ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଏବଂ ଦଣ୍ଡକ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଦଂଡକର ଉଵାଚ। କ୍ଷୁଧାର୍ତୋଽହଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ପ୍ରାଣା ଯାସ୍ଯଂତି ମେ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଦଦଧ୍ଵଂ ଖାଦିତୁଂ କିଂଚିଦ୍ଯୁଷ୍ମାକଂ ଶରଣଂ ଗତଃ
ଦଣ୍ଡକ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଭୋକରେ ଅତି କଷ୍ଟ ପାଉଛି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୋର ପ୍ରାଣ ଚାଲିଯିବ। ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଛି, ଦୟାକରି କିଛି ଖାଇବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ।'
ଆକର୍ଣ୍ଯ ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ଚୋଚୁସ୍ତେ ଧର୍ମତତ୍ପରାଃ । ସର୍ଵପାପହରେ ତ୍ଵଂ ଚ ଵିଖ୍ଯାତେ ଵିଷ୍ଣୁପଂଚକେ
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ସେମାନେ କହିଲେ: 'ତୁମେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିବାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତମାନେ ଥିବା ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀରେ ତୁମର ନାମ ଅଛି।'
କଥମନ୍ନଂ ଖାଦିତୁଂ ତେ ଵାଂଛା ତ୍ଵଦ୍ଯ ହରେର୍ଦିନେ । ଵିଶେଷଂ ତେ ବ୍ରୂହି ସଂଜ୍ଞା କାତେ ଭଵତି ସାଂପ୍ରତମ୍
'ଏହି ହରି ଦିନରେ ତୁମେ କିପରି ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ? ଏବେ ତୁମର ଅବସ୍ଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କୁହ।'
ସ ଉଵାଚ ମୁଦା ଵିପ୍ରା ନାମ୍ନା ଦଂଡକରୋପ୍ଯହମ୍ । ସର୍ଵପାପସମାଯୁକ୍ତଶ୍ଚୋଦ୍ଧାରୋ ମେ କଥଂ ଭଵେତ୍
ସେ ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ: 'ମୋର ନାମ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡକ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ପାପରେ ଲିପ୍ତ। ମୋର ମୋକ୍ଷ କିପରି ହେବ?'