ପରମାଂ ଗତିମାସାଦ୍ଯ ତିଷ୍ଠେଦ୍ଵିଷ୍ଣୁନିକେତନେ । ଏକାଦଶୀଂ ସମାସାଦ୍ଯ ନିରାହାରା ଭଵଂତି ଯେ
ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚି ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିବାସରେ ରହନ୍ତି; ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରି ଯେମାନେ ଅନ୍ନ ଛାଡ଼ନ୍ତି,
ତେଷାଂ ଵିଷ୍ଣୁପୁରେ ଶଶ୍ଵନ୍ନିଵାସୋଽପି ନ ସଂଶଯଃ । ତୁଲସୀଭକ୍ତିସଂଲୀନଂ ମନୋ ଯେଷାଂ ଵିରାଜତେ
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁପୁରରେ ଚିରକାଳ ନିବାସ ନିଶ୍ଚିତ; ଯେମାନଙ୍କ ମନ ତୁଳସୀ ଭକ୍ତିରେ ଏକତ୍ରିତ,
ତେ ଯାଂତି ପରମଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଥାନମେଵ ନ ସଂଶଯଃ । ପରଦ୍ରଵ୍ଯେଷ୍ଵଭିରୁଚିର୍ଯେଷାଂ ଚୈଵ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଯେମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଧନରେ ଆସକ୍ତି ନାହାନ୍ତି,
ସଂତୁଷ୍ଟମନସୋ ଯେଽପି ତେଷାଂ ଵିଷ୍ଣୁପୁରଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଦୁର୍ଭିକ୍ଷକାଲମାସାଦ୍ଯ ପ୍ରାଣିଭ୍ଯୋ ଯେ ନରୋତ୍ତମାଃ
ଯେମାନଙ୍କ ମନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁପୁର ନିଶ୍ଚିତ; ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଦିନରେ ଯେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ଅନ୍ନ ଦେଇଥାନ୍ତି,
ଦଦତ୍ଯନ୍ନଂ ହରେଃ ସଦ୍ମ ତେଷାଂ ଚୈଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଗଵାଂ ଦ୍ଵିଜାନାଂ ତ୍ରାଣାଯ ସ୍ଵାମିନୋ ଯୋଷିତସ୍ତଥା
ଏବଂ ଯେମାନେ ହରିଙ୍କ ଘରେ ଅନ୍ନ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଯେମାନେ ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଜିଅଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି,
ପ୍ରାଣାନ୍ମୁଂଚଂତି ଯେ ମର୍ତ୍ତ୍ଯାସ୍ତେଷାଂ ଵିଷ୍ଣୁପୁରଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ପ୍ରାଣିଭିର୍ଦଶମୀଵିଦ୍ଧା ନ ଚୋପୋଷ୍ଯା କଦାଚନ
ଯେମାନେ ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଦେଇଦିଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁପୁର ନିଶ୍ଚିତ; ଦଶମୀ ଏବଂ ଏକାଦଶୀ ଏକାଠି ହେଲେ କେବେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପରିହାର୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁର୍ଜନସ୍ଯାଂତିକଂ ଯଥା । ଅରୁଣୋଦଯଵେଲାଯାଂ ଦଶମୀ ସଂଗତା ଯଦି
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କ ସଂଗ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍, ସେପରି ଦଶମୀ ଦିନ ଉଷାକାଳ ସହିତ ମିଶିଗଲେ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍।
ତତ୍ରୋପୋଷ୍ଯା ଦ୍ଵାଦଶୀ ସ୍ଯାତ୍ତ୍ରଯୋଦଶ୍ଯାଂ ତୁ ପାରଣମ୍ । ଦଶମୀଶେଷସଂଯୁକ୍ତୋ ଯଦି ସ୍ଯାଦରୁଣୋଦଯଃ
ଏପରି ହେଲେ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନରେ ପାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ଯଦି ଦଶମୀ ଦିନ ଉଷାକାଳ ସହିତ ମିଶିଯାଏ,
ଵୈଷ୍ଣଵେନ ନ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ତଦ୍ଦିନୈକାଦଶୀଵ୍ରତମ୍ । ଚତସ୍ରୋ ଘଟିକାଃ ପ୍ରାତରରୁଣୋଦଯ ଉଚ୍ଯତେ
ଏହି ଦିନରେ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଭକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ପ୍ରଭାତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପରେ ଚାରି ଘଟିକା ସମୟକୁ ଅରୁଣୋଦୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଯତୀନାଂ ସ୍ନାନକାଲୋଯଂ ଗଂଗାଂଭଃ ସଦୃଶଃ ସ୍ମୃତଃ । ଅରୁଣୋଦଯକାଲେ ତୁ ଦଶମୀ ଯଦି ଦୃଶ୍ଯତେ
ଯତିମାନେ ଏହି ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଏହା ଗଙ୍ଗା ଜଳ ସମାନ ପବିତ୍ର ବୋଲି ମନାଯାଏ । ଯଦି ଏହି ଅରୁଣୋଦୟ ସମୟରେ ଦଶମୀ ତିଥି ଦେଖାଯାଏ—
ନ ତତ୍ରୈକାଦଶୀ କାର୍ଯା ଧର୍ମକାମାର୍ଥନାଶିନୀ । ସ୍ଵଲ୍ପାଂ ଚ ଦଶମୀଵିଦ୍ଧାଂ ତ୍ଯଜେଦେକାଦଶୀଂ ବୁଧଃ
ତେବେ ସେଠାରେ ଏକାଦଶୀ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ନଷ୍ଟ କରେ । ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି କିଛିମାତ୍ର ଦଶମୀ ଦ୍ୱାରା ଛୁଆଯାଇଥିବା ଏକାଦଶୀକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍ ।
ସୁରାବିଂଦୋସ୍ତୁ ସଂପର୍କାତ୍ଘୃତକୁଂଭଂ ତ୍ଯଜେଦ୍ଯଥା । ସଂପୂର୍ଣୈକାଦଶୀ ଯତ୍ର ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପୁନରେଵ ସା
ଯେପରି ମଦର ଏକ ଫୋଟା ଘିଅ ଭରା କୁଁଭକୁ ଛୁଇଁଲେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ସେପରି ଦଶମୀ ସହ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକାଦଶୀ ଯୋଗ ହୋଇଥିଲେ ଓ ପୁଣି ଦ୍ୱାଦଶୀ ସହ ମିଶିଥିଲେ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍ ।
ଉତ୍ତରା ଯତିଭିଃ କାର୍ଯା ପୂର୍ଵାମୁପଵସେଦ୍ଗୃହୀ । ଏକାଦଶୀକଲା ଯତ୍ର ଦ୍ଵାଦଶୀପରତୋ ନ ଚେତ୍
ଯତିମାନେ ପରେ ଥିବା ଏକାଦଶୀ କୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବେ, ଘରେ ଥିବା ଲୋକେ ପୂର୍ବ ଏକାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରିବେ । ଯେଉଁଠି ଏକାଦଶୀ ତିଥି ଦ୍ୱାଦଶୀକୁ ଛୁଁନାହିଁ—
ତତ୍ର କ୍ରତୁଶତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତ୍ରଯୋଦଶ୍ଯାଂ ତୁ ପାରଣମ୍ । ଏକାଦଶୀ ଵିଲୁପ୍ତା ଚେତ୍ପରତୋ ଦ୍ଵାଦଶୀଯୁତା
ସେଠାରେ ଶତ କୃତ୍ୟର ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ପାରଣ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥିରେ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଯଦି ଏକାଦଶୀ ହରାଇଯାଏ ଓ କେବଳ ଦ୍ୱାଦଶୀ ରହିଯାଏ—
ଉପୋଷ୍ଯା ଦ୍ଵାଦଶୀ ପୂର୍ଣା ଯଦୀଚ୍ଛେତ୍ପରମାଂ ଗତିମ୍ । ସଂପୂର୍ଣୈଽକାଦଶୀ ଯତ୍ର ପ୍ରଭାତେ ପୁନରେଵ ସା
ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତି ଚାହେଁ, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଯେଉଁଠି ଏକାଦଶୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପ୍ରଭାତରେ ପୁଣି ଥାଏ—
ସର୍ଵୈରେଵୋତ୍ତରା କାର୍ଯା ପରତୋ ଦ୍ଵାଦଶୀ ଯଦି । ଏକାଦଶୀଵ୍ରତେ ଯେଷାଂ ମନଃ ସଂଲୀଯତେ ନୃଣାମ୍
ସମସ୍ତ ଦିଅଁଥିରେ, ଯଦି ପରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଥାଏ, ତେବେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଏକାଦଶୀ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମନ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତରେ ଲଗିଥାଏ—
ତେଷାଂ ସ୍ଵର୍ଗୋ ହି ଵାସୋଽଥ ଯାଂତି ତେ ସଦନଂ ହରେଃ । ଏକାଦଶ୍ଯାଃ ପରଂ ନାସ୍ତି ପରଲୋକସ୍ଯ ସାଧନମ୍
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଗୃହ, ଏବଂ ସେମାନେ ହରିଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଆନ୍ତି । ଏକାଦଶୀ ଛଡ଼ା, ପରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉତ୍ତମ ଉପାୟ ନାହିଁ ।
ବହୁପାପସମାଯୁକ୍ତଃ କରୋତି ହରିଵାସରମ୍ । ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ସ ଯାତି ହରିମଂଦିରମ୍
ଯେଉଁଠି ଅନେକ ପାପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ହରିଙ୍କର ଦିନ ଉପବାସ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ହରିଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଏ ।
ପତିସହିତା ଯା ଯୋଷିତ୍କରୋତି ହରିଵାସରମ୍ । ସୁପୁତ୍ରା ସ୍ଵାମିସୁଭଗା ଯାତି ପ୍ରେତ୍ଯ ହରେର୍ଗୃହମ୍
ଯେଉଁ ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀ ସ୍ୱାମୀ ସହିତ ହରିଙ୍କର ଦିନ ଉପବାସ କରେ, ସେ ସୁସନ୍ତାନ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସ୍ୱାମୀ ପାଏ ଏବଂ ପରଲୋକରେ ହରିଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଏ ।
ଯୋ ଯଚ୍ଛତି ହରେରଗ୍ରେ ପ୍ରଦୀପଂ ଭକ୍ତିଭାଵତଃ । ହରେର୍ଦ୍ଦିନେ ର୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଣ୍ଯସଂଖ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯିଏ ଭକ୍ତିଭାବରେ ହରିଙ୍କ ପାଖରେ ଦୀପ ଦାନ କରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହରିଙ୍କର ଦିନରେ ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟର ଗଣନା କରିହେବା ଯାଏନାହିଁ ।
ଯାଂଗନା ଭର୍ତୃସହିତା କୁରୁତେ ଜାଗରଂ ହରେଃ । ହରେର୍ନିକେତନେ ତିଷ୍ଠେଚ୍ଚିରଂ ପତ୍ଯା ସହ ଦ୍ଵିଜ
ଯେଉଁ ନାରୀ ସ୍ୱାମୀ ସହିତ ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗରଣ କରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସେ ହରିଙ୍କ ନିକେତନରେ ସ୍ୱାମୀ ସହ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥାଏ ।
ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦ୍ଧରଯେ ଵସ୍ତୁ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯଚ୍ଛତି ଯୋ ଦ୍ଵିଜ । ହରେର୍ଦିନେ ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯମକ୍ଷଯଂ ଚୈଵ ସର୍ଵଦା
ଯିଏ ଯେଉଁସି ଜିନିଷ ଭକ୍ତିଭାବରେ ହରିଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ହରିଙ୍କର ଦିନରେ ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ସବୁବେଳେ ଅକ୍ଷୟ ରହେ ।
ପୁରାସୀଦ୍ଵଲ୍ଲଭୋ ନାମ୍ନା ନଗରେ କାଂଚନାହ୍ଵଯେ । ଧନେନ ପୁଷ୍କଲେନାପି ରାଜତେ ସ ଧନେଶ୍ଵରଃ
ପୁରୁଣା ଦିନରେ କାଞ୍ଚନ ନାମକ ନଗରରେ ବଲ୍ଲଭ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ; ସେ ବହୁତ ଧନୀ ଥିଲେ ଓ ଧନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ ।
ତସ୍ଯ ପ୍ରିଯା ମହାରୂପା ନାମ୍ନା ହେମପ୍ରଭା ଦ୍ଵିଜ । ଗରୀଯାନ୍ମୁଖରସ୍ତତ୍ର ବାଧତେ ଚ କଲେର୍ଗୁଣଃ
ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଅତି ସୁନ୍ଦରୀ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନାମ ହେମପ୍ରଭା । ସେଠାରେ ମୁଖରା ଅଧିକ ପ୍ରମୁଖ ଥିଲେ ଓ କଳିଯୁଗର ଦୁଷ୍ପ୍ରଭାବ ତାଙ୍କୁ ଅଶାନ୍ତ କରୁଥିଲା ।
ସା ସଦା କଲହଂ କୁର୍ଯାତ୍ପତ୍ଯା ସହ ତପୋଧନ । ଶଶ୍ଵଦ୍ଗୁରୁଜନାନ୍କାମଂ ଭର୍ତ୍ସନାନ୍ନୀଚଭାଷଯା
ସେ ସଦା ସ୍ୱାମୀ ସହ କଳହ କରୁଥିଲେ, ହେ ତପସ୍ୱୀ, ଏବଂ ଚାହିଁଲେ ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ ନିମନ୍ତା ଓ ଖରାପ କଥା କହି ବକ୍ରାନ୍ତି ।
ପାକପାତ୍ରେ ସଦାଶ୍ନୀଯାତ୍ଗୁପ୍ତା ସୈକାଂତିକେମଲା । ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟଂ ଗୁରୁଜନେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵୈ ପ୍ରତିଵାସରମ୍
ସେ ସଦା ଚୁପଚାପ ଏବଂ ଏକାକି ରାନ୍ଧଣା ପାତ୍ରରୁ ଖାଉଥିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ ନିଜ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଦେଉଥିଲେ ।
ଜାରେ ସଦା ସ୍ଥିତଂ ଚିତ୍ତମହଂ ସାଧ୍ଵୀତି ସା ଵଦେତ୍ । ସ୍ଵାମିନଃ କଲହୈର୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ମନୋଦ୍ଵେଗକରା ସଦା
ସେ ସଦା କହୁଥିଲେ, 'ମୁଁ ଏକ ସତୀ ନାରୀ,' କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମନ ସଦା ପ୍ରେମିକ ପାଖରେ ଲାଗିଥିଲା; ଏହିପରି, ସେ ସବୁବେଳେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଝଗଡା କରି ଦୁଃଖ ଦେଉଥିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଏକଦା ଚାଗତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚକାର ଭର୍ତ୍ସନାଂ ଚ ତାମ୍ । ଭର୍ତ୍ତା ତସ୍ଯାଃ ପ୍ରହାରଂ ଚ ସର୍ଵପାପଯୁତାଂ ଦ୍ଵିଜ
ଏକ ଦିନ, ସେ ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ତାଙ୍କୁ ଡାଟିଲେ ଏବଂ ମାଡ଼ିଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ।
ସୈଵ ରୋଷସମାଯୁକ୍ତା ଗତା ଶୂନ୍ଯଗୃହେ ତୁ ଵୈ । ସୁପ୍ତାଽଜ୍ଞାତା ସ୍ଥିତା କସ୍ମିନ୍ଜଲାନ୍ନଂ ନ ଚଖାଦ ହ
ସେ ରୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଏକ ଖାଲି ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ, କେହି ଜାଣିନଥିବା ଭଳି ଶୋଇ ପଡ଼ିଲେ, ଏବଂ ଜଳ ବା ଖାଦ୍ୟ କିଛି ଖାଇଲେ ନାହିଁ।
ଦୈଵାତ୍ତତ୍ର ଦିନେ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଯ ପରିଵର୍ତ୍ତନମ୍ । ଏକାଦଶୀଵ୍ରତଂ ଵିପ୍ର ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍
ଦେବତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରେ, ସେଇ ଦିନ ହିଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଖରେ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ପଡ଼ିଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ୱର କରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।