ଧାତ୍ରୀପତ୍ରଂ କାର୍ତିକେ ଚ ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ତୁଲସୀଦଲମ୍ । ଚିନୋତି ଯୋ ନରୋ ଗଚ୍ଛେନ୍ନିରଯଂ ଯାତନାମଯମ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଯିଏ ଧାତ୍ରୀ ପତ୍ର କିମ୍ବା ତୁଳସୀ ପତ୍ର ତୁଳେ, ସେ ଯନ୍ତ୍ରଣାମୟ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଧାତ୍ରୀଛାଯାସୁ ଯୋ ଵିପ୍ର ଚାନ୍ନଂ ଭୁନକ୍ତି କାର୍ତିକେ । ଅନ୍ନସଂସର୍ଗଜଂ ପାପମାଵର୍ଷଂ ତସ୍ଯ ନଶ୍ଯତି
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯିଏ ଧାତ୍ରୀ ଗଛର ଛାୟାରେ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ବର୍ଷର ଖାଦ୍ୟ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ହୋଇଥିବା ପାପ ନାଶ ହୁଏ।
ତୁଲସୀଵନମଧ୍ଯେ ଚ ଧାତ୍ରୀମୂଲେ ଚ କାର୍ତିକେ । କୁର୍ଯାଦ୍ଧର୍ଯର୍ଚନଂ ଵିପ୍ର ଵୈକୁଣ୍ଠଂ ଯାତି ସ ଧ୍ରୁଵମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁଠି ତୁଳସୀ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ କିମ୍ବା ଆମଳୀ ଗଛର ମୂଳରେ ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ତୁଲସୀମୂଲଦେଶେଽପି ସ୍ଥିତଂ ଵାରି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଗୃହ୍ଣାତି ମସ୍ତକେ ଭକ୍ତ୍ଯା ପାପୀ ଯାତି ହରେର୍ଗୃହମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁଳସୀ ଗଛର ମୂଳରେ ରଖାଯାଇଥିବା ପାଣିକୁ ଯେଉଁ ପାପୀ ଭକ୍ତିସହିତ ମୁଣ୍ଡରେ ଲଗାଏ, ସେ ହରିଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଏ।
ତୁଲସୀପତ୍ରଗଲିତଂ ଯସ୍ତୋଯଂ ଶିରସାଵହେତ୍ । ସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ସ ସ୍ନାତଶ୍ଚାଂତେ ଯାତି ହରେର୍ଗୃହମ୍
ଯେଉଁଠି ତୁଳସୀ ପତ୍ରରେ ଝରିଥିବା ପାଣିକୁ କେହି ମୁଣ୍ଡରେ ଧରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ପରି ହୁଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ହରିଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଏ।
ପୁରା କଶ୍ଚିଦ୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଦ୍ଵାପରେଽଭୂନ୍ମହାମୁନେ । ସ୍ନାତ୍ଵୈକଦା ତୁଲସ୍ଯୈ ସ ଵନଂ ଦତ୍ଵା ଗୃହଂ ଗତଃ
ପୂର୍ବେ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ; ସେ ଏକଦିନ ସ୍ନାନ କରି, ତୁଳସୀ ପାଇଁ ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ଦାନ କରି ଘରକୁ ଫେରିଲେ।
ଆଦିତ୍ଯୋ ଵର୍ଚସା ନାମ୍ନା ମାର୍ତ୍ତଂଡ ଇଵ ପୁଣ୍ଯତଃ । ତୃଷାର୍ତୋ ଭକ୍ଷକଃ କଶ୍ଚିଦାଗତୋ ବହୁକଲ୍ମଷଃ
ଏଠାରେ ବର୍ଚ୍ଚସ ନାମକ ଜଣେ ପୁରୁଷ ଆସିଲେ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ପୁଣ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣାରେ ଏବଂ ବହୁ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ।
ତୁଲସ୍ଯାମୂଲତସ୍ତୋଯଂ ପୀତ୍ଵା ଚାସୌ ହତାଂହସଃ । ତ୍ଵରଯାପ୍ଯାଗତୋ ଵ୍ଯାଧୋ ନାମ୍ନା ଯଶ୍ଚାସିମର୍ଦ୍ଦନଃ
ସେ ତୁଳସୀ ମୂଳର ପାଣି ପିଇ ନିଜର ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ; ଏହିପରେ ତ୍ୱରାରେ ଏକ ଶିକାରୀ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କର ନାମ ଥିଲା ଅସିମର୍ଦ୍ଦନ।
ଉଵାଚ ଭୁକ୍ତଂ ଚାନ୍ନଂ ଚ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗ୍ନଂ ଗତଃ କିମୁ । କୃତ୍ଵା ମେ ପାକଭାଂଡସ୍ଥଂ ଚାଗତୋ ହିଂସକସ୍ଯ ତେ
ସେ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଭୋଜନ କରିଛ, ଏବଂ ଭୋଜନ କରି ହେବା ପରେ କାହିଁକି ରନ୍ଧା ବାଟି ଭାଙ୍ଗି ଏଠାକୁ ଆସିଛ, ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୟ?'
ଵିଵ୍ଯାଧ ତଂ ଗତପ୍ରାଣଂ ନେତୁଂ ଵୈ ଶମନାଜ୍ଞଯା । ଆଗତାଃ କିଂକରାଃ କ୍ରୁଦ୍ଧାଃ ପାଶମୁଦ୍ଗରପାଣଯଃ
ସେ ତାକୁ ଆଘାତ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଯିବାବେଳେ, ଯମଙ୍କ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଦୂତମାନେ ପାଶ ଓ ଗଦା ନେଇ ତାଙ୍କୁ ନେବାକୁ ଆସିଲେ।
ବଦ୍ଧ୍ଵା ନେତୁଂ ମନଶ୍ଚକ୍ରୁରାଗତା ଵିଷ୍ଣୁକିଂକରାଃ । ତଦା ଛିତ୍ତ୍ଵା ଚର୍ମପାଶଂ ସ୍ଯଂଦନେ ତଂ ମନୋହରେ
ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ନେବାକୁ ଯମଦୂତମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ଏବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଆସି, ଚର୍ମର ପାଶ କାଟି, ତାଙ୍କୁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ରଥରେ ବସାଇଲେ।
ତୂର୍ଣମାରୋହଯାମାସୁଃ ପପ୍ରଚ୍ଛୁର୍ଵିନଯାନ୍ଵିତାଃ । ତେଽପି ପୁଣ୍ଯେନ ଭୋଃ ସଂତଃ କେନ ଵୈ ନୀଯତେଽପ୍ଯସୌ
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ରଥରେ ବସାଇ, ସମ୍ମାନ ସହିତ ପଚାରିଲେ, 'ହେ ପୁଣ୍ୟବାନମାନେ, କେଉଁ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହି ଲୋକକୁ ନେଉଛନ୍ତି?'
ଊଚୁସ୍ତେଽସୌ ପୁରା ରାଜା ପୁଣ୍ଯଂ ବହୁତରଂ କୃତମ୍ । ଅକରୋଦ୍ଧରଣଂ କାଂଚିତ୍ସୁଂଦରୀଂ ଚାଂଗନାମଯମ୍
ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଏହେଁ ପୂର୍ବେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ କାମ କରିଥିଲେ; ସେ ଏକ ସୁନ୍ଦରୀ ଜଣା ନାରୀକୁ ଦୁଃଖରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ।'
ଅନେନ ଚାଂହସା ରାଜା ଗତୋ ଵୈ ଶମନକ୍ଷଯମ୍ । ତତ୍ରକ୍ଲେଶଂ ତୁ ଯୁଷ୍ମାଭିର୍ଦତ୍ତଂ ଵୈ ଶମନାଜ୍ଞଯା
ସେହି ପାପର ଫଳରେ ରାଜା ଯମଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ଯମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଇଥିଲ।
ତାମ୍ରମଯ୍ଯାସ୍ତ୍ରିଯାସାର୍ଦ୍ଧଂ କ୍ରୀଡାଂ ସୁପ୍ତ୍ଵା ଚକାର ସଃ । ତପ୍ତାଯାଂ ଲୋହଶଯ୍ଯାଯାଂ ଵୈକ୍ଲଵ୍ଯଂ କର୍ମଣା ନୃପ
ସେ ତାମ୍ରରେ ତିଆରି ନାରୀ ସହ ଖେଳିଥିଲେ, ଏବଂ ତାପିତ ଲୋହା ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇ ଏହି କର୍ମର ଫଳରେ ରାଜା ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥିଲେ।
ତପ୍ତାଯୋଭୀଷଣଂ ତପ୍ତଂ ଲୋହସ୍ତଂଭଂ ଯମାଜ୍ଞଯା । ତତଃ ସ୍ଥିତଃ ସମାଲିଂଗ୍ଯ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଦୁଃଖଂ ଚିରଂ ନୃପଃ
ଯମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ତାପିତ ଲୋହାର ଖୁମ୍ଭକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥିଲେ।
ସିକ୍ତଃ କ୍ଷାରାଂବୁଧାରାଭିରନ୍ଯୈର୍ଵୈ ଶମନାଲଯେ । ତତୋ ନରକଶେଷେ ଚ ପାପଯୋନୌ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ଯମଙ୍କ ଗୃହରେ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷାର ଜଳର ଧାରାରେ ଭିଜାଇଥିଲେ, ଏବଂ ପରେ ଅନ୍ୟ ନରକରେ ପାପୀ ଗର୍ଭରେ ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ଜନ୍ମାସାଦ୍ଯ ଚିରଂ ଦୁଃଖମନୁଭୂତଂ ସ୍ଵକର୍ମଣା । ତୁଲସୀମୂଲକଂ ଵାରି ପୀତ୍ଵା ଯାତି ହରେର୍ଗୃହମ୍
ଜନ୍ମ ନେଇ ସେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ତୁଳସୀ ମୂଳର ପାଣି ପିଇ ହେବାରୁ ସେ ହରିଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଏ।
ଇଦାନୀଂ ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗତାଦୂତା ଯଥାଗତାଃ । ତେନ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଵିଷ୍ଣୁଦୂତା ଗତା ଵୈକୁଂଠମଂଦିରମ୍
ଏବେ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଯମଦୂତମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ବୈକୁଣ୍ଠ ମନ୍ଦିରକୁ ଗଲେ।
ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କଥିତଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ତୁଲସ୍ଯାଃ ପାପନାଶନମ୍ । କୁର୍ଵଂତି ସେଵାଂ ଯେ ଭକ୍ତ୍ଯା ନ ଜାନେ କିଂ ଭଵେନ୍ମୁନେ
ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ତୁଳସୀଙ୍କର ପାପ ନାଶକ ମହିମା କୁହାଯାଇଛି; ଯେମାନେ ଭକ୍ତିରେ ସେବା କରନ୍ତି, ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେମାନେ କ'ଣ ପାଇବେ ନାହିଁ, ହେ ମୁନି।
ଶୌନକ ଉଵାଚ। କଥଯସ୍ଵ ମୁନେ ସୂତ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କଲୁଷକ୍ଷଯମ୍ । ଶେଷପଂଚଦିନସ୍ଯାପି କାର୍ତ୍ତିକସ୍ଯାନୁକଂପଯା
ଶୌନକ କହିଲେ, ମୁନିବର, କୃପାକରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶେଷ ପାଞ୍ଚଟି ଦିନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ମହିମା ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ଦୂର କରେ, ସେଇ ମହିମାକୁ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।
ସୂତ ଉଵାଚ। ଶୃଣୁ ଶୌନକ ଯତ୍ପୃଷ୍ଟଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଵୈ ଚୋର୍ଜସ୍ଯ ଶେଷପଂଚଦିନସ୍ଯ ଚ
ସୂତ କହିଲେ, ଶୌନକ, ତୁମେ ଯେଉଁ ମହିମା ବିଷୟରେ ପଚାରିଛ, ଯାହା ପାପକୁ ନଶ୍ୱନ କରେ, ସେଥିରେ ଶେଷ ପାଞ୍ଚ ଦିନର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏବେ ମୁଁ କହିବି।
ଵ୍ରତାନାଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ପ୍ରଵରଂ ଵିଷ୍ଣୁପଂଚକମ୍ । ତସ୍ମିନ୍ଯଃ ପୂଜଯେଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରୀହରିଂ ରାଧଯା ସହ
ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ 'ବିଷ୍ଣୁ ପଞ୍ଚକ' ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏହି ସମୟରେ ଯିଏ ଭକ୍ତିଭାବରେ ରାଧା ସହିତ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ—
ଗଂଧପୁଷ୍ପୈର୍ଧୂପଦୀପୈର୍ଵସ୍ତ୍ରୈର୍ନାନାଵିଧୈଃ ଫଲୈଃ । ସ ଯାତି ଵିଷ୍ଣୁସଦନଂ ସର୍ଵପାପଵିଵର୍ଜିତଃ
ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଧୂପ, ଦୀପ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଯିଏ ପୂଜା କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଗୃହସ୍ଥୋ ଵା ଵାନପ୍ରସ୍ଥୋଽଥଵା ଯତିଃ । ନ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ପରଂ ସ୍ଥାନମକୃତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁପଂଚକମ୍
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ କିମ୍ବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ବିଷ୍ଣୁ ପଞ୍ଚକ ବ୍ରତ କରିନଥିଲେ କେହି ମଧ୍ୟ ପରମ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ସର୍ଵପାପହରଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵିଖ୍ଯାତଂ ଵିଷ୍ଣୁପଂଚକମ୍ । ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ତୁ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍ସର୍ଵତୀର୍ଥଫଲଂ ଲଭେତ୍
'ବିଷ୍ଣୁ ପଞ୍ଚକ' ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଯିଏ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଏ।
ଶ୍ରୀହରେଃ ପୁରତୋ ଵିପ୍ର ତୁଲସ୍ଯାଶ୍ଚ ସମୀପତଃ । ପ୍ରଦୀପଂ ସର୍ପିଷା ପୂର୍ଣଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଯୋ ଭକ୍ତିଭାଵତଃ
ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ତୁଳସୀ ଗଛ ନିକଟରେ, ଯିଏ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଘିଅ ଭରା ଦୀପ ଦେଇଥାଏ—
ନଭସି ଶ୍ରୀହରେଃ ପ୍ରୀତ୍ଯୈ ଯାତି ସ ଵିଷ୍ଣୁମଂଦିରମ୍ । ପାପୀ ଯାତି ହରେର୍ଧାମ ସତ୍ଯମେତନ୍ମଯୋଦିତମ୍
—ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଆକାଶରେ ଏହିପରି କରିଲେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଏ; ଏକ ପାପୀ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କଲେ ହରିଙ୍କ ଧାମକୁ ପାଏ—ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ସ୍ନାପଯେଚ୍ଚାଚ୍ଯୁତଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ମଧୁକ୍ଷୀରଘୃତାଦିଭିଃ । ଦଦ୍ଯାତ୍କିଂ ନୋ ହରିଃ ପ୍ରୀତସ୍ତସ୍ମୈ ସାଧୁଜନାଯ ଵୈ
ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ମଧୁ, ଖୀର, ଘିଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଏ, ଏମିତି ଭଲ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ହରି କିଏଁ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ?
ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଦେଵଦେଵେଶଂ ପରମାନ୍ନଂ ନିଵେଦଯେତ୍ । ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତୁଂ ନ ଶକ୍ତୋ ଵୈ ଚତୁର୍ମୁଖଃ
ଦେବମାନ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୋଗ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାର ପୁଣ୍ୟ କେତେ ହେବ, ତାହା ଚାରିମୁହିଁ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।