ଅଥ ତେ ପଥ୍ଯଗଚ୍ଛଂତ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମୁନେଃ କିଲ । ଆଶ୍ରମଂ ଶିଷ୍ଯଯୁକ୍ତଂ ଚ ସେଵିତଂ ମୃଗଶାଵକୈଃ
ପଥେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ସେମାନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଶିଷ୍ୟ ଓ ଛୋଟ ମୃଗଶାବକ ରହିଥିଲେ।
ସ ମୁନୀ ରାଜପୁରୁଷାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପପ୍ରଚ୍ଛ ସାଦରମ୍ । କେ ଯୂଯଂ ହୋ କୁତ୍ର ଗତା ଯଥାକା ଵୃତ୍ତିରୁଚ୍ଯତାମ୍
ମୁନି ରାଜାଙ୍କ ଲୋକମାନେକୁ ଦେଖି ଆଦର ସହିତ ପଚାରିଲେ, "ତୁମେ କିଏ? କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛ? କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ମୋତେ ସତ୍ୟ କହ।"
ରାଜଦୂତା ଊଚୁଃ- ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ଵିପ୍ର ରାଜ୍ଞଃ ପୁତ୍ରୋ ନ ଜାଯତେ । ତଦର୍ଥଂ ନରମେଧାଖ୍ଯେ ଯଜ୍ଞେ ରାଜା ସୁଦୀକ୍ଷିତଃ
ରାଜାଙ୍କ ଦୂତମାନେ କହିଲେ— "ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣନ୍ତୁ। ରାଜାଙ୍କର କୌଣସି ପୁଅ ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ, ରାଜା ନରମେଧ ନାମକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି।"
ନଯାମସ୍ତତ୍ର ବଲ୍ଯର୍ଥମିମଂ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ରକମ୍ । ଇତି ତେଷାଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ଵିପ୍ରଃ ସଦଯୋଽଭଵତ୍
"ଆମେ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପିଲାକୁ ବଳି ଦେବା ପାଇଁ ନେଉଛୁ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁନିଙ୍କ ହୃଦୟରେ କରୁଣା ଉପଜିଲା।
ପ୍ରାଣା ମମାପି ଗଚ୍ଛଂତୁ ସୁଖୀ ଭଵତୁ ବାଲକଃ । ବାଲକାର୍ଥେ ଦ୍ଵିଜାର୍ଥେ ଚ ସ୍ଵାମ୍ଯର୍ଥେ ଯେ ଜନା ଇହ
"ମୋର ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଯିବ, ଯାଉ। ପିଲାଟି ସୁଖୀ ହେଉ। ଯେଉଁମାନେ ପିଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଜୀବନ ଦେଇଦିଅନ୍ତି—"
ତ୍ଯଜନ୍ତି ତୃଣଵତ୍ପ୍ରାଣାଂସ୍ତେଷାଂ ଲୋକାଃ ସନାତନାଃ । ଵିମୃଶ୍ଯେତି ମୁନିଃ ସ୍ଵାଂତେ ସ ପ୍ରୋଵାଚ ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭଃ
"—ସେମାନେ ଚିରକାଳର ଲୋକ ପାଇଥାନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବି, ମୁନି ନିଜ ମନରେ ସେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।"
ଯଜ୍ଞେ ବଲିଂ ସମାଦାତୁମିମଂ ବ୍ରାହ୍ମଣବାଲକମ୍ । ହିତ୍ଵା ମାଂ ନଯଥାଥାଶୁ ହ୍ଯଯଂ ବାଲକ ଉତ୍ତମଃ
"ଯଦି ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପିଲାକୁ ବଳି ଦେବାକୁ ହେବ, ତେବେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ଏହି ଉତ୍ତମ ପିଲାକୁ ନେଇଯାଅ।"
ସଂସାରେ ଜନ୍ମସଂପ୍ରାପ୍ଯ ନ ଲବ୍ଧଂ ସୁଖମତ୍ର ଚ । ଅନେନ ବାଲକେନାପି ମରିଷ୍ଯତି କଥଂ ତ୍ଵଯମ୍
"ଏହି ସଂସାରରେ ଜନ୍ମ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ସୁଖ ପାଏନାହିଁ। ଏହି ପିଲାଟି ମଧ୍ୟ ଏକଦିନ ମରିଯିବ—ସେ କିପରି ଏହାରୁ ବଞ୍ଚିପାରିବ?"
ଆଗତେଽସ୍ମିନ୍ଗୃହାଦ୍ଦୂତାଃ ପିତରାଵସ୍ଯ ଦୁଃଖିତୌ । ହତଭାଗ୍ଯୌ ଗତୋ ନୂନଂ ଯମସ୍ଯେଵ ଗୃହଂ ପ୍ରତି
"ଏବେ ଦୂତମାନେ ଏଠାରେ ଆସିପାରିବା ପରେ, ଏହି ପିଲାର ମାତାପିତା ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ୟହୀନ ହୋଇ, ଯେପରି ଯମଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେପରି ହୋଇଗଲେ।"
ଏଵଂ ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୂତାଃ ପ୍ରୋଚୁରଥ ଦ୍ଵିଜମ୍ । ଭୂପାଲସ୍ଯ ଵିନାଜ୍ଞାଂ ଵୈ ଦୀନନାଥସ୍ଯ ଭୂସୁର
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୂତମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଦୁଃଖିତମାନଙ୍କ ନାଥ, ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ବିନା, ଆମେ କିପରି ଆପଣଙ୍କୁ, ଏତେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ ଅଛନ୍ତି, ନେଇଯିବୁ?"
ନେତୁଂ ତ୍ଵାଂ ପଲିତଂ ପ୍ରାଜ୍ଞ ନେଷ୍ଯାମୋ ହି କଥଂ ଵଯମ୍ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ତେ ଦୂତା ଜଗ୍ମୂ ରାଜ୍ଞଃ ପୁରୀଂ ତଦା
"ଆପଣ ବୃଦ୍ଧ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିବାରୁ, ଆମେ କିପରି ଆପଣଙ୍କୁ ନେଇଯିବୁ?" ଏଭଳି କହି, ସେ ଦୂତମାନେ ସେଇ ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କ ସହରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସ ମୁନିର୍ଦୂତସଂଘୈଶ୍ଚ ଗତଵାନ୍ଯଜ୍ଞମଂଦିରମ୍ । ରାଜାନଂ କଥଯାମାସୁର୍ଦୂତା ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଚେଷ୍ଟିତମ୍
ମୁନି ଦୂତମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ଗଲେ। ଦୂତମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଦେଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାଶଂକିତମନାଃ ପ୍ରୋଵାଚେଦଂ ଵଚଃ ସ ତମ୍ । ମୁନେ ଯଦ୍ଯପି ମେ ଯଜ୍ଞେ କୃତେ ପୁତ୍ରୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜାଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଉପଜିଲା ଏବଂ ସେ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁନି, ଯଦି ମୁଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବି, ତେବେ ମୋ ପୁଅ ହେବ କି?"
ବଲିଂ ଵିନାପି ଭୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ତଦା ଵିପ୍ରସୁତଂ ନଯ
"ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବଳି ଛାଡ଼ି ମଧ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଅକୁ ଏଠାକୁ ନେଇଆ।"
ମୁନିରୁଵାଚ- ଯଜ୍ଞେ ତ୍ଵଯା କୃତେ ରାଜନ୍ମହାପୁତ୍ରୋ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଅତ୍ର ତେ ସଂଶଯୋ ମା ଭୂଦମୋଘମପି ଦର୍ଶନମ୍
ମୁନି କହିଲେ— "ରାଜା, ତୁମେ ଯଜ୍ଞ କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବଡ଼ ପୁଅ ପାଇବ। ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରଖନିଅ। ମାତ୍ର ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ବ୍ଫଳ ହେବ ନାହିଁ।"
ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜାତ୍ଯଂତସହର୍ଷକଃ । ଚକ୍ରେ ପୂର୍ଣାହୁତିଂ ଯଜ୍ଞେ ସମସ୍ତୈର୍ମୁନିଭିଃ ସହ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଦେଲେ।
ଅଥାତଃ ସ ମୁନିଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ସୁତଂ ଚ ତମ୍ । ଗୃହ୍ଯ ଦଶପୁରଂ ନାମ ନଗରଂ ଗତଵାଂସ୍ତଦା
ତାପରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୁଅକୁ ନେଇ, ଦଶପୁର ନାମକ ନଗରକୁ ଯାଇଥିଲେ।
ଭଵନଂ ତସ୍ଯ ଗତ୍ଵା ଚ ଉକ୍ତଵାନ୍ଵଚନଂ ମୁନିଃ । ଗୃହେ ତ୍ଵଂ ତିଷ୍ଠସେ ଵିପ୍ର ତିଷ୍ଠାମି ମୃତଵନ୍ମୁନେ
ସେ ମୁନି ତାଙ୍କର ଘରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏହିପରି କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ତୁମ ଘରରେ ମୃତ ଲୋକ ପରି ରହୁଛ।'
ରାଜା ବଲେନ ମେ ପୁତ୍ରଂ ନୀତଵାନ୍କିଂ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ପୁତ୍ରେ ଗତେ ଚ ଭୋ ଵିପ୍ର ଦଂପତ୍ଯୋରାଵଯୋଃ ପୁନଃ
'ରାଜା ଜୋରକରି ମୋର ପୁଅକୁ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି—ମୁଁ କଣ କରିବି? ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୁଅ ଚାଲିଗଲାପରେ, ମୁଁ ଓ ମୋର ଜଣେ ଝିଅ ଦୁହେଁ—'
ଗତାନି ଚାଂଧଭାଵଂ ଵୈ କ୍ରଂଦନୈର୍ଲୋଚନାନ୍ଯପି । ଅଥାସୌ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲଃ ପୁତ୍ରଂ ପଶ୍ଯ ନଯେତି ଚ
'—କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ଆମର ଦୁଇଁ ଚକୁ ଅନ୍ଧା ହୋଇଯାଇଛି। ତେବେ ସେ ମହାମୁନି କହିଲେ, "ତୁମ ପୁଅକୁ ଦେଖ, ଚଳ।"'
ଉକ୍ତଵାଂସ୍ତୌ ଯଦା ଵିପ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣୌ ଜାତହର୍ଷକୌ । ପୁତ୍ରାଯାକାରଣଂ କୃତ୍ଵା ଗତାଵେତୌ ବହିଃ କ୍ଷଣାତ୍
ମୁନି ଏହିପରି କହିବା ସହିତ, ସେଇ ଦୁଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇ, ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ବାହାରକୁ ଗଲେ।
ମୁନେର୍ଵଚନସିଦ୍ଧିତ୍ଵାତ୍ତତ୍କ୍ଷଣଂ ଲୋଚନଂ ତଯୋଃ । ଆଲୋକଂ ତୁ ଗତଂ ତୂର୍ଣଂ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଦର୍ଶନାଦପି
ସେ ମୁନିଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଥାର ଫଳରେ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଫେରିଗଲା, ପୁଅକୁ ଦେଖିବା ପୂର୍ବରୁ ଏହା ଘଟିଗଲା।
ପୁତ୍ରସ୍ଯ ମୁଖପଦ୍ମଂ ତୌ ଲୋଚନୈରଲିସଂନିଭୈଃ । ପୀତ୍ଵା ମୁନିଂ ଚିରଂତଂ ଚ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସେମାନେ ମଧୁମକୁ ଭଳି ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ପୁଅଙ୍କର ପଦ୍ମମୁଖ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ଉଠିଲେ; ପୁନି ପୁନି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
ପ୍ରୋଚତୁର୍ଵଚନଂ ଵିପ୍ରା ବ୍ରାହ୍ମଣୌ ପ୍ରିଯଵାଦିନୌ । ଅହୋ ମୁନେ ଜୀଵଦାନମାଵଯୋଃ ସୁକୃତଂ କିଲ
ସେ ଦୁଇଜଣ ଭଳିଭଳି କଥା କହି କହି ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ମୁନି, ଆପଣ ଆମର ଜୀବନ ଫେରାଇଦେଲେ; ଏହି ଆମ ପାଇଁ ବଡ଼ ସଉଭାଗ୍ୟ।'
ତଯୋରେଵ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ମୁନିଃ କରୁଣାର୍ଣଵଃ । ଦତ୍ଵାଶିଷଂ ଚ ତୌ ଵିପ୍ର ଜଗାମ ନିଜମାଶ୍ରମମ୍
ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ କରୁଣାମୟ ମୁନି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।
ମୁନିଃ କରଗତଂ ଚୈଵ କୃତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରଂ ପଦମ୍ । ତପସ୍ତେପେ ମହାଭାଗୋ ଦୈଵତୈରପି ଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍
ଏହି ମହାମୁନି, ନିଜ ହାତରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ଧରି, ଏମିତି ତପସ୍ୟା କଲେ, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
କିଂଚିତ୍କାଲେ ଗତେ ଵିପ୍ର ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋଽଭଵତ୍ସୁତଃ । ସୁଂଦରୋ ରାଜଯୋଗ୍ଯଶ୍ଚ ଇଂଦୁଃକ୍ଷୀରନିଧାଵିଵ । ପୁତ୍ରୋତ୍ସଵେ ସୋଽପି ଵିପ୍ର ରାଜା ଦତ୍ଵା ଧନାନି ଵୈ
କିଛି ସମୟ ପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ରାଜାଙ୍କର ଏକ ପୁଅ ହେଲା—ସେ ବହୁତ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଦୁଧର ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ। ପୁଅ ଜନ୍ମର ଉତ୍ସବରେ, ସେ ରାଜା ବହୁତ ଧନ ଦାନ କଲେ।
ବୁଭୁଜେ ଦେଵଵଦ୍ଭୂମ୍ଯାଂ ଵିଶୋକୋ ଜାତକୌତୁକଃ । ଵିପ୍ରାନ୍ପାଲଯତେ ଯସ୍ତୁ ପ୍ରାଣାନ୍ଦତ୍ଵା ଧନାନ୍ଯପି
ସେ ରାଜା ଦେବତାଙ୍କ ପରି ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ନିଜ ପ୍ରାଣ ଓ ଧନ ଦେଇଥିଲେ।
ସ ଯାତି ଵିଷ୍ଣୁଭଵନଂ ପୁନରାଵୃତ୍ତିଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍ । ପଠଂତି ଯେଽତ୍ର ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ଶୃଣ୍ଵଂତି ଵିପ୍ରତଃ କଥାମ୍
ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନିବାସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଯାଠାରୁ ପୁଣି ଫେରିବା ଦୁର୍ଲଭ। ଏହି କଥାକୁ ଯେମାନେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣନ୍ତି—
ଆଖ୍ଯାନଂ ଶ୍ଲୋକମେକଂ ଵା ଗଚ୍ଛଂତି ଵିଷ୍ଣୁମଂଦିରମ୍
ଏହି କଥାର ଏକଟି ଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ପଢ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଆନ୍ତି।