ସୁଧାଂ ତତ୍ଖାଦିତୁଂ ଚକ୍ରୁର୍ଦେଵାଃ ପଂକ୍ତିଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଶ୍ରୀଵିଷ୍ଣୋରାଜ୍ଞଯା ସର୍ଵେ ଚୋଚୁଶ୍ଚୈଵ ପରସ୍ପରମ୍
ଦେବତାମାନେ ପରେ ଅମୃତ ଖାଇବା ପାଇଁ ଅନୁଶାସନାନୁସାରେ ଶାରୀବଦ୍ଧ ହେଲେ; ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପରେ କଥା କହିଲେ।
ତ୍ଵଂ ଚ ଦେହି ତ୍ଵଂ ଚ ଦେହି ତ୍ଵଂ ଚ ଦେହୀତି ଚାବ୍ରୁଵନ୍ । ନ ଶକ୍ତୋଽସ୍ମି ନ ଶକ୍ତୋଽସ୍ମି ନ ଶକ୍ତୋଽସ୍ମୀତି ଚାବ୍ରୁଵନ୍
କେହି କହୁଥିଲେ, 'ତୁମେ ଦିଅ, ତୁମେ ଦିଅ, ତୁମେ ଦିଅ', ଆଉ କେହି କହୁଥିଲେ, 'ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ, ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ, ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।'
ତତୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସମୁତ୍ତସ୍ଥୌ ସ୍ତ୍ରୀରୂପଂ ଚ ଦଧାର ହ । ଚକାର ସ୍ଵର୍ଣପାତ୍ରେ ତତ୍ପୀଯୂଷପରିଵେଷଣମ୍
ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଉଠିଲେ ଏବଂ ଜଣେ ଜିଅର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ସେ ସୁନାର ପାତ୍ରରେ ସେହି ଅମୃତ ପରିବେଶନ କଲେ।
ପୀଯୂଷଭକ୍ଷଣଂ ରାହୁର୍ଯାଵତ୍କୁର୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଚଂଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ଚୋକ୍ତଵଂତୌ ରାକ୍ଷସୋଽସୌ ଛଲାଗତଃ
ଯେତେବେଳେ ରାହୁ ଅମୃତ ଖାଇବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ କହିଦେଲେ—ସେ ରାକ୍ଷସ ଚଳକି ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲା।
ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଜଗନ୍ନାଥୋ ଜଘାନ ସ୍ଵର୍ଣପାତ୍ରତଃ । ଶିରସ୍ତସ୍ଯ ପପାତୋର୍ଵ୍ଯାଂ କେତୁର୍ନାମ୍ନା ବଭୂଵ ହ
ତାପରେ ଜଗନ୍ନାଥ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସୁନାର ପାତ୍ରରୁ ତାକୁ ଆଘାତ କଲେ। ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଭୂଇଁରେ ପଡ଼ିଗଲା ଏବଂ 'କେତୁ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା।
ରାହୁକେତୂ ତତସ୍ତୂର୍ଣଂ ଗତୌ ତୌ ଭଯଵିହ୍ଵଲୌ । ଇଦାନୀଂ ତଦ୍ଦିନେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଚଂଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ସ ଯୁଧ୍ଯତି
ରାହୁ ଓ କେତୁ ଭୟରେ ତୁରନ୍ତ ପଳାଇଗଲେ। ଏବେ ସେ ଦିନରେ ସେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରେ।
କୁର୍ଯାଦ୍ଗ୍ରାସଂ ସୈଂହିକେଯସ୍ତତ୍କ୍ଷଣଂ ଦୁର୍ଲଭଂ ଭଵେତ୍ । ସର୍ଵଂ ଗଂଗାସମଂ ତୋଯଂ ଵେଦଵ୍ଯାସସମା ଦ୍ଵିଜାଃ
ସିଂହିକାର ପୁଅ ସେମାନେକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ପାଣି ଗଙ୍ଗା ସମାନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ୟାସ ସମାନ।
ସ୍ନାନଂ ଵାଯସତୀର୍ଥେ ଯୋ ଗଂଗାସ୍ନାନଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ଦାନମକ୍ଷଯପୁଣ୍ଯଂ ସ୍ଯାତ୍କୋଟିଜନ୍ମାର୍ଜିତଂ ତଥା
ଯିଏ ବାୟସ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରିବାର ଫଳ ପାଏ। ସେଠାରେ ଦାନ କଲେ ଅନେକ ଜନ୍ମର ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
ପାପଂ ନଶ୍ଯେତ୍ସମୂଲଂ ଚ କିଂ ପୁନଃ କ୍ରତୁକୋଟିଭିଃ । ଵିଦ୍ଯାର୍ଥୀ ଲଭତେ ଵିଦ୍ଯାଂ ପୁତ୍ରାର୍ଥୀ ପୁତ୍ରମାପ୍ଯତେ
ସେଠାରେ ପାପ ସମୂଳେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ—କୋଟି କୋଟି ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ବିଷୟରେ କଣ କହିବି? ଯିଏ ଶିକ୍ଷା ଚାହେଁ, ସେ ଶିକ୍ଷା ପାଏ; ପୁଅ ଚାହେଁ, ସେ ପୁଅ ପାଏ।
ମୋକ୍ଷାର୍ଥୀ ଲଭତେ ମୋକ୍ଷଂ ମଂତ୍ରସିଦ୍ଧିର୍ଭଵେଦ୍ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଇତି ତେ କଥିତଂ ଵିପ୍ର ସମୁଦ୍ରମଥନଂ ତୁ ତତ୍
ମୋକ୍ଷ ଚାହେଁଥିବା ମୋକ୍ଷ ପାଏ, ମନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମିଳେ। ଏଭଳି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମୁଦ୍ର ମଥନର କଥା ତୁମକୁ କହିଲି।
ଶୌନକ ଉଵାଚ- ଇଦାନୀଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି କଥଯସ୍ଵ ଯଥାର୍ଥତଃ । ହରିସ୍ଵରୂପିଣା ସାକ୍ଷାଦ୍ଵେଦଵ୍ଯାସେନ ଶାସିତ
ଶୌନକ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ—ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ କହ, ହରିଙ୍କ ରୂପ ନିଜେ ବେଦବ୍ୟାସ କ'ଣ ଶିଖାଇଥିଲେ?
ନିରହଂକାର ହେ ସୂତ ଲୋକାନୁଗ୍ରହକାରକ । କେନ ସ୍ଯାତ୍ସୁଭଗା ନାରୀ ପାପିନୀ ଚ ସୁଦୁର୍ଭଗା
ହେ ସୂତ, ଅହଂକାର ଛାଡ଼, ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ କରୁଥିବା, କେଉଁ ଉପାୟରେ ଜଣେ ଜିଅ ଭାଗ୍ୟବତୀ ହୁଏ ଏବଂ କେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ ଜିଅ ଅଭାଗିନୀ ହୁଏ?
ପତିପ୍ରିଯାଂଗ କେନ ସ୍ଯାଦ୍ରୂପିତା ଚକ୍ଷୁଷୋଃ ସୁଧା । କେନ ଵା ଜାଯତେ ଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ତପୋଧନ
କେଉଁ ଉପାୟରେ ଜଣେ ଜିଅ ପତିଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ପତିଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ? କେଉଁ ଉପାୟରେ ତା ସୌନ୍ଦର୍ୟବତୀ ହୁଏ? ଏହି କଥା ମୋତେ କହ, ତପସ୍ଵୀ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଯଦି ପୁଣ୍ଯମିଦଂ ଵିପ୍ର ଵୃତ୍ତଂ ପରମଦୁର୍ଲଭମ୍ । ଶୃଣୁଷ୍ଵ ଭୋଃ ସମାସେନ କଥଯାମି ଵିଧାନତଃ
ସୂତ କହିଲେ: ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ପୁଣ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଶୁଣ; ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହା ଠିକ୍ ଭାବେ କହିବି।
ଆସୀଦ୍ଭଦ୍ରଶ୍ରଵା ରାଜା ଯୁଗେ ଦ୍ଵାପରସଂଜ୍ଞକେ । ସୌରାଷ୍ଟ୍ରଦେଶଵାସୀ ଚ ଵେଦଵେଦାଂଗପାରଗଃ
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଭଦ୍ରଶ୍ରବା ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ସୌରାଷ୍ଟ୍ର ଦେଶରେ ବସୁଥିଲେ ଏବଂ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।
ଭାର୍ଯା ତସ୍ଯ ଚ ସଂଜାତା ନାମ୍ନା ସୁରତିଚଂଦ୍ରିକା । ତସ୍ଯାଂ ବଭୂଵୁଃ ଶ୍ରୀରାଜ୍ଞଃ ସପ୍ତପୁତ୍ରା ମନୋରମାଃ
ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୁରତିଚନ୍ଦ୍ରିକା ନାମରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ସେଠି ରାଜାଙ୍କୁ ସାତିଜଣ ମନୋହର ପୁଅ ହୋଇଥିଲେ।
ତତୋଽଭିଜାତା ଦୁହିତା ସୁଂଦରୀ ସତ୍ଯଵାଦିନୀ । ଶ୍ଯାମବାଲା ଚ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ନାମ୍ନା ପ୍ରୀତିକରୀ ପିତୁଃ
ତାପରେ ଜଣେ କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ଏବଂ ସତ୍ୟବାଦିନୀ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନାମ 'ପ୍ରୀତିକରୀ', ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ।
ଅଥୈକଦା ଶ୍ଯାମବାଲା ସୁଵର୍ଣସିକତାସୁ ଚ । ଗୂଢୈର୍ମନୋହରୈ ରତ୍ନୈଃ ସଖିଭିଃ କ୍ରୀଡିତୁଂ ମୁଦା
ଏକଦିନ ଶ୍ୟାମବାଳା ତାଙ୍କ ସଖୀମାନେ ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ ସୁନା ବାଳୁକା ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା ମନୋହର ମଣିମାଣିକ୍ୟ ସହିତ ଖେଳିବାକୁ ଗଲେ।
ଜଗାମ ନୀପଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ତଲଂ ପରମଦୁର୍ଲଭମ୍ । ଏତସ୍ମିନ୍ନଂତରେ ଵିପ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସଂସାରତାରିଣୀ
ସେ ନୀପ ଗଛର ତଳେ, ଯେଉଁଠାରେ ଯିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସଂସାରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମୀ—
ଲୋକାନାଂ ନୀତିଦା ସାଥ ସମାଯାତା ସ୍ଵଯଂ ପୁରଃ । ଧୃତ୍ଵା ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୀରୂପଂ ପଲିତାଂଗୀ ଚ ଭୂସୁର
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ନୀତି ଦେଇଥିବା ସେ, ସେଠାକୁ ନିଜେ ଆସିଲେ। ସେ ଏକ ବୃଦ୍ଧା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ଅଖିଲାନାଂ ଚ ଲୋକାନାଂ ଶାସ୍ତୂ ରାଜ୍ଞଃ କ୍ଷଯଂ ଵିନା । କେଷାଂ କ୍ଷୁଦ୍ରତରାଣାଂ ହି ଗୃହେ ଗଚ୍ଛାମି ସାଂପ୍ରତମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶାସକ ରାଜାଙ୍କ ଅପମାନ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଲୋକମାନଙ୍କ ଘରକୁ ମୁଁ କାହିଁକି ଯିବି?
ଇତି ସଂଚିଂତ୍ଯ ମନସା ଗତା ରାଜନିକେତନମ୍ । ସୁଵର୍ଣଭିତ୍ତିଭିର୍ଯୁକ୍ତଂ ପତାକାଭିରଲଂକୃତମ୍
ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ରାଜମହଳକୁ ଗଲା; ଏହା ସୁନାର ଦିଵାଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା, ପତାକାରେ ସଜିଥିଲା।
ସିଂହଦ୍ଵାରମତିକ୍ରମ୍ଯ ପ୍ରାହ ଦୌଵାରିକୀଂ ତତଃ । ଦ୍ଵାରଂ ଜହି ହି ଭୋ ଦ୍ଵାରି ନିଯୁକ୍ତେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣେ
ସିଂହଦ୍ୱାର ଦେଇ ଭିତରକୁ ଯାଇ, ସେ ଦ୍ୱାରରକ୍ଷକଙ୍କୁ କହିଲା: 'ଏ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରରକ୍ଷକ, ଦ୍ୱାର ଖୋଲ!'
ଯାମି ଵେଗେନ ପଶ୍ଯାମି ରାଜ୍ଞୀଂ ସୁରତିଚଂଦ୍ରିକାମ୍ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯା ରତ୍ନଦଂଡକରା ଚ ସା । କୋକିଲାଵାକ୍ଯଵନ୍ମୁକ୍ତଂ ପରମଂ ହର୍ଷମାଯଯୌ
'ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ରାଣୀ ସୁରତିଚନ୍ଦ୍ରିକାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛି।' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରତ୍ନଦଣ୍ଡ ଧରିଥିବା ଦ୍ୱାରରକ୍ଷକ, କୋକିଳାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବା ପରି, ବହୁତ ଖୁସି ହେଲା।
ଦ୍ଵାରନିଯୁକ୍ତୋଵାଚ- କିଂ ନାମ ଵହସେ ଵୃଦ୍ଧେ କଃ ପତିସ୍ତାଵକଃ ପୁନଃ । ଆଗତାସି କଥଂ କିଂ ତେ କାର୍ଯ୍ଯଂ ରାଜ୍ଞ୍ଯାଶ୍ଚ ଦର୍ଶନେ । କସ୍ମାତ୍କିଂ ବ୍ରୂହି ଵିପ୍ରେ ତ୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁଂ କୌତୁହଲଂ ହି ମେ
ଦ୍ୱାରରକ୍ଷକ ପଚାରିଲା: 'ମୁଁ ତୁମର ନାମ କଣ? ବୃଦ୍ଧା, ତୁମର ପତି କିଏ? କିପରି ଆସିଛ? ରାଣୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାର କାରଣ କଣ? କି କାମ ଆଛି? କୃପା କରି କହ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁଛି।'
ଵୃଦ୍ଧୋଵାଚ- ଶୃଣୁ ପୋଷ୍ଯେ ମହାରାଜ ପତ୍ନ୍ଯା ଦଂଡକରେ ଯଦା । ଶ୍ରୋତୁଂ କୌତୂହଲଂ ତେଽସ୍ତି ମଦାଗମନକାରଣମ୍
ବୃଦ୍ଧା କହିଲା: 'ଶୁଣ, ମହାରାଜ, ମୋ ପତ୍ନୀ ଦଣ୍ଡକରା କଣ କରିଥିଲେ, ତୁମେ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁଛ, ତେଣୁ ମୋ ଆସିବାର କାରଣ କହିବି।'
ପ୍ରସିଦ୍ଧା କମଲା ନାମ୍ନା ଚାହଂ ପ୍ରାଣେଶ୍ଵରୋ ମମ । ଭୁଵନେଶ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ନାମ୍ନା ଦ୍ଵାରଵତୀପୁରୀ
'ମୋ ନାମ କମଳା ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମୋ ପତିଙ୍କ ନାମ ଭୁବନେଶ; ଏହି ସହର ଡ୍ୱାରାବତୀ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା।'
ତସ୍ଯାଂ ଵୈ ଵର୍ତ୍ତତେ ପୋଷ୍ଯେ ମମ ପ୍ରାଣେଶ୍ଵରସ୍ତତଃ । ଆଗତାହଂ ରତ୍ନଵେତ୍ରକରେ ଶୃଣୁ ସକୌତୁକମ୍
'ସେହି ସହରରେ ମୋ ପତି ରହୁଛନ୍ତି, ମହାରାଜ; ତେଣୁ ମୁଁ ରତ୍ନଦଣ୍ଡ ହାତରେ ଧରି ଆସିଛି; ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ।'
ମମାଗମନକାର୍ଯଂ ହି ଵଚ୍ମୀଦାନୀଂ ତଵାଗ୍ରତଃ । ପୁରାସୀଦ୍ଵୈଶ୍ଯକୁଲଜା ରାଜ୍ଞୀ ତଵ ଚ ଦୁଃଖିନୀ
'ମୋ ଆସିବାର କାରଣ ଏବେ ତୁମ ସମ୍ନା ରେ କହିବି। ପୂର୍ବରୁ ରାଣୀ, ବଣିକ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଦୁଃଖି ଥିଲେ।'
ଏକସ୍ମିନ୍ଦିଵସେ ପୋଷ୍ଯେ ପତିନା କଲହଃ କୃତଃ । ତଯା ନାର୍ଯା ଚ ଦୁଃଖିନ୍ଯା ତତୋ ଵୈ ଭର୍ତୃପୀଡିତା
'ଏକ ଦିନ ପୋଷ୍ୟ ମାସରେ, ତାଙ୍କ ପତି ସହ କଳହ ହେଲା; ସେ ନାରୀ ଦୁଃଖି ହୋଇ, ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିଲେ।'