ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି କସ୍ମାଜ୍ଜାତୋ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଃ । ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ତ୍ରିଦିଵଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଭଵତେ କଥଯାମ୍ଯହମ୍
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: ରାଜା, ଶୁଣ, ମୁଁ କାହିଁକି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସ୍ୱର୍ଗ ଛାଡ଼ି ଆସିଲେ, ତାହା ତୁମକୁ କହିବି।
ପୁରା ଵସୁଂଧରା ହ୍ଯାସୀତ୍କଂସାଦିନୃପପୀଡିତା । ସ୍ଵାଧିକାରପ୍ରମତ୍ତେନ କଂସଦୂତେନ ତାଡିତା
ପୂର୍ବେ ପୃଥିବୀ କଂସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟାଚାରିତ ହେଉଥିଲା, କଂସଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଶକ୍ତିରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ତାକୁ ମାଡ଼ିଥିଲେ।
କ୍ରଂଦତୀ କ୍ରଂଦତୀ ସା ତୁ ଯଯୌ ଘୂର୍ଣିତଲୋଚନା । ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି ଦେଵେଶ ଉମାକାଂତୋ ଵୃଷଧ୍ଵଜଃ
ସେ ପୃଥିବୀ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ଚକ୍ଷୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ, ଉମାଙ୍କ ପତି, ବୃଷଧ୍ୱଜ ଶିବ ବସିଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଗଲେ।
କଂସେନ ତାଡିତା ନାଥ ଇତି ତସ୍ମୈ ନିଵେଦିତୁମ୍ । ବାଷ୍ପଵାରୀଣି ଵର୍ଷଂତି ଵିଵର୍ଣା ସାଵିମାନିତା
‘ନାଥ, ମୁଁ କଂସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାଡ଼ିଯାଇଛି’ ବୋଲି ଜଣାଇବା ପାଇଁ, ସେ ଅପମାନିତ ଓ ମୁହଁ ମଲିନ ହୋଇ, ଅଶ୍ରୁଧାରା ଝରାଇଲେ।
କ୍ରଂଦଂତୀଂ ତାଂ ସମାଲୋକ୍ଯ କୋପେନ ସ୍ଫୁରିତାଧରଃ । ଉମଯାସହିତଃ ସର୍ଵୈର୍ଦେଵଵୃଂଦୈରନୁଵ୍ରତଃ
ତାଙ୍କୁ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ଦେଖି, କ୍ରୋଧରେ ଠୋଠ କମ୍ପିତ ହେଲା; ଉମାଙ୍କ ସହ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ଶିବ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଲେ।
ଆଜଗାମ ମହାଦେଵୋ ଵିଧାତୃଭଵନଂ ରୁଷା । ଗତ୍ଵା ଚୋଵାଚ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ କଂସଧ୍ଵଂସନହେତଵେ
ମହାଦେବ କ୍ରୋଧରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ; ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, କଂସଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଉପାଯଃ ସୃଜ୍ଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଭଵତା ଵିଷ୍ଣୁନା ସହ । ଐଶ୍ଵରଂ ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗଂତୁଂ ପ୍ରାହ କୃତାତ୍ମଭୂଃ
‘ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଏହାର ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କର’ ବୋଲି କହିଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥା ଶୁଣି, ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ଯିବାକୁ ରାଜି ହେଲେ।
କ୍ଷୀରୋଦେ ଯତ୍ର ଵୈକୁଂଠଃ ସୁପ୍ତୋଽସ୍ତି ଭୁଜଗୋପରି । ହଂସପୃଷ୍ଠଂ ସମାରୁହ୍ଯ ହରେରଂତିକମାଯଯୌ
ଯେଉଁଠାରେ କ୍ଷୀରସାଗର ଉପରେ ବିଷ୍ଣୁ ନାଗଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ହଂସ ଉପରେ ଚଢ଼ି ବ୍ରହ୍ମା ହରିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ଚ ତଂ ଧାତା ଦେଵଵୃଂଦୈର୍ହରାଦିଭିଃ । ସଂଯୁକ୍ତଃ ସ୍ତୂଯତେ ଵାଗ୍ଭିଃ କୋମଲଂ ଵାଗ୍ଵିଦାଂଵରଃ
ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମଣ୍ଡଳୀ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ, ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାକ୍ପଟୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ନମଃ କମଲନେତ୍ରାଯ ହରଯେ ପରମାତ୍ମନେ । ଜଗତଃ ପାଲଯିତ୍ରେ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମୀକାଂତ ନମୋଽସ୍ତୁ ତେ
କମଳନୟନ ହରି, ପରମାତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷକ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ଇତି ତେଭ୍ଯଃ ସ୍ତୁତିଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଃ । ଦେଵାନ୍କ୍ଲିଷ୍ଟମୁଖାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଭଵଦ୍ଭିରାଗତଂ କଥମ୍
ସେମାନଙ୍କର ସ୍ତୁତି ଶୁଣି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ: ‘ତୁମମାନେ ସମସ୍ତେ ଚିନ୍ତିତ ମୁହଁ ନେଇ କାହିଁକି ଆସିଛ?’
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ-। ଶୃଣୁ ଦେଵ ଜଗନ୍ନାଥ ଯସ୍ମାଦସ୍ମାକମାଗତମ୍ । କଥଯାମି ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଦହଂ ଲୋକଭାଵନ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ‘ହେ ଦେବ, ଜଗନ୍ନାଥ, ଆମେ କାହିଁକି ଆସିଛୁ ତାହା ଶୁଣ; ମୁଁ କହୁଛି, ହେ ଦେବମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ।’
ଶୂଲିଦତ୍ତଵରୋନ୍ମତ୍ତଃ କଂସୋ ରାଜା ଦୁରାସଦଃ । ଵସୁଧା ତାଡିତା ତେନ କରଘାତେନ ପୀଡିତା
ଶିବଙ୍କ ଦୟାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇଥିବା କଂସ ରାଜା ବହୁତ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଅପରାଜେୟ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ହାତର ଆଘାତରେ ପୃଥିବୀ ବହୁତ କଷ୍ଟ ଭୋଗୁଥିଲା ।
ଵରଂ ଦତ୍ଵା ପୁରାପ୍ଯଗ୍ରେ ମାଯଯା ତୁ ପ୍ରଵଂଚିତଃ । ଭାଗିନେଯଂ ଵିନା ଶଂଭୋ ମରଣଂ ଭଵିତା ନ ମେ
ପୂର୍ବରୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମାୟାରେ ଠକାଯାଇଥିଲେ । ଶିବଙ୍କ ଭଉଣିପୁଆ ଛାଡ଼ି ମୋର ମୃତ୍ୟୁ କେବେ ହେବ ନାହିଁ ।
ତସ୍ମାଦ୍ଗଚ୍ଛ ସ୍ଵଯଂ ଦେଵ କଂସଂ ହଂତୁଂ ଦୁରାସଦମ୍ । ଦେଵକୀଜଠରେ ଜନ୍ମ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଗତ୍ଵା ଚ ଗୋକୁଲମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ହେ ଦେବତା, ତୁମେ ନିଜେ ଯାଅ, ଏହି ଭୟଙ୍କର କଂସଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ । ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ପରେ ଗୋକୁଳକୁ ଯାଅ ।
ବ୍ରହ୍ମଣା ପ୍ରେରିତୋ ଦେଵଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଚ ଶୂଲିନମ୍ । ପାର୍ଵତୀଂ ଦେହି ଦେଵେଶ ଅବ୍ଦଂ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଗମିଷ୍ଯତି
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉଦ୍ଦିପନାରେ, ଦେବତା ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ, ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଦିଅ; ସେ ଏକ ବର୍ଷ ରହି, ପରେ ଯିବେ ।'
ଉମଯା ରକ୍ଷଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାଧରଃ । ଉଦ୍ଦିଶ୍ଯ ମଥୁରାଂ ଚକ୍ରେ ପ୍ରଯାଣଂ କମଲାସନଃ
ଉମାଙ୍କ ରକ୍ଷା ସହିତ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ, ମଥୁରାକୁ ଯିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, ଏହି ଯାତ୍ରାକୁ କମଳାସନ ବ୍ରହ୍ମା ନେତୃତ୍ୱ କଲେ ।
ଦେଵକୀଜଠରେ ଜନ୍ମ ଲେଭେ ତତ୍ର ଗଦାଧରଃ । ଯଶୋଦାକୁକ୍ଷିମଧ୍ଯାସ୍ତେ ଶର୍ଵାଣୀ ମୃଗଲୋଚନା
ସେଠାରେ ଗଦାଧାରୀ ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ମୃଗନୟନୀ ଶର୍ବାଣୀ ଯଶୋଦାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ବସିଥିଲେ ।
ନଵମାସାଂଶ୍ଚ ଵିଶ୍ରମ୍ଯ କୁକ୍ଷୌ ନଵଦିନାଂତକାନ୍ । ଭାଦ୍ରେ ମାସ୍ଯସିତେ ପକ୍ଷେ ଚାଷ୍ଟମୀସଂଜ୍ଞକା ତିଥିଃ
ନଉ ମାସ ଗର୍ଭରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ପରେ ନଉ ଦିନ ଅତିବାହିତ କଲେ; ଭାଦ୍ର ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ,
ରୋହିଣୀତାରକାଯୁକ୍ତା ରଜନୀଘନଘୋଷିତା । ତସ୍ଯାଂ ଜାତୋ ଜଗନ୍ନାଥଃ କଂସାରିର୍ଵସୁଦେଵଜଃ
ରୋହିଣୀ ତାରା ସହିତ ରାତି ଘନ ମେଘର ଗୁଞ୍ଜନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; ସେ ରାତିରେ, କଂସଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁଅ, ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା ।
ଵୈରାଟୀ ନଂଦପତ୍ନୀ ଚ ଯଶୋଦାଽଜୀଜନତ୍ସୁତାମ୍ । ପୁତ୍ରଂ ପଦ୍ମକରଂ ପଦ୍ମନାଭଂ ପଦ୍ମଦଲେକ୍ଷଣମ୍
ନନ୍ଦଙ୍କ ଜଣେ ପତ୍ନୀ ବୈରାଟୀ, ଯଶୋଦା, ଏକ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ପଦ୍ମଧରି, ପଦ୍ମନାଭ, ପଦ୍ମଚିହ୍ନ ଆଖି ଥିବା ।
ତଦା ହର୍ଷିତୁମାରେଭେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହ୍ଯାନକଦୁଂଦୁଭିଃ । କଂସାସୁରଭଯତ୍ରସ୍ତା ପ୍ରୋଵାଚ ଦେଵକୀ ତଦା
ସେତେବେଳେ ଶୁଭ ଢୋଳ ଦେଖି, ସେ ଖୁସି ହେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; କଂସ ଦାନବ ଭୟରେ ଭୀତ ଥିବା ଦେବକୀ ସେତେବେଳେ କହିଲେ ।
ଵୈରାଟୀଂ ଗଚ୍ଛ ଭୋ ନାଥ ସୁତଂ ପ୍ରତ୍ଯର୍ପିତଂ କିଲ । ପୁତ୍ରଂ ଦତ୍ଵା ଯଶୋଦାଯୈ ସୁତାଂ ତସ୍ଯାଃ ସମାନଯ
'ହେ ପ୍ରଭୁ, ବୈରାଟୀଙ୍କଠାରେ ଯାଅ, ପୁଅକୁ ଫେରାଇ ଦିଅ; ପୁଅକୁ ଯଶୋଦାଙ୍କୁ ଦେଇ, ସେଠାରୁ କନ୍ୟାକୁ ଆଣିନିଅ ।'
ତସ୍ଯା ଵଚଃ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଵସୁଦେଵୋଽପି ଦୁଃଖିତଃ । ଅଂକେ କୁମାରମାଦାଯ ଵୈରାଟ୍ଯଭିମୁଖଂଯଯୌ
ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବସୁଦେବ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ପୁଅକୁ କୋଳରେ ନେଇ ବୈରାଟୀଙ୍କ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ଯମୁନାଜଲସଂପୂର୍ଣା ତତ୍ପଥେ ମଧ୍ଯଵର୍ତ୍ମନି । ଆସୀଦ୍ଘୋରା ମହାଦୀର୍ଘା ଗମ୍ଭୀରୋଦକପୂରଭାକ୍
ପଥରେ ଯମୁନା ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର, ବଡ଼ ଏବଂ ଗଭୀର ପାଣିର ବନ୍ୟା ଥିଲା ।
ଏଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଟେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଯମୁନାମଵଲୋକଯନ୍ । ଵସୁଦେଵୋଽପି ଦୁଃଖାର୍ତୋ ଵିଲଲାପାତିଚିଂତଯା
ଏହା ଦେଖି, କୂଳରେ ଦଢ଼ି ଯମୁନାକୁ ତକୁଥିବା ବସୁଦେବ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ କାନ୍ଦିଲେ ।
କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି ଵିଧିନାପି ହି ଵଂଚିତଃ । କଥମତ୍ର ଗମିଷ୍ଯାମି ଵୈରାଟୀଂ ନଂଦମଂଦିରମ୍
'ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? ଭାଗ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଠକାଯାଇଛି; ଏଠି କିପରି ବୈରାଟୀ, ନନ୍ଦଙ୍କ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚିବି?'
ହରିଣା ତତ୍ର ସାନଂଦଂ ମାଯଯା ଵଂଚିତଃ ପିତା । କ୍ଷଣମାତ୍ରଂ ତଟେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଯମୁନାମଵଲୋକଯନ୍
ସେଠାରେ ହରିଙ୍କ ମାୟାରେ, ପିତା ଖୁସିରେ ଠକାଯାଇଥିଲେ; କେବଳ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ କୂଳରେ ଦଢ଼ି ଯମୁନାକୁ ତକୁଥିଲେ ।
ତେନ ଦୃଷ୍ଟା ପୁନଃ ସାପି କ୍ଷଣାଜ୍ଜାନୁଵହାଭଵତ୍ । ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହୃଷ୍ଟ ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ପ୍ରସ୍ଥାନମକରୋଦ୍ଯଥା
ସେ ଦେଖିଲେ, ତୁରନ୍ତ ଯମୁନା ଜଳ ଘୁଂଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହେଇଗଲା; ଏହା ଦେଖି ସେ ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ପୂର୍ବବତ୍ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ ।
ମାଯାଂ କୃତ୍ଵା ଜଗନ୍ନାଥଃ ପିତୁରଂକାଜ୍ଜଲେଽପତତ୍ । ତଂ ପୁତ୍ରଂ ପତିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହାହାକୃତ୍ଵା ସୁଦୁଃଖିତଃ
ମାୟା ଦେଖାଇ, ଜଗନ୍ନାଥ ପିତାଙ୍କ କୋଳରୁ ଜଳରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ପୁଅକୁ ପଡ଼ିଯିବା ଦେଖି, ବସୁଦେବ ଦୁଃଖରେ ହାହାକାର କଲେ ।