ଵଦସ୍ଵ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ କରିଷ୍ଯାମି ତଵାଜ୍ଞଯା । ଯେଷାଂ ନୃଣାଂ ନାସ୍ତି ସୁତୋ ଜୀଵନଂ ହି ନିରର୍ଥକମ୍
'ମୁଁ କରିବି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ପୁଅ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନ ନିରର୍ଥକ।'
ଗାଲଵ ଉଵାଚ- ରାଜନ୍ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ଯତ୍ପୃଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ତଵାଗ୍ରତଃ । କଥଯାମି ସମାସେନ ପୁତ୍ରସ୍ଯୋଦ୍ଭଵକାରଣମ୍
ଗାଳବ କହିଲେ— 'ହେ ରାଜା, ଆପଣ ଯାହା ପଚାରିଛନ୍ତି, ମନ ଲଗାଇ ଶୁଣନ୍ତୁ। ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ପୁଅ ହେବାର କାରଣ କୁହେଁ।'
କ୍ରତୁଂ ଚ ନରମେଧାଖ୍ଯଂ କୁରୁଷ୍ଵ ରାଜସତ୍ତମ । ତଦା ତେ ସଂତତିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵୈ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତା
'ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ନରମେଧ ନାମକ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ। ତାହା ପରେ ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ତାନ ହେବେ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ।'
ରାଜୋଵାଚ- ନରମେଧଂ ମହାଯଜ୍ଞଂ ଯଜ୍ଞାନାଂ ପ୍ରଵରଂ ଦ୍ଵିଜ । କୀଦୃଶଂ ନରମାନୀଯ କରିଷ୍ଯାମି ଗୁରୋ ଵଦ
ରାଜା ପଚାରିଲେ— 'ନରମେଧ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କେମିତି ମଣିଷକୁ ନେଇ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବି? ଗୁରୁ, ଦୟାକରି କୁହନ୍ତୁ।'
ଗାଲଵ ଉଵାଚ- ସୁଂଦରାଂଗଃ ସୁଵଦନଃ ସମସ୍ତଶାସ୍ତ୍ରଵିଦ୍ଭଵେତ୍ । ସତ୍କୁଲେ ଯଦି ଜାତଃ ସ ତଦା ଯଜ୍ଞାଯ କଲ୍ପତେ
ଗାଳବ କହିଲେ— 'ଯିଏ ସୁନ୍ଦର ଆକୃତି, ଭଲ ମୁହଁ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେ ଏହି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।'
ଅଂଗହୀନଃ କୃଷ୍ଣଵର୍ଣୋ ମୂର୍ଖୋ ଯୋଗ୍ଯୋ ଭଵେନ୍ନହି । ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ଗାଲଵେ ଵିପ୍ର ସ ରାଜା ମନୁଜେଶ୍ଵରଃ
'ଯିଏ ଅଙ୍ଗହୀନ, କଳା ଚର୍ମର, କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି।' ଏପରି ଗାଳବ କହିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ରାଜା—
ପ୍ରେଷଯାମାସ ଦୂତାଂଶ୍ଚ କଥଯିତ୍ଵା ମୁନେର୍ଵଚଃ । ଦ୍ରଵିଣଂ ବହୁ ଦତ୍ଵା ଚ ଗାଲଵପ୍ରମୁଖାନ୍ଦ୍ଵିଜାନ୍
ମୁନିଙ୍କ କଥା କହି ଦୂତମାନେକୁ ପଠାଇଲେ, ଏବଂ ଗାଳବ ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ବହୁ ଧନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ଵରଯାମାସ ସମସ୍ତଶାସ୍ତ୍ରପାରଗାନ୍ । ତତୋ ରାଜାଜ୍ଞଯା ଦୂତାଃ ଦେଶଂ ଦେଶଂ ମୁଦା ଗତାଃ
ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେକୁ ବାଛିଲେ। ତାପରେ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦୂତମାନେ ଖୁସି ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦେଶକୁ ଗଲେ।
ଗ୍ରାମେ ଗ୍ରାମେ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ପତ୍ତନେଽପି ସମାହିତାଃ । କୁତ୍ରାପି ନ ପ୍ରାପ୍ତଵଂତୋ ଗତା ଜନପଦଂ ତତଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗାଁ ଓ ସହରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ କେଉଁଠି ମିଳିଲେନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଗଲେ।
ନାମ୍ନା ଦଶପୁରଂ ଵିପ୍ର ପ୍ରକୀର୍ଣଂ ଗୁଣିଭିର୍ଦ୍ଵିଜୈଃ । ଯତ୍ର ନାରୀଃ ସୁକେଶୀଶ୍ଚ ମୃଗଶାଵକ ଚକ୍ଷୁଷଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦଶପୁର ନାମକ ଏକ ସହର ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଗୁଣବତୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବସୁଥିଲେ, ଏଠାର ନାରୀମାନେ ସୁନ୍ଦର କେଶ ଓ ମୃଗଶାବକ ଦୃଷ୍ଟି ଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁହ୍ଯଂତି ପୁରୁଷାଶ୍ଚଂଦ୍ରମୁଖ୍ଯଶ୍ଚ ତା ଯତଃ । ତସ୍ମିନ୍ପୁରେ ମନୋରମ୍ଯେ କୃଷ୍ଣଦେଵ ଇତି ଦ୍ଵିଜଃ
ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ପୁରୁଷମାନେ ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ଜନନୀମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ସେଇ ଆନନ୍ଦମୟ ପୁରରେ କୃଷ୍ଣଦେବ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସୁଥିଲେ।
ଆସୀତ୍ପୁତ୍ରୈସ୍ତ୍ରିଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଭାର୍ଯଯା ଚ ସୁଶୀଲଯା । ଵୈଷ୍ଣଵଃ ପ୍ରିଯଵାଦୀ ଚ ଵିଷ୍ଣୁପୂଜାରତଃ ସଦା
ସେ ତିନିଜଣ ପୁଅ ଓ ଏକ ଶିଳବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ବସୁଥିଲେ। ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭକ୍ତ, ମୃଦୁ କଥା କହୁଥିବା ଏବଂ ସଦା ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜାରେ ଲିନ ଥିଲେ।
ସାଗ୍ନିକଃ ପିତୃଭକ୍ତଶ୍ଚ ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ପ୍ରିଯଂକରଃ । ପ୍ରାର୍ଥନାଂ ଚକ୍ରୁରଥ ତେ ରାଜ୍ଞୋ ଦୂତା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍
ସେ ଅଗ୍ନିହୋମ କରୁଥିଲେ, ପିତୃମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଥିଲେ ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ। ଏହିପରେ ରାଜାଙ୍କ ଦୂତମାନେ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏକ ଅନୁରୋଧ ନେଇ ଆସିଲେ।
ପୁତ୍ରଂ ଦେହୀତି ଦେହୀତି ଵଦ ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମ । ନାସ୍ତି ରାଜ୍ଞୋ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରଃ ସଂତାପନାଶନଃ
‘ତୁମ ପୁଅକୁ ଦିଅ, ଦିଅ’ ବୋଲି ସେମାନେ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ। ‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜାଙ୍କର ପୁଅ ନାହିଁ, ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାକୁ ଆମେ ଏହି ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁ।’
ତଦର୍ଥଂ ନରମେଧାଖ୍ଯେ ଯଜ୍ଞେଭଵ ସ ଦୀକ୍ଷିତଃ । ନେଷ୍ଯାମସ୍ତଵ ପୁତ୍ରଂ ଵୈ ବଲିଂ ଦାତୁଂ ମହାକ୍ରତୌ
ଏହି କାରଣରେ, ନରମେଧ ନାମକ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷିତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଆମେ ତୁମ ପୁଅକୁ ଏହି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ବଳି ଦେବା ପାଇଁ ନେଇଯିବା।
ସୁଵର୍ଣାନାଂ ଚତୁର୍ଲକ୍ଷଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନଯ ସମାହିତଃ । ସୁଖେନ ଯଦି ଦାତଵ୍ଯୋ ନୋ ପୁତ୍ରଃ ପୁତ୍ରଲାଲସାତ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯଦି ତୁମେ ଚାହାଁ, ତେବେ ଚାରି ଲକ୍ଷ ସୁନା ନେଇ ଆସ; ଯଦି ତୁମେ ପୁଅକୁ ରଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଏହି ଲୋଭରେ ଖୁସିରେ ଦିଅ।
ତଦା ବଲେନ ନେଷ୍ଯାମୋ ରାଜାଜ୍ଞାକାରିଣୋ ଵଯମ୍ । ଦୂତାନାଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣୌ ଶୋକଵିହ୍ଵଲୌ
ନାହିଁ ଦେଲେ, ଆମେ ଶକ୍ତିବଳେ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବୁ, କାରଣ ଆମେ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଛୁ। ଦୂତମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତି ଶୋକରେ ଭାସିଗଲେ।
ଅଭୂତାଂ ଵିଗତପ୍ରାଣାଵିଵ ସଂଶଯମାନସୌ । କିଂ ଧନେନ ସୁଵର୍ଣେନ ଜୀଵନେନାପି ସଦ୍ମନା । ପ୍ରୋଵାଚେଦଂ ଵଚଃ ସୋଽପି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ରାଜପୂରୁଷାନ୍
ସେମାନେ ଜଣେ ମୃତଦେହ ଭଳି ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଯାଇ, ମନରେ ସନ୍ଦେହ କରୁଥିଲେ। ‘ଧନ, ସୁନା, ଜୀବନ କିମ୍ବା ଘର—ଏସବୁ କଣ କାମର?’ ଏହାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କ ଲୋକମାନେ ପାଖରେ କହିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ଯଦି ଦୂତାଃ ସମାନେତୁଂ ପୁତ୍ରଂ ଶୋକତମୋପହମ୍ । ଆଗତା ନିଶ୍ଚିତଂ ଯୂଯଂ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଵଚନଂ ମମ
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—‘ଯଦି ତୁମେ ମୋର ପୁଅକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଆସିଛ, ଯିଏ ଦୁଃଖର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ, ତେବେ ମୋର କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ।’
ସ୍ଥିତ୍ଵା ପୃଥିଵ୍ଯାଂ କୋ ଭ୍ରଷ୍ଟାଂ ରାଜାଜ୍ଞାଂ କର୍ତୁମିଚ୍ଛତି । ପୁତ୍ରଂ ହିତ୍ଵା କିଂତୁ ଯୂଯଂ ଵୃଦ୍ଧଂ ମାଂ ନଯତ ଦ୍ଵିଜମ୍
ଏହି ପୃଥିବୀରେ କିଏ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବାକୁ ଚାହିବ? କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅ ପରିବର୍ତ୍ତେ, ତୁମେ ମୋତେ, ଏହି ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ନେଇଯାଅ।
ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୂତାଃ କ୍ରୋଧସମନ୍ଵିତାଃ । ବଲାତ୍କାରେଣ ତଦ୍ଗେହେ ସୁଵର୍ଣାନି ଚ ତତ୍ଯଜୁଃ
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଦୂତମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ଶକ୍ତିବଳେ ସେମାନେ ସୁନା ତାଙ୍କ ଘରେ ରଖିଦେଲେ।
ଯଦା ନେତୁଂ ମନଶ୍ଚକ୍ରୁସ୍ତତ୍ପୁତ୍ରଂ କିଲ ତେ କ୍ରୁଧା । ବଦ୍ଧାଂଜଲିପୁଟୋଭୂତ୍ଵା ରୁଦନ୍ପ୍ରୋଵୋଚ ସ ଦ୍ଵିଜଃ
ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି, କାନ୍ଦିକି, କହିଲେ—
ପୁତ୍ରାଣାଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠପୁତ୍ରଂ ମେ ହିତ୍ଵାନ୍ଯଂ ପୁତ୍ରମୁତ୍ତମମ୍ । ନଯତେତି ଵଚୋ ଵକ୍ତୁଂ ଵକ୍ତ୍ରେନାଯାତି ହେ ଜନାଃ
‘ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଅ ପରେ ଆଉ ଜଣେ ଭଲ ପୁଅକୁ ନେଇଯିଅ, କିନ୍ତୁ ଏପରି କଥା ମୋ ମୁଁହେଁ କହିପାରିବିନାହିଁ, ହେ ଲୋକମାନେ।’
ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣୀଂ ରୁଦତୀଂ ସତୀମ୍ । ପ୍ରୋଚୁର୍ଦୂତାଃ କନୀଯାଂସଂ ପୁତ୍ରଂ ଦେହୀତି ସତ୍ତମ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦୂତମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବା, ସତୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ପୁଅକୁ ଦିଅ, ହେ ମହିଳା।’
ତେଷାମିତି ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଭୂମିତସ୍ତଦା । ପପାତ ଵାତ୍ଯଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ରଂଭେଵ ଭୃଶଦୁଃଖିନୀ
ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ତକ୍ଷଣାତ୍ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ, ବଡ଼ ବାତ୍ୟାରେ ରମ୍ଭା ଭଳି।
ମୁଦ୍ଗରଂ ସା ସମାଦାଯ ମୌଲୌ ଚାତାଡଯଦ୍ବଲାତ୍ । କନିଷ୍ଠଂ ମତ୍ସୁତଂ ଦୂତା ନାପି ଦାସ୍ଯାମି ସର୍ଵଥା
ସେ ଏକ ମୁଠି ନେଇ ଜୋରକରି ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ମାଡ଼ିଲେ। ‘ମୁଁ କେବେ ବି ମୋର ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ପୁଅକୁ ଦୂତମାନେ ପାଖକୁ ଦେଇପାରିବିନାହିଁ।’
ଏତସ୍ମିନ୍ସମଯେ ଵିପ୍ର ଵିପ୍ରସ୍ଯ ମଧ୍ଯମଃ ସୁତଃ । ପ୍ରୋଵାଚ ଵିନଯାଵିଷ୍ଟଃ ପ୍ରଣମ୍ଯ ପିତରୌ ରୁଦନ୍
ଏହି ସମୟରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଧ୍ୟମ ପୁଅ ବିନୟରେ ଭରିଯାଇ, ପିତାମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, କାନ୍ଦିକି କହିଲେ—
ମାତା ଯଦି ଵିଷଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ପିତ୍ରା ଵିକ୍ରୀଯତେ ସୁତଃ । ରାଜା ହରତି ସର୍ଵସ୍ଵଂ କସ୍ତତ୍ର ପାଲକୋ ଭଵେତ୍
‘ମାଁ ବିଷ ଦେଇଦେଲେ, ବାପା ପୁଅକୁ ବେଚିଦେଲେ, ରାଜା ସବୁକିଛି ହଡ଼ି ନେଇଲେ—ତେବେ ଏଠାରେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ କିଏ ରହିଯିବ?’
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତତ୍ସୁତୋ ମୂର୍ଧ୍ନା ପ୍ରଣମ୍ଯ ପିତରୌ ସହ । ଦୂତୈର୍ଜଗାମ ତ୍ଵରିତୈ ରାଜ୍ଞୋଽସ୍ଯ ଦୀକ୍ଷିତସ୍ଯ ଚ
ଏଭଳି କହି, ସେ ପୁଅ ତାଙ୍କର ମାତାପିତାଙ୍କ ସହିତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ଦୂତମାନେ ସହିତ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବରେ ଦୀକ୍ଷାଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅଥ ତୌ ବ୍ରାହ୍ମଣୌ ପୁତ୍ରଵିଚ୍ଛେଦକ୍ଲିଷ୍ଟମାନସୌ । ରୁଦିତ୍ଵା ଚ ରୁଦିତ୍ଵା ଚ ଅଂଧଭାଵଂ ପ୍ରଜଗ୍ମତୁଃ
ତାପରେ, ସେ ଦୁଇଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୁଅ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଅନେକ ଥର ରୋଇ ରୋଇ, ଶେଷରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଗଲେ।