ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କଥିତଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ତୁଲସ୍ଯାଃ ପାପନାଶନମ୍ । କୁର୍ଵଂତି ସେଵାଂ ଯେ ଭକ୍ତ୍ଯା ନ ଜାନେ କିଂ ଭଵେନ୍ମୁନେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁଳସୀଙ୍କର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି, ଯାହା ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରେ। ଯେମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କୁ ସେବନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କଣ ହେବେ, ମୁଁ ଜାଣିନି, ମୁନି।
ଶୌନକ ଉଵାଚ। କଥଯସ୍ଵ ମୁନେ ସୂତ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କଲୁଷକ୍ଷଯମ୍ । ଶେଷପଂଚଦିନସ୍ଯାପି କାର୍ତ୍ତିକସ୍ଯାନୁକଂପଯା
ଶୌନକ କହିଲେ: ମୁନି, କୃପାକରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶେଷ ପାଞ୍ଚ ଦିନର ମହିମା, ଯାହା ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ଦୂର କରେ, ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।
ସୂତ ଉଵାଚ। ଶୃଣୁ ଶୌନକ ଯତ୍ପୃଷ୍ଟଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଵୈ ଚୋର୍ଜସ୍ଯ ଶେଷପଂଚଦିନସ୍ଯ ଚ
ସୂତ କହିଲେ: ଶୌନକ, ତୁମେ ଯେଉଁ ମହିମା ପଚାରିଛ, ଯାହା ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରେ, ଏହି ଶେଷ ପାଞ୍ଚ ଦିନର ମହତ୍ତ୍ୱ ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣ।
ଵ୍ରତାନାଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ପ୍ରଵରଂ ଵିଷ୍ଣୁପଂଚକମ୍ । ତସ୍ମିନ୍ଯଃ ପୂଜଯେଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରୀହରିଂ ରାଧଯା ସହ
ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସବୁ ବ୍ରତ ଭିତରେ ବିଷ୍ଣୁ ପଞ୍ଚକ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏହି ସମୟରେ ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ରାଧା ସହିତ ପୂଜା କରନ୍ତି—
ଗଂଧପୁଷ୍ପୈର୍ଧୂପଦୀପୈର୍ଵସ୍ତ୍ରୈର୍ନାନାଵିଧୈଃ ଫଲୈଃ । ସ ଯାତି ଵିଷ୍ଣୁସଦନଂ ସର୍ଵପାପଵିଵର୍ଜିତଃ
ସେ ଜଣେ ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଧୂପ, ଦୀପ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫଳ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଗୃହସ୍ଥୋ ଵା ଵାନପ୍ରସ୍ଥୋଽଥଵା ଯତିଃ । ନ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ପରଂ ସ୍ଥାନମକୃତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁପଂଚକମ୍
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ କିମ୍ବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ—ଏମାନେ ବିଷ୍ଣୁ ପଞ୍ଚକ ବ୍ରତ କରିନଥିଲେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସର୍ଵପାପହରଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵିଖ୍ଯାତଂ ଵିଷ୍ଣୁପଂଚକମ୍ । ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ତୁ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍ସର୍ଵତୀର୍ଥଫଲଂ ଲଭେତ୍
ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରୁଥିବା ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ପଞ୍ଚକ ବ୍ରତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ପବିତ୍ର। ଏଠାରେ ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଶ୍ରୀହରେଃ ପୁରତୋ ଵିପ୍ର ତୁଲସ୍ଯାଶ୍ଚ ସମୀପତଃ । ପ୍ରଦୀପଂ ସର୍ପିଷା ପୂର୍ଣଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଯୋ ଭକ୍ତିଭାଵତଃ
ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଓ ତୁଳସୀଙ୍କ ନିକଟରେ ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ଘିଅ ଭରା ଦୀପ ଦାନ କରନ୍ତି—
ନଭସି ଶ୍ରୀହରେଃ ପ୍ରୀତ୍ଯୈ ଯାତି ସ ଵିଷ୍ଣୁମଂଦିରମ୍ । ପାପୀ ଯାତି ହରେର୍ଧାମ ସତ୍ଯମେତନ୍ମଯୋଦିତମ୍
ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଏହି ଦୀପ ଦିଆଯାଇଥିଲେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ଯାଆନ୍ତି। ପାପୀ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି—ଏହା ସତ୍ୟ, ମୁଁ ଏହି କଥା କହୁଛି।
ସ୍ନାପଯେଚ୍ଚାଚ୍ଯୁତଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ମଧୁକ୍ଷୀରଘୃତାଦିଭିଃ । ଦଦ୍ଯାତ୍କିଂ ନୋ ହରିଃ ପ୍ରୀତସ୍ତସ୍ମୈ ସାଧୁଜନାଯ ଵୈ
ଯଦି କେହି ଭକ୍ତି ସହିତ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ମଧୁ, ଦୁଧ, ଘିଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସ୍ନାନ କରାନ୍ତି, ତେବେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ହରି କଣ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ, ସେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କୁ?
ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଦେଵଦେଵେଶଂ ପରମାନ୍ନଂ ନିଵେଦଯେତ୍ । ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତୁଂ ନ ଶକ୍ତୋ ଵୈ ଚତୁର୍ମୁଖଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭୋଗ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ପୁଣ୍ୟ ଗଣନା କରିବାକୁ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ନୁହଁନ୍ତି।
ଅର୍ଚଯିତ୍ଵା ହୃଷୀକେଶମେକାଦଶ୍ଯାଂ ସମାହିତଃ । ନିଷ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ଗୋମଯଂ ସମ୍ଯକ୍ମଂତ୍ରଵତ୍ସମୁପାସତେ
ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଯଦି ଗୋମୟ ମିଳିନଥାଏ, ତେବେ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଭଲଭାବେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଗୋମୂତ୍ରଂ ମଂତ୍ରଵଦ୍ଭୂଯୋ ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପ୍ରାଶଯେଦ୍ଵ୍ରତୀ । କ୍ଷୀରଂ ତଥା ତ୍ରଯୋଦଶ୍ଯାଂ ଚତୁର୍ଦଶ୍ଯାଂ ତଥା ଦଧି
ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ବ୍ରତୀ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ପୁଣି ଗୋମୁତ୍ର ପାନ କରିବା ଉଚିତ; ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ଦୁଧ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଦହି ଖାଇବା ଉଚିତ।
ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ପାପଶୁଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ଲଂଘଯିତ୍ଵା ଚତୁର୍ଦିନମ୍ । ପଂଚମେ ତୁ ଦିନେ ସ୍ନାତ୍ଵା ଵିଧିଵତ୍ପୂଜ୍ଯ କେଶଵମ୍
ଏଭଳି, ପାପ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଚାରିଦିନ ଉପବାସ କରି, ପଞ୍ଚମ ଦିନ ସ୍ନାନ କରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଭୋଜଯେଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ତେଭ୍ଯୋ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ତତୋ ନକ୍ତଂ ସମଶ୍ନୀଯାତ୍ପଂଚଗଵ୍ଯଂ ସୁମଂତ୍ରିତମ୍
ସେ ଦିନ ଭକ୍ତି ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଓ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ। ତା'ପରେ ରାତିରେ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ କର୍ତୁମଶକ୍ତୋ ଯଃ ଫଲମୂଲଂ ଚ ଭୋଜନମ୍ । କୁର୍ଯାଦ୍ଧଵିଷ୍ଯଂ ଵା ଵିପ୍ର ଯଥୋକ୍ତଵିଧିନା ହ ଵୈ
ଯଦି କେହି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ଫଳ, କନ୍ଦମୂଳ କିମ୍ବା ହବିଷ୍ୟ ଭୋଜନ କରିପାରିବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେପରି ନିୟମ ରହିଛି।
ଶ୍ରୀହରେଃ ପଂଚକଂ ଵିପ୍ର କୁର୍ଯାଦ୍ଯସ୍ତୁଲସୀଦଲୈଃ । ପୂଜଯେତ୍ତଂ ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସ୍ଵଯଂ ନାରାଯଣଃ ପ୍ରଭୁଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପଞ୍ଚକ ବ୍ରତ କରନ୍ତି ଓ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେ ନିଜେ ନାରାୟଣ ପ୍ରଭୁ ବୋଲି ଜଣାଯିବେ।
ପୁରା ତ୍ରେତାଯୁଗେ ଶୂଦ୍ରୋ ଦସ୍ଯୁଵୃତ୍ତିପରାଯଣଃ । ନାମ୍ନା ଦଂଡକରୋ ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମନିଂଦାଂ କରୋତି ଯଃ
ପୂର୍ବେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଦଣ୍ଡକର ନାମକ ଜଣେ ଶୂଦ୍ର ଥିଲେ, ସେ ସଦା ଦୁଷ୍ଟ କାମରେ ଲିନ ଓ ଧର୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିଲେ।
ଅସତ୍ଯଭାଷୀ ମିତ୍ରଘ୍ନୋ ଵେଶ୍ଯାଵିଭ୍ରମ ଲୋଲୁପଃ । ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵହାରୀ କ୍ରୂରଶ୍ଚ ପରସ୍ତ୍ରୀଗମନେ ରତଃ
ଯେଉଁମାନେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହନ୍ତି, ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଧୋକା ଦେଇଥାନ୍ତି, ବେଶ୍ୟାମାନଙ୍କ ସହ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଲୋଭୀ ଅଟନ୍ତି, ପବିତ୍ର ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରାଇନ୍ତି, କଠୋର ହୃଦୟ ଓ ଅନ୍ୟର ଜନାନୀ ସହ ଅନୁରାଗ ରଖନ୍ତି।
ଶରଣାଗତହଂତା ଚ ପାଖଂଡଜନସଂଗଭାକ୍ । ଗୋମାଂସାଶୀ ସୁରାପଶ୍ଚ ପରନିଂଦାକରଃ ସଦା
ଯେଉଁମାନେ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ମାରନ୍ତି, ଅଧର୍ମୀ ଲୋକଙ୍କ ସହ ସଂଗ କରନ୍ତି, ଗାଈ ମାଂସ ଖାଆନ୍ତି, ମଦ୍ୟପାନ କରନ୍ତି ଓ ସଦା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି ଘୁରନ୍ତି।
ଵିଶ୍ଵାସଘାତୀ ଜ୍ଞାତୀନାଂ ଵୃତ୍ତିଚ୍ଛେଦୀ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଦୁଷ୍ଟଂ ସର୍ଵେ ସମାଲୋକ୍ଯ ତାଦୃଶଂ ତଦ୍ଗୃହେ ଦ୍ଵିଜଃ
ଯେଉଁମାନେ ଆଶ୍ରୟର ଭରସା ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ନିଜ ପରିବାରକୁ ଜୀବିକା ରୁ ଅଞ୍ଚିନ୍ତି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତେ ଏପରି ଦୁଷ୍ଟତା ଦେଖି ଏମିତି ଲୋକଙ୍କ ଘରକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଛନ୍ତି।
ଆଗତା ଜ୍ଞାତଯଃ କ୍ରୁଦ୍ଧାସ୍ତସ୍ଯ ପାପପରାଯଣମ୍ । ଜ୍ଞାତଯ ଊଚୁଃ। ରେ ରେ ମୂଢ ଦୁରାଚାର ଵିନାଶଂ ପ୍ରତିନୀଯତେ । ଯା ପ୍ରତିଷ୍ଠାର୍ଜିତା ପୂର୍ଵୈରସ୍ମାକଂ ନିର୍ମଲେଽନ୍ଵଯେ
ତାଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ପାପରେ ଲିନ ଦେଖି, କହିଲେ— 'ଅରେ ମୂର୍ଖ, ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣୀ, ତୁମେ ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର କୁଳ ତିଆରି କରିଥିଲେ, ତାହାକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଛ।'
ଇତି କ୍ରୁଦ୍ଧା ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅପକୀର୍ତିଭଯାଦପି । ପାପିନାଂ ପ୍ରଵରଂ ସର୍ଵେ ତତ୍ଯଜୁସ୍ତଂ କୁଲାଦରମ୍
ଏଭଳି କ୍ରୋଧରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅପମାନର ଭୟରୁ, ସମସ୍ତେ ସେଇ ପାପୀ, କୁଳର କଳଙ୍କକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
ତତୋ ଗତୋ ମହାରଣ୍ଯଂ ଵିନଷ୍ଟାଖିଲ ଵୈଭଵଃ । କୁର୍ଯାତ୍ସ ଦସ୍ଯୁଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଦସ୍ଯୁକର୍ମ ନିରଂତରମ୍
ତାପରେ ସେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲା, ସମସ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା; ସେ ଦସ୍ୟୁମାନେ ସହିତ ମିଶି ସବୁବେଳେ ଦସ୍ୟୁ କାମ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।
ପଥି ପ୍ରଗଚ୍ଛତାଂ ତେଷାଂ ଭଯାଦ୍ଵିପ୍ର ନ ଖାଦିତୁମ୍ । ପ୍ରାପ୍ତଂ କିଂଚିତ୍କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତାସ୍ତେ ଗତାଶ୍ଚାନ୍ଯ ସ୍ଥଲଂ ପ୍ରତି
ପଥରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ଭୟରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେମାନେ କିଛି ଖାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ଭୋକରେ ତିବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅନ୍ୟ ଜାଗାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତ୍ର ପ୍ରଵିଷ୍ଟାସ୍ତେ ସର୍ଵେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁଣ୍ଯଜନାନ୍ବହୂନ୍ । ଧାତ୍ରୀମୂଲେ ସ୍ଥିତାନ୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵୈଷ୍ଣଵାନ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାନ୍
ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି, ସମସ୍ତେ ଅନେକ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଲୋକ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତମାନେ ଏକ ଡୁମୁର ଗଛ ତଳେ ଦଢ଼ିଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ।
ସର୍ଵେ ତେ ଦସ୍ଯଵୋ ଵିପ୍ର ଗତା ଦଂଡକରୋଽପି ସଃ । ତେଷାଂ ପରିସରଂ ଗତ୍ଵା ପ୍ରଣାମଂ ଵୈ ଚକାର ହ
ସମସ୍ତ ଦସ୍ୟୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଠାକୁ ଗଲେ, ଦଣ୍ଡକ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ନମସ୍କାର କଲେ।
ଦଂଡକର ଉଵାଚ। କ୍ଷୁଧାର୍ତୋଽହଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ପ୍ରାଣା ଯାସ୍ଯଂତି ମେ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଦଦଧ୍ଵଂ ଖାଦିତୁଂ କିଂଚିଦ୍ଯୁଷ୍ମାକଂ ଶରଣଂ ଗତଃ
ଦଣ୍ଡକ କହିଲେ— 'ମୁଁ ଭୋକରେ ଅତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇଛି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ନିଶ୍ଚିତ ମୋର ପ୍ରାଣ ଯିବ; ଦୟାକରି ମୋତେ କିଛି ଖାଇବାକୁ ଦିଅ, ମୁଁ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛି।'
ଆକର୍ଣ୍ଯ ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ଚୋଚୁସ୍ତେ ଧର୍ମତତ୍ପରାଃ । ସର୍ଵପାପହରେ ତ୍ଵଂ ଚ ଵିଖ୍ଯାତେ ଵିଷ୍ଣୁପଂଚକେ
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ କହିଲେ— 'ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁପଞ୍ଚକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରୁଥିବା ଲୋକ।'
କଥମନ୍ନଂ ଖାଦିତୁଂ ତେ ଵାଂଛା ତ୍ଵଦ୍ଯ ହରେର୍ଦିନେ । ଵିଶେଷଂ ତେ ବ୍ରୂହି ସଂଜ୍ଞା କାତେ ଭଵତି ସାଂପ୍ରତମ୍
ଆଜି ହରିଙ୍କ ଦିନରେ ତୁମେ କିପରି ଖାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ନିଜ ଚିହ୍ନ ଏବଂ ଅବସ୍ଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କହ।