କାଂତୋଵାଚ- ରାଜ୍ଯସାରଂ ସମାନୀତଂ ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯାମି ଭୋଜନେ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସା ତଦା ପାକଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଲଵଣଂ ଵିନା
ପ୍ରିୟା କହିଲେ, 'ମୁଁ ରାଜ୍ୟର ସାର ଆଣିଛି; ଭୋଜନବେଳେ ଦେଖେଇବି ।' ଏଭଳି କହି, ସେ ତାପରେ ଲୁଣ ବିନା ଖାଦ୍ୟ ପକାଇଲେ ।
ଅନ୍ନାଦିକଂ ତତୋ ଦତ୍ଵା ମାଲାଧରାଯ ଭୂଭୁଜେ । ତତୋ ମାଲାଧରୋ ରାଜା ଵ୍ଯଂଜନଂ ଲଵଣଵର୍ଜିତମ୍
ତାପରେ ଅନ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ମାଳାଧର ରାଜାଙ୍କୁ ପରିବେଶନ କଲେ । ତାପରେ ମାଳାଧର ରାଜା ଦେଖିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ଭୋଜନରେ ଲୁଣ ନାହିଁ ।
ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଵୈଗୁଣ୍ଯତାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ରାଜ୍ଯସାରଂ ଦଦୌ ଚ ସା । ତଦା ହୃଷ୍ଟମନା ରାଜା ଭୋଜନଂ କୃତଵାନ୍ଦ୍ଵିଜ
ସେ ଭୋଜନ କରି, ଦୋଷମୁକ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ରାଜ୍ୟର ସାର ଦେଲା। ତାପରେ ରାଜା ଖୁସି ହୋଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଲେ।
ପ୍ରଶଶଂସ ଚ ତାଂ ନାରୀଂ ଧନ୍ଯାଧନ୍ଯା ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ । ଏତଦ୍ଵ୍ରତଂ ଚ ଯା ନାରୀ ନ କରୋତି ମହାଦରାତ୍
ସେ ନାରୀଙ୍କୁ ରାଜା ପ୍ରଶଂସା କରି, 'ଧନ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟବତୀ' ବୋଲି କହିଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ବ୍ରତକୁ ଯିଏ ମହାମାନ୍ୟତା ସହିତ କରେନାହିଁ—
ଜନ୍ମଜନ୍ମନି ସା ନାରୀ ଦରିଦ୍ରା ଦୁର୍ଭଗା ଭଵେତ୍ । ଇଦଂ ଯା ଶୃଣୁଯାଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ପଠେଦ୍ଯୋ ଵା ସମାହିତଃ
ସେ ନାରୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ଦରିଦ୍ର ଓ ଅଭାଗି ହେବେ। ଏହି କଥାକୁ ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶୁଣେ କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ପଢ଼େ—
ସର୍ଵପାପୈର୍ଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଲକ୍ଷ୍ମୀଲୋକଂ ଲଭେଚ୍ଚ ସଃ । ଇମାଂ ଵ୍ରତକଥାଂ ଯା ତୁ ନ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କ୍ରିଯତେ ଵ୍ରତମ୍ । ତସ୍ଯା ଵ୍ରତଫଲଂ ଚୈଵ ନଶ୍ଯତ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଲୋକକୁ ପାଇବେ। ଯେଉଁ ନାରୀ ଏହି କଥା ଶୁଣିନାହିଁ, ଏବଂ ବ୍ରତ କରେ, ତାଙ୍କର ବ୍ରତର ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହେବ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଶୌନକ ଉଵାଚ- କେନ ପୁଣ୍ଯେନ ଭୋ ସୂତ ଚାନ୍ଯେନ ଗତପାତକଃ । ନରୋ ଯାତି ହରେଃ ସ୍ଥାନଂ ତଦ୍ଵଦସ୍ଵାନୁକଂପଯା
ଶୌନକ ପଚାରିଲେ— 'ହେ ସୂତ, ଅନ୍ୟ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ କାରଣରୁ ପାପମୁକ୍ତ ମଣିଷ ହରିଙ୍କ ଧାମକୁ ଯାଉଛନ୍ତି? ଦୟାକରି ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।'
ସୂତ ଉଵାଚ- ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଧନୈଃ ପ୍ରାଣାନ୍ପ୍ରାଣୈର୍ଵାପି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ରକ୍ଷାଂ କରୋତି ଯୋ ମର୍ତ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି
ସୂତ କହିଲେ— 'ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧନ କିମ୍ବା ନିଜ ପ୍ରାଣ ଦେଇ ରକ୍ଷା କରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ସେ ମଣିଷ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକକୁ ପାଉଛନ୍ତି।'
ପୁରା ରାଜା ଦୀନନାଥୋ ଦ୍ଵାପରେ ସଂଜ୍ଞକେ ଯୁଗେ । ଆସୀଦପୁତ୍ରୋ ବଲଵାନ୍ଵୈଷ୍ଣଵଃ ସ ତୁ ଯାଜକଃ
ପୂର୍ବେ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଦୀନନାଥ ନାମକ ଏକ ପ୍ରଭଳ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ।
ଏକଦା ଗାଲଵଂ ରାଜା ପପ୍ରଚ୍ଛ ଵିନଯାନ୍ଵିତଃ । କେନ ପୁଣ୍ଯେନ ଜାଯେତ ପୁତ୍ରୋ ଵୈ କରୁଣାର୍ଣଵ
ଏକ ଦିନ ରାଜା ନମ୍ରତା ସହିତ ଗାଳବଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ— 'ହେ କରୁଣାସାଗର, କେଉଁ ପୁଣ୍ୟରେ ପୁଅ ହୁଏ?'
ଵଦସ୍ଵ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ କରିଷ୍ଯାମି ତଵାଜ୍ଞଯା । ଯେଷାଂ ନୃଣାଂ ନାସ୍ତି ସୁତୋ ଜୀଵନଂ ହି ନିରର୍ଥକମ୍
'ମୁଁ କରିବି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ପୁଅ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନ ନିରର୍ଥକ।'
ଗାଲଵ ଉଵାଚ- ରାଜନ୍ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ଯତ୍ପୃଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ତଵାଗ୍ରତଃ । କଥଯାମି ସମାସେନ ପୁତ୍ରସ୍ଯୋଦ୍ଭଵକାରଣମ୍
ଗାଳବ କହିଲେ— 'ହେ ରାଜା, ଆପଣ ଯାହା ପଚାରିଛନ୍ତି, ମନ ଲଗାଇ ଶୁଣନ୍ତୁ। ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ପୁଅ ହେବାର କାରଣ କୁହେଁ।'
କ୍ରତୁଂ ଚ ନରମେଧାଖ୍ଯଂ କୁରୁଷ୍ଵ ରାଜସତ୍ତମ । ତଦା ତେ ସଂତତିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵୈ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତା
'ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ନରମେଧ ନାମକ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ। ତାହା ପରେ ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ତାନ ହେବେ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ।'
ରାଜୋଵାଚ- ନରମେଧଂ ମହାଯଜ୍ଞଂ ଯଜ୍ଞାନାଂ ପ୍ରଵରଂ ଦ୍ଵିଜ । କୀଦୃଶଂ ନରମାନୀଯ କରିଷ୍ଯାମି ଗୁରୋ ଵଦ
ରାଜା ପଚାରିଲେ— 'ନରମେଧ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କେମିତି ମଣିଷକୁ ନେଇ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବି? ଗୁରୁ, ଦୟାକରି କୁହନ୍ତୁ।'
ଗାଲଵ ଉଵାଚ- ସୁଂଦରାଂଗଃ ସୁଵଦନଃ ସମସ୍ତଶାସ୍ତ୍ରଵିଦ୍ଭଵେତ୍ । ସତ୍କୁଲେ ଯଦି ଜାତଃ ସ ତଦା ଯଜ୍ଞାଯ କଲ୍ପତେ
ଗାଳବ କହିଲେ— 'ଯିଏ ସୁନ୍ଦର ଆକୃତି, ଭଲ ମୁହଁ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେ ଏହି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।'
ଅଂଗହୀନଃ କୃଷ୍ଣଵର୍ଣୋ ମୂର୍ଖୋ ଯୋଗ୍ଯୋ ଭଵେନ୍ନହି । ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ଗାଲଵେ ଵିପ୍ର ସ ରାଜା ମନୁଜେଶ୍ଵରଃ
'ଯିଏ ଅଙ୍ଗହୀନ, କଳା ଚର୍ମର, କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି।' ଏପରି ଗାଳବ କହିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ରାଜା—
ପ୍ରେଷଯାମାସ ଦୂତାଂଶ୍ଚ କଥଯିତ୍ଵା ମୁନେର୍ଵଚଃ । ଦ୍ରଵିଣଂ ବହୁ ଦତ୍ଵା ଚ ଗାଲଵପ୍ରମୁଖାନ୍ଦ୍ଵିଜାନ୍
ମୁନିଙ୍କ କଥା କହି ଦୂତମାନେକୁ ପଠାଇଲେ, ଏବଂ ଗାଳବ ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ବହୁ ଧନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ଵରଯାମାସ ସମସ୍ତଶାସ୍ତ୍ରପାରଗାନ୍ । ତତୋ ରାଜାଜ୍ଞଯା ଦୂତାଃ ଦେଶଂ ଦେଶଂ ମୁଦା ଗତାଃ
ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେକୁ ବାଛିଲେ। ତାପରେ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦୂତମାନେ ଖୁସି ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦେଶକୁ ଗଲେ।
ଗ୍ରାମେ ଗ୍ରାମେ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ପତ୍ତନେଽପି ସମାହିତାଃ । କୁତ୍ରାପି ନ ପ୍ରାପ୍ତଵଂତୋ ଗତା ଜନପଦଂ ତତଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗାଁ ଓ ସହରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ କେଉଁଠି ମିଳିଲେନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଗଲେ।
ନାମ୍ନା ଦଶପୁରଂ ଵିପ୍ର ପ୍ରକୀର୍ଣଂ ଗୁଣିଭିର୍ଦ୍ଵିଜୈଃ । ଯତ୍ର ନାରୀଃ ସୁକେଶୀଶ୍ଚ ମୃଗଶାଵକ ଚକ୍ଷୁଷଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦଶପୁର ନାମକ ଏକ ସହର ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଗୁଣବତୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବସୁଥିଲେ, ଏଠାର ନାରୀମାନେ ସୁନ୍ଦର କେଶ ଓ ମୃଗଶାବକ ଦୃଷ୍ଟି ଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁହ୍ଯଂତି ପୁରୁଷାଶ୍ଚଂଦ୍ରମୁଖ୍ଯଶ୍ଚ ତା ଯତଃ । ତସ୍ମିନ୍ପୁରେ ମନୋରମ୍ଯେ କୃଷ୍ଣଦେଵ ଇତି ଦ୍ଵିଜଃ
ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ପୁରୁଷମାନେ ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ଜନନୀମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ସେଇ ଆନନ୍ଦମୟ ପୁରରେ କୃଷ୍ଣଦେବ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସୁଥିଲେ।
ଆସୀତ୍ପୁତ୍ରୈସ୍ତ୍ରିଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଭାର୍ଯଯା ଚ ସୁଶୀଲଯା । ଵୈଷ୍ଣଵଃ ପ୍ରିଯଵାଦୀ ଚ ଵିଷ୍ଣୁପୂଜାରତଃ ସଦା
ସେ ତିନିଜଣ ପୁଅ ଓ ଏକ ଶିଳବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ବସୁଥିଲେ। ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭକ୍ତ, ମୃଦୁ କଥା କହୁଥିବା ଏବଂ ସଦା ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜାରେ ଲିନ ଥିଲେ।
ସାଗ୍ନିକଃ ପିତୃଭକ୍ତଶ୍ଚ ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ପ୍ରିଯଂକରଃ । ପ୍ରାର୍ଥନାଂ ଚକ୍ରୁରଥ ତେ ରାଜ୍ଞୋ ଦୂତା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍
ସେ ଅଗ୍ନିହୋମ କରୁଥିଲେ, ପିତୃମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଥିଲେ ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ। ଏହିପରେ ରାଜାଙ୍କ ଦୂତମାନେ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏକ ଅନୁରୋଧ ନେଇ ଆସିଲେ।
ପୁତ୍ରଂ ଦେହୀତି ଦେହୀତି ଵଦ ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମ । ନାସ୍ତି ରାଜ୍ଞୋ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରଃ ସଂତାପନାଶନଃ
‘ତୁମ ପୁଅକୁ ଦିଅ, ଦିଅ’ ବୋଲି ସେମାନେ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ। ‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜାଙ୍କର ପୁଅ ନାହିଁ, ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାକୁ ଆମେ ଏହି ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁ।’
ତଦର୍ଥଂ ନରମେଧାଖ୍ଯେ ଯଜ୍ଞେଭଵ ସ ଦୀକ୍ଷିତଃ । ନେଷ୍ଯାମସ୍ତଵ ପୁତ୍ରଂ ଵୈ ବଲିଂ ଦାତୁଂ ମହାକ୍ରତୌ
ଏହି କାରଣରେ, ନରମେଧ ନାମକ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷିତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଆମେ ତୁମ ପୁଅକୁ ଏହି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ବଳି ଦେବା ପାଇଁ ନେଇଯିବା।
ସୁଵର୍ଣାନାଂ ଚତୁର୍ଲକ୍ଷଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନଯ ସମାହିତଃ । ସୁଖେନ ଯଦି ଦାତଵ୍ଯୋ ନୋ ପୁତ୍ରଃ ପୁତ୍ରଲାଲସାତ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯଦି ତୁମେ ଚାହାଁ, ତେବେ ଚାରି ଲକ୍ଷ ସୁନା ନେଇ ଆସ; ଯଦି ତୁମେ ପୁଅକୁ ରଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଏହି ଲୋଭରେ ଖୁସିରେ ଦିଅ।
ତଦା ବଲେନ ନେଷ୍ଯାମୋ ରାଜାଜ୍ଞାକାରିଣୋ ଵଯମ୍ । ଦୂତାନାଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣୌ ଶୋକଵିହ୍ଵଲୌ
ନାହିଁ ଦେଲେ, ଆମେ ଶକ୍ତିବଳେ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବୁ, କାରଣ ଆମେ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଛୁ। ଦୂତମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତି ଶୋକରେ ଭାସିଗଲେ।
ଅଭୂତାଂ ଵିଗତପ୍ରାଣାଵିଵ ସଂଶଯମାନସୌ । କିଂ ଧନେନ ସୁଵର୍ଣେନ ଜୀଵନେନାପି ସଦ୍ମନା । ପ୍ରୋଵାଚେଦଂ ଵଚଃ ସୋଽପି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ରାଜପୂରୁଷାନ୍
ସେମାନେ ଜଣେ ମୃତଦେହ ଭଳି ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଯାଇ, ମନରେ ସନ୍ଦେହ କରୁଥିଲେ। ‘ଧନ, ସୁନା, ଜୀବନ କିମ୍ବା ଘର—ଏସବୁ କଣ କାମର?’ ଏହାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କ ଲୋକମାନେ ପାଖରେ କହିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ଯଦି ଦୂତାଃ ସମାନେତୁଂ ପୁତ୍ରଂ ଶୋକତମୋପହମ୍ । ଆଗତା ନିଶ୍ଚିତଂ ଯୂଯଂ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଵଚନଂ ମମ
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—‘ଯଦି ତୁମେ ମୋର ପୁଅକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଆସିଛ, ଯିଏ ଦୁଃଖର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ, ତେବେ ମୋର କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ।’
ସ୍ଥିତ୍ଵା ପୃଥିଵ୍ଯାଂ କୋ ଭ୍ରଷ୍ଟାଂ ରାଜାଜ୍ଞାଂ କର୍ତୁମିଚ୍ଛତି । ପୁତ୍ରଂ ହିତ୍ଵା କିଂତୁ ଯୂଯଂ ଵୃଦ୍ଧଂ ମାଂ ନଯତ ଦ୍ଵିଜମ୍
ଏହି ପୃଥିବୀରେ କିଏ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବାକୁ ଚାହିବ? କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅ ପରିବର୍ତ୍ତେ, ତୁମେ ମୋତେ, ଏହି ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ନେଇଯାଅ।