ନୋଚେଦହଂ ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରାଣାଂସ୍ତଵ ସମୀପତଃ । ନାରଦ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମୂର୍ଛିତା ତସ୍ଯ ମୁକୁଂଦସ୍ଯ ପ୍ରସୂସ୍ତଦା
ନାହିଁ ହେଲେ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ମୋ ପ୍ରାଣ ଛାଡିଦେବି; ନାରଦ କହିଲେ—ଏପରି କହି, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସେତିକି ବେହୋଶ ହେଇପଡ଼ିଲେ।
ଭାର୍ଯା ତସ୍ଯ ଶିରଃ ସ୍ଵାଂକେ ଵିଧାଯ ଵ୍ଯଲପଚ୍ଚ ସା । ଭାର୍ଯୋଵାଚ- ନାମମାର୍ଗେଣ ପାଥୋଧେ ମଦୀଯଂ ଵଚନଂ ଶୃଣୁ
ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ନିଜ ଆଂକରେ ରଖି ଦୁଃଖ କରିଲେ; ଭାର୍ଯ୍ୟା କହିଲେ—ତୁମର ନାମର ପଥରେ, ଓ ସାଗର, ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ରୁଷ୍ଟୋଽସି ଚେତ୍ସମଂ ମାତ୍ରା କୁତୋ ଵଦ ମମାଗ୍ରତଃ । ନ କଦାଚିତ୍ତ୍ଵଯା ସାଧୋ ମୌନମୀଦୃକ୍କୃତଂ ପୁରା । କେନାପି ଲଘୁନା ଭ୍ରାତ୍ରା ହ୍ଯପମାନଃ କୃତସ୍ତଵ
ତୁମେ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେଥିରେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହ; ଆଗରୁ କେବେ ମଧ୍ୟ, ଓ ସାଧୁ, ଏପରି ଚୁପ ରହିନଥିଲ; କୌଣସି ଛୋଟ ଭାଇ କି ତୁମକୁ ଅପମାନ କରିଛି?
ଶୁକୋଽଯଂ ପଂଜରସ୍ଥସ୍ତେ ନାନ୍ନମତ୍ତି ତ୍ଵଯା ଵିନା । ଭୋଜଯୈନଂ ସୁସିଦ୍ଧାନ୍ନଂ କଲଵାଚଂ ଚ ସାରିକାମ୍
ତୁମର ପଞ୍ଜରାରେ ରଖା ପରିକି ତୁମ ବିନା ଖାଇନାହିଁ; ସେକୁ ଭଲ ରାନ୍ଧା ଭାତ ଦିଅ, ଏବଂ ମିଠା କଥା କହୁଥିବା ସାରିକା ପକ୍ଷୀକୁ ମଧ୍ୟ।
ରାମରାମ ହରେକୃଷ୍ଣ ଵିଷ୍ଣୋ ନାମାଵଲୀମିତି । ପାଠଯୋତ୍ତିଷ୍ଠ ନିପୁଣୌ ଦ୍ଵାଵେତୌ ସାରିକାଶୁକୌ
‘ରାମ, ରାମ, ହରେ କୃଷ୍ଣ, ବିଷ୍ଣୁ’ ନାମାବଳୀ ପଢ଼ିବାକୁ ସାରିକା ଓ ଶୁକକୁ ଶିଖାଅ; ଉଠି, ସେମାନଙ୍କୁ ଶିଖାଅ, ସେମାନେ ଚତୁର।
ଅପରାଦ୍ଧଂ ମଯା କିଂ ତେ ଯତ୍ଵଂ ମାଂ ନାଭିଭାଷସେ । ଯତ୍ତ୍ଵଯା ମେ ଧନଂ ଦତ୍ତଂ ତନ୍ମଯା ସାଧୁରକ୍ଷିଣମ୍
ମୁଁ କଣ ଅପରାଧ କରିଛି, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ମୋ ସହ କଥା ନକହୁଛ? ତୁମେ ଯେଉଁ ଧନ ଦେଇଥିଲ, ମୁଁ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ରକ୍ଷା କରିଛି।
ଅର୍ପିତଂ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ନାଥ ନିଜତେଜୋ ମମୋଦରେ । ସୂତିକାଲମହଂ ତସ୍ଯ ନୋପେକ୍ଷେ ତ୍ଵାମନୁଵ୍ରଜେ
ତୁମେ ଯେଉଁ ତୁମର ତେଜ ମୋ ଗର୍ଭରେ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲ, ସେଥିରେ ସୂତିକାଳ ଆସିଲେ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଅନଦେଖା କରିବିନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମ ପଛରେ ଚାଲିବି।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ଵିଲପ୍ଯ ସା ତସ୍ଯ ମୁକୁଂଦସ୍ଯ ପ୍ରିଯା ତଦା । ନ ରୁରୋଦ ସ୍ଵଭର୍ତାରମନୁଗଂତୁମନା ସତୀ
ନାରଦ କହିଲେ—ଏପରି ଦୁଃଖ କରି, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ପ୍ରିୟା ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅଶ୍ରୁ ପକାଇନାହିଁ।
ଅଥ ତସ୍ଯ ମୁକୁଂଦସ୍ଯ ଗୁରୁର୍ଵେଦାଯନାଭିଧଃ । ସଂନ୍ଯାସୀ ପର୍ଯଟନ୍ପୃଥ୍ଵୀଂ ତସ୍ଯ ଵେଶ୍ମ ଯଯୌ ନୃପ
ତାପରେ, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ଗୁରୁ ବେଦାୟନ ନାମକ ସଂନ୍ୟାସୀ, ଯିଏ ପୃଥିବୀରେ ଘୁଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ଘରକୁ ଆସିଲେ, ଓ ରାଜା।
ମୁକୁଂଦଃ କ୍ଵ ଗତୋ ମାତା ଭାର୍ଯା ତସ୍ଯ ଚ ଧୀମତଃ । ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ତଦା ତେନ ପୃଷ୍ଟେତ୍ଯାଚଷ୍ଟ ଚେଟିକା
ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ‘ମୁକୁନ୍ଦ କେଉଁଠି ଗଲେ, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନୀ ମା ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା କେଉଁଠି? ସେମାନେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।’ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଦାସୀ।
ଚେଟିକୋଵାଚ । ସ୍ଵାମିନ୍କେନାପି ଚୌରେଣ ମମ ସ୍ଵାମୀ ହତୋ ନିଶି । ସ୍ନୁଷାଯା ଭୂଷଣଂ ନୀତଂ ଦୁକୂଲାନି ଚ ସର୍ଵଶଃ
ଦାସୀ କହିଲେ—ମୋ ସ୍ୱାମୀକୁ ଏକ ଚୋର ରାତିରେ ମାରିଦେଲା; ବହୁ ଭାର୍ଯ୍ୟାର ଗହଣା ଓ ସମସ୍ତ ଦୁକୂଳ ନେଇଗଲା।
ସ ମୃତଃ ପତିତୋ ଭୂମୌ ହର୍ମ୍ଯସ୍ଯୋପରି ତିଷ୍ଠତି । ତସ୍ଯ ମାତା ଵଧୂଶ୍ଚୈଵ ଭ୍ରାତରଶ୍ଚ ତଦଂତିକେ
ସେ ମୃତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ହର୍ମ୍ୟର ଉପରେ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ମା, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଭାଇମାନେ ସେଠି ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛନ୍ତି।
ଵିଲପଂତି ମହାଶୋକସାଗରେ ପତିତା ଗୁରୋ । ନାରଦ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ପରିଵ୍ରାଟ୍ସ ଵଚନଂ ଚେଟିକୋଦିତମ୍
ସେମାନେ ଗୁରୁ, ବଡ଼ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ଡୁବି ଦୁଃଖ କରୁଛନ୍ତି; ନାରଦ କହିଲେ—ଦାସୀ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି—
ଆରୁହ୍ଯ ହର୍ମ୍ଯମଦ୍ରାକ୍ଷୀଦାତ୍ମାଂତେ ଵାସିନଂ ମୃତମ୍ । ତଦଂତିକେ ସମାଲୋକ୍ଯ ବଂଧୂନାଂ କ୍ରଂଦତୋ ଭୃଶମ୍
ହର୍ମ୍ୟରେ ଚଢ଼ି, ସଂନ୍ୟାସୀ ମୃତ ଗୃହସ୍ଥକୁ ଦେଖିଲେ; ସେଠି ତାଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଉଦ୍ଧରିଷ୍ଯନ୍ନିଦଂ ଧୀରଃ ଶୋକାବ୍ଧେସ୍ତାନୁଵାଚ ହ । ଵେଦାଯନ ଉଵାଚ- ଦେହମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଵାତ୍ମାନଂ ଶୋକୋଽଯଂ କ୍ରିଯତେ ତ୍ଵଯା
ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ବେଦାୟନ ଏପରି କହିଲେ— ତୁମେ ଦେହକୁ ଭାବି ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଛ।
ମାତଃ କଥଯ ସତ୍ଯଂ ମେ ନୋଭଯୋର୍ଯୁଜ୍ଯତେ ହି ସଃ । ଦେହୋଽଯଂ ଭୂତସଂଘାତଃ ପ୍ରାରବ୍ଧେଃ ସମୁପାର୍ଜିତଃ
ମା, ମୋତେ ସତ୍ୟ କହ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେହ କିମ୍ବା ଆତ୍ମା, କୌଣସି ଟିଏ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଦେହଟି ଏକ ଭୂତର ଏକତ୍ରିତ ରୂପ, ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳରେ ହେଉଛି।
ତେଷୁ କ୍ଷୀଣେଷୁ ଭୂତାନାଂ ପୃଥକ୍ତ୍ଵମୁପଜାଯତେ । ଯଦେକୀଭଵନଂ ତେଷାଂ କର୍ମଭିର୍ଜନ୍ମ ତନ୍ନୃଣାମ୍
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭୂତଗୁଡିକ ଶୋଷିଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅଲଗା ହେବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। କର୍ମର ଫଳରେ ଏହି ଭୂତଗୁଡିକ ଏକତ୍ରିତ ହେବାକୁ ଯାହା ଜନ୍ମ ଭାବି ଲୋକମାନେ ଜଣନ୍ତି।
ତନ୍ନାଶେ ତତ୍ପୃଥକ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତଦେଵ ମରଣଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଏକ୍ଯଂ ପୃଥକ୍ତ୍ଵଂ ଭୂତାନାଂ କର୍ମାର୍ଧା ନେଯତୋ? ବୁଧୈଃ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଏକତ୍ରିତ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଭୂତମାନଙ୍କର ଅଲଗା ହେବାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବି ଗଣାଯାଏ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଏକତ୍ରିତ ଓ ଅଲଗା ଭୂତମାନଙ୍କର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି।
ଅତୋ ଦେହେ ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ଶୋକଃ ପରଵଶେ ଜଡେ । ଅନାଦ୍ଯଵିଦ୍ଯଯା ଜୀଵେ ଦୃଷ୍ଟେ ମରଣଜନ୍ମନୀ
ଏହି ଦେହ ଅନ୍ୟଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିବା ଜଡ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ତେଣୁ ଦେହ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆଦି ଅଜ୍ଞାନରେ ଜୀବ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦେଖିଥାଏ।
ଦେହସ୍ଯାତ୍ମନ୍ଯହଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ମନ୍ଯତେ ନହି ତତ୍ର ତେ । ତନ୍ନିଵୃତ୍ତୌ ସ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଯଚ୍ଛୁଦ୍ଧଂ ରୂପଵର୍ଜିତମ୍
‘ମୁଁ ଏହି ଦେହ’ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି ଆତ୍ମାକୁ ଦେହର ସହିତ ଭୁଲିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ତୁମର ସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ। ଏହି ଭାବ ନିବୃତ୍ତି ହେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ରୂପହୀନ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ସ୍ଵପ୍ରକାଶଂ ଜଗଦ୍ଧେତୁ ହେତ୍ଵତୀତଂ ଗୁଣୋର୍ଜିତମ୍ । ନିତ୍ଯଂ ଵିଜ୍ଞାନମାନଂଦ ସ୍ଵଭାସା ଭାସଯଜ୍ଜଗତ୍
ଏହା ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶମାନ, ସମସ୍ତ ଜଗତର କାରଣ, କାରଣରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ, ଗୁଣରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏହା ଚିରଅବିନାଶୀ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଆନନ୍ଦର ସ୍ୱରୂପ, ନିଜ ପ୍ରଭାରେ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରେ।
ନ ଜିହ୍ଵା ଲେଢି ତଚ୍ଚକ୍ଷୁର୍ନ ପଶ୍ଯତି ଶୃଣୋତି ନ । ଶ୍ରୁତିର୍ଜିଘ୍ରତି ନ ଘ୍ରାଣଂ ନ ତ୍ଵକ୍ସ୍ପୃଶତି କର୍ହିଚିତ୍
ଜିହ୍ବା ଏହାକୁ ଚାଖିପାରେନି, ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିପାରେନି, କାନ ଶୁଣିପାରେନି; କାନ ଘ୍ରାଣ କରେନି, ନାକ ଘ୍ରାଣ କରେନି, ଚର୍ମ କେବେ ଛୁଇଁପାରେନି।
ଅତୀତମିଂଦ୍ରିଯେଭ୍ଯସ୍ତତ୍ସ୍ଵପ୍ରକାଶକମାତ୍ମଦୃକ୍ । ଅଵିଷଯଂ ମନୋଦୂରଂ ବୁଦ୍ଧେରପି ନ ଗୋଚରମ୍
ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶମାନ, ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବାରୁ ସମର୍ଥ। ଏହା କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ, ମନରୁ ଦୂର, ବୁଦ୍ଧିର ଅଗୋଚର।
ତସ୍ଯାଵତାରରୂପାଣି ଶୁଦ୍ଧସତ୍ଵାନି ଦେଵତାଃ । ସେଵଂତେ ତନ୍ନ ଜାନଂତି ରୂପଂ ଯତ୍ସଦସତ୍ପରମ୍
ଏହାର ଅବତାର ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବର ଦେବତାମାନେ। ସେମାନେ ଏହାକୁ ସେବା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହାର ରୂପକୁ ଜଣନ୍ତିନାହିଁ, ଯାହା ସତ ଓ ଅସତ ଉଭୟରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ।
ଏଵଂ ସ୍ଵରୂପମାତ୍ମା ଯସ୍ତଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ କଃ କୁଧୀଃ । କ୍ରୋଧଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଯତସ୍ତସ୍ଯ ନୋତ୍ପତ୍ତିର୍ନୈଵ ସଂକ୍ଷଯଃ
ଏପରି ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, କିଏ ଭୁଲ ମନରେ କ୍ରୋଧ କରିପାରିବ? ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ କେବେ ନାହିଁ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେମହାପୁରାଣେ ପଚଂପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ କାଲିଂଦୀମାହାତ୍ମ୍ଯେ ନଵାଧିକଦ୍ଵିଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର କାଳିନ୍ଦୀର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଅଂଶରେ, ପଚାପଞ୍ଚାଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକର ସଂହିତାରେ, ଦୁଇଶ ନବତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ପ୍ରବୋଧ୍ଯ ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵଚୋଭିଃ ପାରମାର୍ଥିକୈଃ । ସ ହଂସଃ କାରଯାମାସ କ୍ରିଯାସ୍ତସ୍ଯାତ୍ମସଂଭଵାଃ
ନାରଦ କହିଲେ— ଏପରି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ, ସେ ହଂସ ତାଙ୍କୁ ଆତ୍ମା ସଂପୃକ୍ତ କ୍ରିୟା କରାଇଲେ।
ଅଂତର୍ଵତ୍ନୀ ମୁକୁଂଦସ୍ଯ ନିର୍ବଂଧଂ କୁର୍ଵତୀ ଵଧୂଃ । ଅନୁଗଂତୁଂ ସ୍ଵଭର୍ତାରଂ ଵିଦୁଷା ତେନ ଵାରିତା
ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ଗର୍ଭବତୀ ପତ୍ନୀ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଜ୍ଞାନୀ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
ତସ୍ଯାସ୍ଥୀନି ସମାଦାଯ ତେନ ସନ୍ଯାସିନା ସମମ୍ । ତଦ୍ଭ୍ରାତା ପ୍ରଯଯୌ ଗଂଗାଜଲେ ପାତଯିତୁଂ ନୃପ
ତାଙ୍କ ଅସ୍ଥିଗୁଡିକୁ ନେଇ, ସେ ସନ୍ୟାସୀ ସହିତ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ରାଜା, ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଅସ୍ଥି ଭସାଇବାକୁ ଯାଇଲେ।
ଵିପ୍ରସନ୍ଯାସିନୌ ତୌ ହି କତିଭିର୍ଵାସରୈର୍ନୃପ । ସାର୍ଥଲୋକଵଶାତ୍ପ୍ରାପ୍ତୌ ଇଂଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥେଽତ୍ର ସତ୍ପଦେ
ସେ ଦୁଇଜଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସନ୍ୟାସୀ, କିଛି ଦିନ ପରେ, ଭାଗ୍ୟର ଇଚ୍ଛାରେ, ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।