ଵିନା ଋକ୍ଷେଽପି କର୍ତଵ୍ଯା ନଵମୀସଂଯୁତାଷ୍ଟମୀ । ଉଦଯେ ଚାଷ୍ଟମୀ କିଂଚିତ୍ସକଲା ନଵମୀ ଯଦି
ନକ୍ଷତ୍ର ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ନବମୀ ଏକାଠି ହୁଏ, ଏବଂ ସକାଳେ ଅଷ୍ଟମୀ ଥିବାବେଳେ ନବମୀ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ତିଥି ମାନିବା ଉଚିତ୍।
ମୁହୂର୍ତରୋହିଣୀଯୁକ୍ତା ସଂପୂର୍ଣା ଚାଷ୍ଟମୀ ଭଵେତ୍ । ଅଷ୍ଟମୀ ବୁଧଵାରେଣ ରୋହିଣୀସହିତା ଯଦି
ଯଦି ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, କିମ୍ବା ବୁଧବାର ଦିନ ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଅଷ୍ଟମୀ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ସୋମେନୈଵ ଭଵେଦ୍ରାଜନ୍କିଂକୃତୈର୍ଵ୍ରତକୋଟିଭିଃ । ନଵମ୍ଯାମୁଦଯାତ୍କିଂଚିତ୍ସୋମେ ସାପି ବୁଧେଽପି ଚ
ହେ ରାଜା, ଯଦି ଏହି ତିଥି ସୋମବାର ପଡ଼େ, ତେବେ ଅନେକ ବ୍ରତ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଏହି ତିଥି ଉଦୟକାଳରେ ନବମୀ ଥିଲେ, ସେଥିରେ ସୋମବାର କିମ୍ବା ବୁଧବାର ଯେଉଁ ହେଉ, ଏହା ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ।
ଅପି ଵର୍ଷଶତେନାପି ଲଭ୍ଯତେ ଵା ନ ଲଭ୍ଯତେ । ଵିନା ଋକ୍ଷଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯା ନଵମୀସଂଯୁତାଷ୍ଟମୀ
ଶତବର୍ଷ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯୋଗ ମିଳିପାରେ କିମ୍ବା ନ ମିଳିପାରେ। ନକ୍ଷତ୍ର ବିନା ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ନବମୀ ଯୋଗ ଥିଲେ, ଏହି ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
କାର୍ଯାଵିଦ୍ଧାପି ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ରୋହିଣୀସଂଯୁତାଷ୍ଟମୀ । କଲାକାଷ୍ଠାମୁହୂର୍ତେଽପି ଯଦା କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀତିଥିଃ
ଯଦି ସପ୍ତମୀ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଅଷ୍ଟମୀ ହେଲେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ୍। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥି ଯେତେବେଳେ ହେଉ, ଏକ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ମାନିବା ଉଚିତ୍।
ନଵମ୍ଯାଂ ସୈଵ ଵା ଗ୍ରାହ୍ଯା ସପ୍ତମୀସଂଯୁତା ନ ହି । କିଂ ପୁନର୍ବୁଧଵାରେଣ ସୋମେନାପି ଵିଶେଷତଃ
ଯଦି ଏହି ଅଷ୍ଟମୀ ନବମୀ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବା, କିନ୍ତୁ ସପ୍ତମୀ ସହିତ ଯୋଗ ଥିଲେ ନୁହେଁ। ବୁଧବାର କିମ୍ବା ବିଶେଷକରି ସୋମବାର ହେଲେ ତ ଏହା ଅତି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
କିଂ ପୁର୍ନର୍ନଵମୀଯୁକ୍ତା କୁଲକୋଟ୍ଯାସ୍ତୁ ମୁକ୍ତିଦା । ପଲଵେଧେନ ରାଜେଂଦ୍ର ସପ୍ତମ୍ଯା ଅଷ୍ଟମୀଂ ତ୍ଯଜେତ୍
ନବମୀ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ, ଏହା ଅନେକ ପରିବାରକୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସପ୍ତମୀ ସହିତ ଅଷ୍ଟମୀ ଯଦି ଥିବାରେ, ଅଳ୍ପ ଭୁଲ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ୍।
ସୁରାଯାବିଂଦୁନାସ୍ପୃଷ୍ଟଂ ଗଂଗାଂଭଃ କଲଶଂ ଯଥା । ଦିଲୀପ ଉଵାଚ- କେନ ଚାଦୌ କୃତଂ ଚେଦଂ କେନ ଵା ତତ୍ପ୍ରକାଶିତମ୍ । କିଂ ପୁଣ୍ଯଂ କିଂ ଫଲଂ ଦେଵ କଥଯସ୍ଵ ମହାମୁନେ
ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଏକ ଫୋଟା ମଦ ଛୁଇଁଲେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଏହି ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଦିଲୀପ ପଚାରିଲେ: କିଏ ପ୍ରଥମେ ଏହି ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କଲେ? କିଏ ଏହାକୁ ପ୍ରଚାର କଲେ? ଏହାର କଣ ପୁଣ୍ୟ ଓ କଣ ଫଳ, ମହାମୁନି, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ଚିତ୍ରସେନୋ ମହାରାଜା ମହାପାପପରୋ ମହାନ୍ । ଅଗମ୍ଯାଗମନଂ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵର୍ଣସ୍ତେଯଂ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ଚ
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: ଚିତ୍ରସେନ ନାମକ ଏକ ମହାନ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ମହାପାପରେ ଲିନ ଥିଲେ। ଅନୁଚିତ ମହିଳାଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ସୁନା ଚୋରି କରିଥିଲେ।
ସୁରାଯାଂ ଚ ସଦା ତୃପ୍ତୋ ଵୃଥାମାଂସେ ସଦା ରତଃ । ଏଵଂ ପାପସମାଯୁକ୍ତୋ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରାଣିଵଧେ ରତଃ
ସେ ସଦା ମଦପାନରେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଅନାବଶ୍ୟକ ମାଂସ ଭୋଜନରେ ଲାଗିଥିଲେ। ଏଭଳି ପାପରେ ଲିନ ଥିବା ସେ ନିତ୍ୟ ହିଂସା କରିବାରେ ମନ ଲାଗିଥିଲେ।
ଚାଂଡାଲୈଃ ପତିତୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧମାଲାପଂ ସର୍ଵଦାକରୋତ୍ । ଏତଦେଵଂ ଵିଧୋ ରାଜା ମୃଗଯାଯାଂ ମନୋ ଦଧେ
ସେ ସଦା ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ପତିତ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଥିଲେ। ଏଭଳି ଏକ ରାଜା ଶିକାର କରିବାକୁ ମନ ଦେଲେ।
ଅରଣ୍ଯେ ଦ୍ଵୀପିନଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵେଷ୍ଟଯିତ୍ଵା ଚ ସର୍ଵତଃ । ସାଵଧାନଂ ଭଟାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵାକ୍ଯମେତଦୁଵାଚ ହ
ବନରେ ବାଘ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣି, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି ଦେଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ସାବଧାନ କରି ଏହି କଥା କହିଲେ:
ଅହମେଵ ନିହନ୍ମ୍ଯେନଂ ଯୋଽନ୍ଯୋସ୍ମିନ୍ପ୍ରହରିଷ୍ଯତି । ସ ଵଧ୍ଯୋ ନାତ୍ର ସଂଦେହୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ରାଜ୍ଞଃ ପଥା ଯଯୌ
ମୁଁ ଏହି ବାଘକୁ ନିଜେ ମାରିବି, ଅନ୍ୟେ ଯଦି ମାରିବେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଦଣ୍ଡିତ ହେବେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବାଘ ରାଜାଙ୍କ ପଥରେ ଚାଲିଗଲା।
ସଲଜ୍ଜୋଽପି ତତୋ ରାଜା ଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ପଶ୍ଚାଜ୍ଜଗାମ ହ । ଅନେକକ୍ଲେଶଦୁଃଖେନ ଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ହଂତୁଂ ସମାହିତଃ
ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା ପଛରୁ ବାଘକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ଅନେକ କଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖ ସହି ଏହି ବାଘକୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାକୁଲକ୍ଲେଶଃ ସଂଧ୍ଯାଯାଂ ଯମୁନାତଟେ । ଅଷ୍ଟମୀରୋହିଣୀଯୁକ୍ତା ତଦ୍ଦିନଂ ଜନ୍ମଵାସରମ୍
ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣାର କଷ୍ଟରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ଯମୁନା ତଟରେ ଥିଲେ। ସେ ଦିନ ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ରୋହିଣୀ ଏକାଠି ହୋଇଥିଲା, ଏହା ତାଙ୍କର ଜନ୍ମଦିନ ଥିଲା।
ଶ୍ଵଃକନ୍ଯା ଯମୁନାଯାଂ ଵୈ ଵ୍ରତଂ ଚକ୍ରୁର୍ନରାଧିପ । ନାନୋପହାରୈର୍ଦ୍ରଵ୍ଯୈଶ୍ଚ ଧୂପଦୀପୈଃ ସୁଶୋଭନୈଃ
ପରଦିନ ଯମୁନା ତଟରେ ରାଜା ଏକ ଶ୍ୱାନୀ ସହିତ ବ୍ରତ କଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଉପହାର ଓ ଶୁଭ୍ର ଧୂପ ଦୀପ ଦେଇ।
ଗଂଧପୁଷ୍ପଂ ତଥା ଦ୍ରଵ୍ଯଂ କୁଂକୁମାଦିମନୋହରମ୍ । ଅନ୍ନଂ ବହୁଗୁଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୋକ୍ତୁଂ ତନ୍ମାନସଂକୁଲମ୍
ସୁଗନ୍ଧି ଫୁଲ, କୁଙ୍କୁମ ଭଳି ମନୋହର ଜିନିଷ ଏବଂ ବହୁ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ମନ ଖାଇବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ।
ରାଜୋଵାଚ- ଅନ୍ନାଭାଵାନ୍ମମାଦ୍ଯାଶୁ ପ୍ରାଣା ଯାସ୍ଯଂତି ନିଶ୍ଚିତମ୍ । ସ୍ତ୍ରିଯ ଊଚୁଃ- ଜନ୍ମାଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ହରେ ରାଜନ୍ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯାନଘ
ରାଜା କହିଲେ— ଖାଦ୍ୟ ନଥିବାରୁ ମୋର ପ୍ରାଣ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯିବ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ। ମହିଳାମାନେ କହିଲେ— ହେ ନିର୍ମଳ ରାଜା, ହରିଙ୍କ ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ଦିନରେ ତୁମେ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଗୃଧ୍ରମାଂସଂ ଖରଂ କାକଂ ଗୋମାଂସମନ୍ନମେଵ ଚ । ଭୁକ୍ତଵାନ୍ନାତ୍ର ସଂଦେହୋ ଯୋ ଭୁଂକ୍ତେ କୃଷ୍ଣଜନ୍ମନି
ଯେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମଦିନରେ ଖାଏ, ସେ ଗୃଧ୍ର, ଗଧା, କାଉ, ଗାଈ ମାଂସ କିମ୍ବା ମାତ୍ର ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଥାଏ— ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
କିଂ କିଂ ଛିଦ୍ରଂ ନ ସଂଜାତଂ ସଂସାରେ ଵସତାଂ ନୃଣାମ୍ । ଯେନ ଦେହେସ୍ଥିତେ ପ୍ରାଣେ ଜଯଂତୀ ନ କୃତା ନୃପ
ଏହି ସଂସାରରେ ମଣିଷ ରହିଲେ କେଉଁ ଦୋଷ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ? ଶରୀରରେ ପ୍ରାଣ ଥିଲେ, ରାଜା, ବିଜୟ କେବେ ମିଳେ ନାହିଁ।
ତତ୍ରାକୃତୋପଵାସସ୍ଯ ଶାସନଂ ଯମମଂଦିରମ୍ । ଯଦ୍ଦତ୍ତଂ ପିତରୋ ନିତ୍ଯଂ ନ ଗୃହ୍ଣଂତି ଯଥାଵିଧି
ଯେଉଁଠାରେ ଉପବାସ କରାଯାଇନାହିଁ, ସେଠାରେ ଯମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅଟଳ; ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ପିତୃଗଣ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ପିତରଃ ପାତିତାଃ ସର୍ଵେ ଜଯଂତ୍ଯାଂ ଭୋଜନେ କୃତେ । ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତତୋ ରାଜା ଵ୍ରତଂ ଚକ୍ରେ ନରାଧିପ
ଜୟନ୍ତୀ ଦିନ ଖାଇଲେ ସମସ୍ତ ପିତୃଗଣ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ସେଇ ବ୍ରତ ନେଲେ।
କିଂଚିତ୍ପୁଷ୍ପଂ କିଯଦ୍ଗଂଧଂ ଵସ୍ତ୍ରଂ ଚାନୀଯ ହର୍ଷିତଃ । ଏତଦ୍ଵ୍ରତଂ ସମାଯୁକ୍ତଂ ତିଥିଭାଂତେ ଚ ପାରଣମ୍ । ଵ୍ରତସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵେଣ ଚିତ୍ରସେନୋ ହରେର୍ଗୃହମ୍
ସେ ଆନନ୍ଦରେ କିଛି ଫୁଲ, ଗନ୍ଧ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଆଣି, ଏହି ବ୍ରତକୁ ନିଷ୍ଠାରେ ପାଳନ କଲେ ଏବଂ ତିଥି ଶେଷରେ ପାରଣ କଲେ; ଏହି ବ୍ରତର ପ୍ରଭାବରେ ଚିତ୍ରସେନ ହରିଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ।
ଦିଵ୍ଯଂ ଵିମାନମାରୁହ୍ଯ ଗତଵାନ୍ପିତୃଭିଃ ସହ । ଯତ୍ଫଲଂ ମଥୁରାଂ ଗତ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୃଷ୍ଣମୁଖାଂବୁଜମ୍
ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ଚଢ଼ି ସେ ପିତୃମାନେ ସହ ଯାଇଥିଲେ; ମଥୁରାକୁ ଯାଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦ୍ମମୁଖ ଦେଖିଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ—
ତତ୍ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ପୁଂସାକୃଷ୍ଣଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀଵ୍ରତାତ୍ । ଯତ୍ଫଲଂ ଦ୍ଵାରକାଂ ଗତ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟେ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରେ ହରୌ । ତତ୍ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଦୀନୈଃ କୃତ୍ଵା ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀଵ୍ରତମ୍
ସେଇ ଫଳ କୃଷ୍ଣଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ବ୍ରତ କଲେ ଲୋକ ପାଉଛନ୍ତି; ଦ୍ୱାରକାକୁ ଯାଇ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ହରିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ବ୍ରତ କରି ଦୁଃଖୀମାନେ ସେଇ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଶୌନକ ଉଵାଚ। କଥଯସ୍ଵ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ କୃପାର୍ଣଵ । ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ସର୍ଵଵର୍ଣାନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ଯ କୃପଯା ଚ ମେ
ଶୌନକ କହିଲେ— ହେ କୃପାର୍ଣ୍ଣବ, ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ମହିମା ଓ ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ମୋତେ କୃପା କରି କହ।
ସୂତ ଉଵାଚ। ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସର୍ଵଵର୍ଣାନାଂ ଗୁରୁରେଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ସର୍ଵାମରାଶ୍ରଯୋ ଜ୍ଞେଯଃ ସାକ୍ଷାନ୍ନାରାଯଣଃ ପ୍ରଭୁଃ
ସୂତ କହିଲେ— ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କର ଗୁରୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ସେଇ ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣ।
କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଣାମଂ ଯୋ ଵିପ୍ରଂ ହରିବୁଦ୍ଧ୍ଯା ତୁ ଭୂସୁରମ୍ । ଭକ୍ତ୍ଯା ତସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵର୍ଦ୍ଧତେ ସଂପଦାଦିକମ୍
ଯେ କେହି ହରିଙ୍କୁ ଭାବି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କରେ, ତାଙ୍କର ସମ୍ପଦ ଓ ଶୁଭ ଦିନେଦିନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ନ ନମେଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହେଲଯାପି ଚ ଗର୍ଵିତଃ । ଛେଦନଂ ତୁ ତସ୍ଯ ଶିରଃ କର୍ତୁମିଚ୍ଛେତ୍ସଦା ହରିଃ
ଯେ ଅହଂକାରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଅପମାନ କରି ପ୍ରଣାମ କରେନାହିଁ, ହରି ସେଠାରେ ସଦା ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।
କୃତାପରାଧଂ ଵିପ୍ରଂ ଯେ ଦ୍ଵିଷଂତି ପାପବୁଦ୍ଧଯଃ । ହରିଂ ଦ୍ଵିଷଂତି ତେ ଜ୍ଞେଯା ନିରଯଂ ଯାଂତି ଦାରୁଣମ୍
ଯେମାନେ ଅପରାଧ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହରିଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି ବୋଲି ଜଣା; ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି।