ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ସା ଦେଵୀ ଜଗାମ ନିଜମଂଦିରମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ତତୋ ଦେଵ୍ଯାଃ କଂସୋ ରାଜା ସୁଦୁଃଖିତଃ
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ— ଏଭଳି କହି ଦେବୀ ନିଜ ଘରକୁ ଚଲିଗଲେ। ଦେବୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି କଂସ ରାଜା ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଭଗିନୀଂ ପୂତନାମାହ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ନଂଦମଂଦିରମ୍ । ଛଦ୍ମନା ତଂ ସୁତଂ ହତ୍ଵା ଗଚ୍ଛ ତେ ଵାଂଚ୍ଛିତଂ ବହୁ
ସେ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ ପୁତନାକୁ କହିଲେ— 'ତୁମେ ନନ୍ଦଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଅ, ଚତୁରତାରେ ସେଇ ପୁଅକୁ ମାର, ତାପରେ ତୁମେ ଚାହିଁଥିବା ଅନେକ କଥା ପାଇପାରିବ।'
ଦାସ୍ଯାମି ଶତ୍ରୁଂ ହଂତୁଂ ମେ ଵ୍ରଜ ଶୀଘ୍ରତରଂ ଶୁଭେ । ଆଜ୍ଞାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ରାକ୍ଷସୀ ସା ଗୋକୁଲାଭିମୁଖଂ ଗତା
'ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋ ଶତ୍ରୁକୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଦେବି, ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ହେ ଶୁଭେ।' ଆଦେଶ ପାଇ ରାକ୍ଷସୀ ଗୋକୁଳ ଦିଗକୁ ଚଲିଗଲେ।
ମାଯଯା ସୁଂଦରୀ ରୂପା ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ତତ୍ର ଗୋକୁଲେ । ପଯୋଧରେ ଗରଂ ସା ତୁ ଧୃତ୍ଵା ହଂତୁମୁପାଗତା
ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସୁନ୍ଦରୀ ରୂପ ଧରି ସେ ଗୋକୁଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦୁଧଠାରେ ବିଷ ଧରି ସେ ମାରିବା ପାଇଁ ଆସିଲେ।
ପଶୁପାନାଂ ଗୃହଦ୍ଵାରି ପ୍ରଵିଷ୍ଟାଲକ୍ଷିତେତି ଚ । ଗତ୍ଵାଂତରୁତ୍ଥାପ୍ଯ ଶିଶୁଂ ସ୍ତନଂ ଦତ୍ଵାପସଦ୍ଗତିମ୍
ଗୋପମାନଙ୍କ ଘର ଦ୍ୱାରରେ ଅଲକ୍ଷିତ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଘରଭିତରକୁ ଯାଇ, ଶିଶୁକୁ ଉଠାଇ, ତାଙ୍କୁ ଦୁଧ ଦେଲେ, ମାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ।
ତତସ୍ତୁ ଶକଟଂ କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା ତୃଣାଵର୍ତାଦିମର୍ଦନମ୍ । କାଲୀଯଦମନଂ କୃତ୍ଵା ଗତୋ ମଧୁପୁରୀଂ ତତଃ
ତାପରେ ଶକଟକୁ ଫିଙ୍ଗି, ତୃଣାବର୍ତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦଳି, କାଳିୟଙ୍କୁ ଦମନ କରି, ସେ ମଥୁରାକୁ ଚଲିଗଲେ।
ଗତ୍ଵା କଂସୋ ହତଃ କ୍ରୂରଃ କଂସମଲ୍ଲାନଜୀଜଯତ୍ । ଏତତ୍ତେ କଥିତଂ ରାଜନ୍ଵିଷ୍ଣୋର୍ଜନ୍ମଦିନଵ୍ରତମ୍
ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି, କ୍ରୁର କଂସ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ଏବଂ କଂସଙ୍କ ମଲ୍ଲମାନେ ହାରିଗଲେ। ଏହିପରି ହେଲା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜନ୍ମଦିନ ବ୍ରତର କଥା, ହେ ରାଜା।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପାପାନି ନଶ୍ଯଂତି କୁର୍ଯାତ୍କିଂ ଵା ଭଵିଷ୍ଯତି । ଯ ଇଦଂ କୁରୁତେ ମର୍ତ୍ଯୋ ଯା ଚ ନାରୀ ହରେର୍ଵ୍ରତମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏଠାରୁ ଅଧିକ କଣ ହେବ? ଯେ କୌଣସି ପୁରୁଷ ବା ନାରୀ ଏହି ହରିଙ୍କ ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାହାର ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଐଶ୍ଵର୍ଯମତୁଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଜନ୍ମନ୍ଯତ୍ର ଯଥେପ୍ସିତମ୍ । ପୂର୍ଵଵିଦ୍ଧା ନ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯା ତୃତୀଯାଷଷ୍ଠିରେଵ ଚ
ଏଠାରେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଅପୂର୍ବ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଓ ଇଚ୍ଛାମତାନୁସାରେ ସବୁ କିଛି ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଗରୁ ଯେଉଁ ତିଥି ଭିନ୍ନ ହୋଇଛି, ସେଗୁଡିକୁ ମାନିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତୃତୀୟ କିମ୍ବା ଷଷ୍ଠୀ ଦିନ ମଧ୍ୟ ମାନିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅଷ୍ଟମ୍ଯେକାଦଶୀଭୂତା ଧର୍ମକାମାର୍ଥଵାଂଚ୍ଛୁଭିଃ । ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସପ୍ତମୀସଂଯୁତାଷ୍ଟମୀ
ଯେଉଁ ଲୋକେ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ଏକାଠି ହେଲେ, କିମ୍ବା ସପ୍ତମୀ ସହିତ ଯୋଗ ଥିବା ଅଷ୍ଟମୀକୁ ସାବଧାନରେ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ୍।
ଵିନା ଋକ୍ଷେଽପି କର୍ତଵ୍ଯା ନଵମୀସଂଯୁତାଷ୍ଟମୀ । ଉଦଯେ ଚାଷ୍ଟମୀ କିଂଚିତ୍ସକଲା ନଵମୀ ଯଦି
ନକ୍ଷତ୍ର ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ନବମୀ ଏକାଠି ହୁଏ, ଏବଂ ସକାଳେ ଅଷ୍ଟମୀ ଥିବାବେଳେ ନବମୀ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ତିଥି ମାନିବା ଉଚିତ୍।
ମୁହୂର୍ତରୋହିଣୀଯୁକ୍ତା ସଂପୂର୍ଣା ଚାଷ୍ଟମୀ ଭଵେତ୍ । ଅଷ୍ଟମୀ ବୁଧଵାରେଣ ରୋହିଣୀସହିତା ଯଦି
ଯଦି ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, କିମ୍ବା ବୁଧବାର ଦିନ ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଅଷ୍ଟମୀ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ସୋମେନୈଵ ଭଵେଦ୍ରାଜନ୍କିଂକୃତୈର୍ଵ୍ରତକୋଟିଭିଃ । ନଵମ୍ଯାମୁଦଯାତ୍କିଂଚିତ୍ସୋମେ ସାପି ବୁଧେଽପି ଚ
ହେ ରାଜା, ଯଦି ଏହି ତିଥି ସୋମବାର ପଡ଼େ, ତେବେ ଅନେକ ବ୍ରତ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଏହି ତିଥି ଉଦୟକାଳରେ ନବମୀ ଥିଲେ, ସେଥିରେ ସୋମବାର କିମ୍ବା ବୁଧବାର ଯେଉଁ ହେଉ, ଏହା ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ।
ଅପି ଵର୍ଷଶତେନାପି ଲଭ୍ଯତେ ଵା ନ ଲଭ୍ଯତେ । ଵିନା ଋକ୍ଷଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯା ନଵମୀସଂଯୁତାଷ୍ଟମୀ
ଶତବର୍ଷ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯୋଗ ମିଳିପାରେ କିମ୍ବା ନ ମିଳିପାରେ। ନକ୍ଷତ୍ର ବିନା ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ନବମୀ ଯୋଗ ଥିଲେ, ଏହି ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
କାର୍ଯାଵିଦ୍ଧାପି ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ରୋହିଣୀସଂଯୁତାଷ୍ଟମୀ । କଲାକାଷ୍ଠାମୁହୂର୍ତେଽପି ଯଦା କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀତିଥିଃ
ଯଦି ସପ୍ତମୀ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଅଷ୍ଟମୀ ହେଲେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ୍। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥି ଯେତେବେଳେ ହେଉ, ଏକ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ମାନିବା ଉଚିତ୍।
ନଵମ୍ଯାଂ ସୈଵ ଵା ଗ୍ରାହ୍ଯା ସପ୍ତମୀସଂଯୁତା ନ ହି । କିଂ ପୁନର୍ବୁଧଵାରେଣ ସୋମେନାପି ଵିଶେଷତଃ
ଯଦି ଏହି ଅଷ୍ଟମୀ ନବମୀ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବା, କିନ୍ତୁ ସପ୍ତମୀ ସହିତ ଯୋଗ ଥିଲେ ନୁହେଁ। ବୁଧବାର କିମ୍ବା ବିଶେଷକରି ସୋମବାର ହେଲେ ତ ଏହା ଅତି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
କିଂ ପୁର୍ନର୍ନଵମୀଯୁକ୍ତା କୁଲକୋଟ୍ଯାସ୍ତୁ ମୁକ୍ତିଦା । ପଲଵେଧେନ ରାଜେଂଦ୍ର ସପ୍ତମ୍ଯା ଅଷ୍ଟମୀଂ ତ୍ଯଜେତ୍
ନବମୀ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ, ଏହା ଅନେକ ପରିବାରକୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସପ୍ତମୀ ସହିତ ଅଷ୍ଟମୀ ଯଦି ଥିବାରେ, ଅଳ୍ପ ଭୁଲ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ୍।
ସୁରାଯାବିଂଦୁନାସ୍ପୃଷ୍ଟଂ ଗଂଗାଂଭଃ କଲଶଂ ଯଥା । ଦିଲୀପ ଉଵାଚ- କେନ ଚାଦୌ କୃତଂ ଚେଦଂ କେନ ଵା ତତ୍ପ୍ରକାଶିତମ୍ । କିଂ ପୁଣ୍ଯଂ କିଂ ଫଲଂ ଦେଵ କଥଯସ୍ଵ ମହାମୁନେ
ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଏକ ଫୋଟା ମଦ ଛୁଇଁଲେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଏହି ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଦିଲୀପ ପଚାରିଲେ: କିଏ ପ୍ରଥମେ ଏହି ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କଲେ? କିଏ ଏହାକୁ ପ୍ରଚାର କଲେ? ଏହାର କଣ ପୁଣ୍ୟ ଓ କଣ ଫଳ, ମହାମୁନି, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ଚିତ୍ରସେନୋ ମହାରାଜା ମହାପାପପରୋ ମହାନ୍ । ଅଗମ୍ଯାଗମନଂ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵର୍ଣସ୍ତେଯଂ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ଚ
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: ଚିତ୍ରସେନ ନାମକ ଏକ ମହାନ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ମହାପାପରେ ଲିନ ଥିଲେ। ଅନୁଚିତ ମହିଳାଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ସୁନା ଚୋରି କରିଥିଲେ।
ସୁରାଯାଂ ଚ ସଦା ତୃପ୍ତୋ ଵୃଥାମାଂସେ ସଦା ରତଃ । ଏଵଂ ପାପସମାଯୁକ୍ତୋ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରାଣିଵଧେ ରତଃ
ସେ ସଦା ମଦପାନରେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଅନାବଶ୍ୟକ ମାଂସ ଭୋଜନରେ ଲାଗିଥିଲେ। ଏଭଳି ପାପରେ ଲିନ ଥିବା ସେ ନିତ୍ୟ ହିଂସା କରିବାରେ ମନ ଲାଗିଥିଲେ।
ଚାଂଡାଲୈଃ ପତିତୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧମାଲାପଂ ସର୍ଵଦାକରୋତ୍ । ଏତଦେଵଂ ଵିଧୋ ରାଜା ମୃଗଯାଯାଂ ମନୋ ଦଧେ
ସେ ସଦା ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ପତିତ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଥିଲେ। ଏଭଳି ଏକ ରାଜା ଶିକାର କରିବାକୁ ମନ ଦେଲେ।
ଅରଣ୍ଯେ ଦ୍ଵୀପିନଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵେଷ୍ଟଯିତ୍ଵା ଚ ସର୍ଵତଃ । ସାଵଧାନଂ ଭଟାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵାକ୍ଯମେତଦୁଵାଚ ହ
ବନରେ ବାଘ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣି, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି ଦେଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ସାବଧାନ କରି ଏହି କଥା କହିଲେ:
ଅହମେଵ ନିହନ୍ମ୍ଯେନଂ ଯୋଽନ୍ଯୋସ୍ମିନ୍ପ୍ରହରିଷ୍ଯତି । ସ ଵଧ୍ଯୋ ନାତ୍ର ସଂଦେହୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ରାଜ୍ଞଃ ପଥା ଯଯୌ
ମୁଁ ଏହି ବାଘକୁ ନିଜେ ମାରିବି, ଅନ୍ୟେ ଯଦି ମାରିବେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଦଣ୍ଡିତ ହେବେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବାଘ ରାଜାଙ୍କ ପଥରେ ଚାଲିଗଲା।
ସଲଜ୍ଜୋଽପି ତତୋ ରାଜା ଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ପଶ୍ଚାଜ୍ଜଗାମ ହ । ଅନେକକ୍ଲେଶଦୁଃଖେନ ଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ହଂତୁଂ ସମାହିତଃ
ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା ପଛରୁ ବାଘକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ଅନେକ କଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖ ସହି ଏହି ବାଘକୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାକୁଲକ୍ଲେଶଃ ସଂଧ୍ଯାଯାଂ ଯମୁନାତଟେ । ଅଷ୍ଟମୀରୋହିଣୀଯୁକ୍ତା ତଦ୍ଦିନଂ ଜନ୍ମଵାସରମ୍
ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣାର କଷ୍ଟରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ଯମୁନା ତଟରେ ଥିଲେ। ସେ ଦିନ ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ରୋହିଣୀ ଏକାଠି ହୋଇଥିଲା, ଏହା ତାଙ୍କର ଜନ୍ମଦିନ ଥିଲା।
ଶ୍ଵଃକନ୍ଯା ଯମୁନାଯାଂ ଵୈ ଵ୍ରତଂ ଚକ୍ରୁର୍ନରାଧିପ । ନାନୋପହାରୈର୍ଦ୍ରଵ୍ଯୈଶ୍ଚ ଧୂପଦୀପୈଃ ସୁଶୋଭନୈଃ
ପରଦିନ ଯମୁନା ତଟରେ ରାଜା ଏକ ଶ୍ୱାନୀ ସହିତ ବ୍ରତ କଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଉପହାର ଓ ଶୁଭ୍ର ଧୂପ ଦୀପ ଦେଇ।
ଗଂଧପୁଷ୍ପଂ ତଥା ଦ୍ରଵ୍ଯଂ କୁଂକୁମାଦିମନୋହରମ୍ । ଅନ୍ନଂ ବହୁଗୁଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୋକ୍ତୁଂ ତନ୍ମାନସଂକୁଲମ୍
ସୁଗନ୍ଧି ଫୁଲ, କୁଙ୍କୁମ ଭଳି ମନୋହର ଜିନିଷ ଏବଂ ବହୁ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ମନ ଖାଇବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ।
ରାଜୋଵାଚ- ଅନ୍ନାଭାଵାନ୍ମମାଦ୍ଯାଶୁ ପ୍ରାଣା ଯାସ୍ଯଂତି ନିଶ୍ଚିତମ୍ । ସ୍ତ୍ରିଯ ଊଚୁଃ- ଜନ୍ମାଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ହରେ ରାଜନ୍ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯାନଘ
ରାଜା କହିଲେ— ଖାଦ୍ୟ ନଥିବାରୁ ମୋର ପ୍ରାଣ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯିବ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ। ମହିଳାମାନେ କହିଲେ— ହେ ନିର୍ମଳ ରାଜା, ହରିଙ୍କ ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ଦିନରେ ତୁମେ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଗୃଧ୍ରମାଂସଂ ଖରଂ କାକଂ ଗୋମାଂସମନ୍ନମେଵ ଚ । ଭୁକ୍ତଵାନ୍ନାତ୍ର ସଂଦେହୋ ଯୋ ଭୁଂକ୍ତେ କୃଷ୍ଣଜନ୍ମନି
ଯେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମଦିନରେ ଖାଏ, ସେ ଗୃଧ୍ର, ଗଧା, କାଉ, ଗାଈ ମାଂସ କିମ୍ବା ମାତ୍ର ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଥାଏ— ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
କିଂ କିଂ ଛିଦ୍ରଂ ନ ସଂଜାତଂ ସଂସାରେ ଵସତାଂ ନୃଣାମ୍ । ଯେନ ଦେହେସ୍ଥିତେ ପ୍ରାଣେ ଜଯଂତୀ ନ କୃତା ନୃପ
ଏହି ସଂସାରରେ ମଣିଷ ରହିଲେ କେଉଁ ଦୋଷ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ? ଶରୀରରେ ପ୍ରାଣ ଥିଲେ, ରାଜା, ବିଜୟ କେବେ ମିଳେ ନାହିଁ।