ଶୌନକ ଉଵାଚ- ସମୁଦ୍ରମଥନଂ ସୂତ ପୁରା କସ୍ମାତ୍କୃତଂ ଗୁରୋ
ଶୌନକ କହିଲେ — ସୂତ, ପୁରୁଣା ଦିନରେ ସମୁଦ୍ର ମଥନ କାହିଁକି ହେଇଥିଲା, ଗୁରୁଦେବ?
ସୂତ ଉଵାଚ- ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵଚ୍ମି ସମାସେନ ସିଂଧୋର୍ମଥନକାରଣମ୍
ସୂତ କହିଲେ — ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ସମୁଦ୍ର ମଥନର କାରଣ କହିବି।
ମହାତପା ମହାତେଜା ଦୁର୍ଵାସା ଈଶ୍ଵରାଂଶଜଃ
ମହାତପସ୍ବୀ, ଅତି ତେଜସ୍ବୀ, ଭଗବାନଙ୍କ ଅଂଶ ଦୁର୍ବାସା ଥିଲେ—
ତସ୍ମିନ୍ଦଦର୍ଶ କାଲେ ତଂ ଗଜାରୂଢଂv ଶଚୀପତିମ୍
ସେ ସମୟରେ ସେ ଶଚୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ହାତୀ ଉପରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ତାଂ ସ୍ରଜଂ ଚେଂଦ୍ରୋ ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ଗଜମୂର୍ଦ୍ଧନି ।। ଦେଵରାଟ୍ପ୍ରଯଯୌ ବ୍ରହ୍ମନ୍ସସୈନ୍ଯୋ ନଂଦନଂ ପ୍ରତି
ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ମାଳାକୁ ନେଇ, ହାତୀର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିଲେ। ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଦେବରାଜ ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ହସ୍ତୀ ଚାଦାଯ ତାଂ ମାଲାଂ ଛିତ୍ତ୍ଵା ତୁ ଧରଣୀତଲେ
କିନ୍ତୁ ହାତୀ ସେ ମାଳାକୁ ନେଇ, ଭୂମିରେ ଛାଡିଦେଲା।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯୈକଶ୍ରିଯାଯୁକ୍ତୋ ଯସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମଵମନ୍ଯସେ
ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶ୍ରୀରେ ଯୁକ୍ତ ଯାହାକୁ ଅବମାନ କଲ, ଏହି କାରଣରୁ—
ତତଃ ଶକ୍ରୋ ଜଗାମାଶୁ ସୁପ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ଵପୁରଂ ପୁନଃ
ତାପରେ ଶକ୍ର ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ନିଜ ସ୍ୱନଗରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ନଷ୍ଟମଂତର୍ଦ୍ଧାନଵତ୍ଯାଂ ତଦା ତସ୍ଯାଂ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ସେ ସମୟରେ, ଧନ ହରାଇଯିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୁଚିଗଲା।
ନ ଵଵର୍ଷୁର୍ଵାରିଵାହାଃ ଶୁଷ୍କାଶ୍ଚୈଵ ଜଲାଶଯାଃ
ମେଘମାନେ ବର୍ଷା କରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଳାଶୟ ଶୁଖିଗଲା।
କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାର୍ଦିତାଃ ସର୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସନ୍ନିଧିଂ ଯଯୁଃ
ସମସ୍ତେ ଭୋକ ଓ ତିଆରିରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ଦେଵାନାଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଧାତା ଦେଵଗଣୈଃ ସହ
ଦେବମାନେ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନେ ସହିତ,
ଵିଷ୍ଣୁଂ ସମର୍ଚଯାମାସ କ୍ଷୀରାବ୍ଧେରୁତ୍ତରେ ତଟେ
କ୍ଷୀରସାଗରର ଉତ୍ତର ପାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଗଵାନ୍ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ଦିଵୌକସାମ୍
ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଭଗବାନ୍,
ପୀତଵସ୍ତ୍ରଂ ଚତୁର୍ବାହୁଂ ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାଧରମ୍
ହଳଦିଆ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଚାରିଟି ହାତ ଥିବା, ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧରିଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ଵିଷ୍ଣୁଂ ଭଵୋଦଧେଃ ପୋତଂ ଵନମାଲାଵିଭୂଷିତମ୍
ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ ନୌକା ସ୍ୱରୂପ, ଓ ମାଳାରେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ।
ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ଜଯଶବ୍ଦେନ ନମଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ନିରଂତରମ୍ ଵରଦୋଽସ୍ମି ତଦ୍ଵଦତ ଵୋ ଦଦାମି ଚ ନାନ୍ଯଥା
ସେମାନେ ଜୟଧ୍ୱନି ଦେଇ, ଅବିରତ ନମସ୍କାର କଲେ। 'ମୁଁ ଦାନଦେବାକୁ ସଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ, ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, କହ, ନିଶ୍ଚିତ ଦେଇବି।'
ଦେଵା ଊଚୁଃ- କୃପାଲୋ ବ୍ରହ୍ମଶାପେନ ସଂପଦ୍ଧୀନଂ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ଦେବମାନେ କହିଲେ: 'ଦୟାମୟ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ତିନି ଲୋକର ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ହରାଇଯାଇଛି।'
ରକ୍ଷ ସର୍ଵାନିମାଁଲ୍ଲୋକାନ୍ଯାତାଃ ସ୍ମ ଶରଣଂ ତଵ ।। ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ- ଇଂଦିରା ବ୍ରହ୍ମଶାପେନ ଚାନ୍ତର୍ଦ୍ଧାନଂ ଗତା ସୁରାଃ
'ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କର; ଆମେ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛୁ।' ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ କହିଲେ: 'ହେ ଦେବମାନେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।'
ଯସ୍ଯାଃ କଟାକ୍ଷମାତ୍ରେଣ ଜଗଦୈଶ୍ଵର୍ଯସଂଯୁତମ୍
ତାଙ୍କର ଏକ ଦୃଷ୍ଟିପାତରେ ଏହି ସଂସାର ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ମଂଦରଂ ଘର୍ଘରଂ କୃତ୍ଵା ସର୍ପରାଜେନ ଵେଷ୍ଟିତମ୍
ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ନାଗରାଜ ଦ୍ୱାରା ବେପଟି ଘୁଞ୍ଚାଇ, ତାହାକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ଆରମ୍ଭ କର।
ତସ୍ମାଦୁତ୍ପତ୍ସ୍ଯତେ ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ଜଗନ୍ମାତା ଚ ଭୋଃ ସୁରାଃ
ତାହାରୁ, ହେ ଦେବମାନେ, ସଂସାରର ମାଆ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ।
ଧାରଯାମ୍ଯହମେଵାଦ୍ରିଂ କୂର୍ମରୂପେଣ ସର୍ଵତଃ ଜଗ୍ମୁଃ ସୁରାସୁରାଃ ସର୍ଵେ ସମୁଦ୍ରମଥନଂ ଦ୍ଵିଜ
ମୁଁ ନିଜେ କୂର୍ମ ରୂପେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପର୍ବତକୁ ଧାରଣ କରିବି। ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଦାନବ ମିଶି ସମୁଦ୍ର ମଥନ କରିବାକୁ ଗଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ତତୋଽମରଗଣାସ୍ତେ ଚ ସଗଂଧର୍ଵାଃ ସଦାନଵା । ଉତ୍ପାଟ୍ଯ ମଂଦରଂ ଶୈଲଂ ଚିକ୍ଷିପୁଃ ପଯସାଂ ନିଧୌ
ସୂତ କହିଲେ: ତାପରେ, ଅମରମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦାନବମାନେ ସହିତ, ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଉପ୍ରାଡ଼ି ଦୁଧର ସମୁଦ୍ରରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ତତଃ ସନାତନଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଦଯାଲୁର୍ଜଗଦୀଶ୍ଵରଃ । ଅଧାରଯଦ୍ଗିରେର୍ମୂଲଂ କୂର୍ମରୂପେଣ ପୃଷ୍ଠତଃ
ତାପରେ, ସନାତନ, ଶ୍ରୀମାନ୍, ଦୟାଳୁ ଜଗତ୍ନାଥ ନିଜେ କୂର୍ମ ରୂପେ ପର୍ବତର ତଳକୁ ଧରିଲେ।
ଅନଂତଂ ତତ୍ର ସଂଵେଷ୍ଟ୍ଯ ମମଂଥୁର୍ଦୁଗ୍ଧସାଗରମ୍ । ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ମଥ୍ଯମାନେ ଚୋଦ୍ଭୂତଂ ପ୍ରଥମଂ ଦ୍ଵିଜ
ସେଠାରେ ଅନନ୍ତ ନାଗକୁ ବେପଟି, ସମସ୍ତେ ଦୁଧର ସମୁଦ୍ର ମଥନ କଲେ। ଏକାଦଶୀ ତିଥିରେ ମଥନ କରୁଥିବାବେଳେ, ପ୍ରଥମେ ଏକ ଜିନିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
କାଲକୂଟଵିଷଂ ତେ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵେ ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ । ତତସ୍ତାନ୍ଵିଦ୍ରୁତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶଂକରଶ୍ଚୋକ୍ତଵାନିଦମ୍
କାଳକୂଟ ବିଷକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ। ସେମାନେ ଏଭଳି ଭାବେ ଭଗ୍ନ ହୋଇ ଦୌଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖି, ଶିବ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ।
ଭୋଭୋଽମରଗଣା ଯୂଯଂ ଵିଷଂ କୁରୁତମାଦରମ୍ । ଵାରଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ତୂର୍ଣଂ କାଲକୂଟଂ ମହାଵିଷମ୍
ହେ ଦେବମାନେ, ଏହି ବିଷକୁ ଗମ୍ଭୀରତା ସହିତ ଦେଖ। ମୁଁ ଏହି ଭୟଙ୍କର କାଳକୂଟ ବିଷକୁ ଶୀଘ୍ର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଦେବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପାର୍ଵତୀନାଥୋ ଧ୍ଯାଯନ୍ନାରାଯଣଂ ହୃଦି । ମହାମଂତ୍ରଂ ସମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଵିଷମାଦଦ୍ଭଯଂକରମ୍
ଏପରି କହି, ପାର୍ବତୀଙ୍କର ପତି ଶିବ ହୃଦୟରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ମହାମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସେଇ ଭୟଙ୍କର ବିଷକୁ ଗିଳିଲେ।
ମହାମଂତ୍ରପ୍ରଭାଵେଣ ଵିଷଂ ଜୀର୍ଣଂ ଗତଂ ମହତ୍ । ଅଚ୍ଯୁତାନଂତଗୋଵିଂଦ ଇତି ନାମତ୍ରଯଂ ହରେଃ
ମହାମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତିରେ ସେ ବଡ଼ ବିଷ ପଚିଗଲା ଓ ନଷ୍ଟ ହେଲା। ହରିଙ୍କ ତିନିଟି ନାମ—ଅଚ୍ୟୁତ, ଅନନ୍ତ, ଗୋବିନ୍ଦ—