ମୁକୁଂଦ ଉଵାଚ-। ମମୈଵ ପରିପାକୋଽଯଂ ପୂର୍ଵୋପାର୍ଜିତକର୍ମଣାମ୍ । ନ କଶ୍ଚିତ୍ସୁଖଦୁଃଖସ୍ଯ ଦାତା କସ୍ଯାପି ଦେହିନଃ
ମୁକୁନ୍ଦ କହିଲେ: 'ଏହା ମୋର ପୂର୍ବ ଅର୍ଜିତ କର୍ମର ଫଳ; କେହି ମାନବଙ୍କୁ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦେବାର ଦାତା ନୁହେଁ।'
ଧର୍ମୋଽଧର୍ମଶ୍ଚ ତାଵେଵ ତେଷାଂ ମୂଲଂ ପୁରାକୃତୌ । ନାରଦ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ତୁ ଭୂଯସ୍ଯାପୀଡଯା ଗାଢପୀଡିତଃ
'ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ଦୁଇଟିର ମୂଳ ମନୁଷ୍ୟର ପୂର୍ବ କର୍ମରେ ଅଛି।' ନାରଦ କହିଲେ: ଏହିପରି କହି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ତତ୍ଯାଜ ଭୂପତେ ପ୍ରାଣାନ୍ପଶ୍ଯତାଂ ସୁହୃଦାଂ ତଦା । ଵିଲଲାପ ତଦା ତସ୍ଯ ମାତା ଦ୍ଵିଜସତୀ ନୃପ
ତାପରେ, ରାଜା, ନିଜ ମିତ୍ରମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ସେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଏହି ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ମାତା, ସତ୍ତ୍ୱ ଭରା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ବିଲାପ କରିଲେ।
ନିଧାଯ ତଚ୍ଛିରଃ ସ୍ଵାଂକେ କୁଂଡଲାଭ୍ଯାମଲଂକୃତମ୍ । ମାତୋଵାଚ- ହା ହତାସ୍ମି ତ୍ଵଯା ଵତ୍ସ ଦଶାମଂତ୍ଯାଂ ଚ ଗଚ୍ଛତା
ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ, କୁଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ନିଜ ଆଙ୍କରେ ରଖି, ମାତା କହିଲେ: 'ହା, ବତ୍ସ, ତୁମେ ମୋତେ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲା, ଏହି ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚାଲିଯାଉଛ।'
ଦିନଶ୍ରୀରିଵ ସୂର୍ଯେଣ ପଶ୍ଚିମାଚଲଲଂବିନା । ଯଦଂଗଂ ଚଂଦନାଲେପଯୋଗ୍ଯଂ ତଵ ମହାମତେ
'ଦିନର ଶୋଭା ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ ପଛରେ ଲୁଚିଲେ ହରାଯାଏ, ଏହିପରି ତୁମର ଶରୀର, ମହାବୁଦ୍ଧି, ଚନ୍ଦନ ଲେପନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଏବେ—'
ମାଂ ମଜ୍ଜଯାର୍ତିଶୋକାବ୍ଧୌ ତଦିଦଂ ଧୂଲିଧୂସରମ୍
'—ଧୂଳିରେ ଢାକି ଯାଇଛି, ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଶୋକର ସାଗରରେ ବୁଡ଼ାଇ ଦେଇଛ।'
ତାଂବୂଲଚର୍ଵଣେଭ୍ଯାସୋ ଯସ୍ତ୍ଵଯା ଵିହିତସ୍ତ୍ଵସୌ । ସ ଏଵ ରୁଧିରୋଦ୍ଗାର ମିଶ୍ରେଣ କ୍ରିଯତେ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ତଵ ଯେ ଲୋଚନେ ପୂର୍ଵଂ ଜିଗ୍ଯତୁଃ କମଲଶ୍ରିଯମ୍
ତୁମେ ତାମ୍ବୁଳ ଚବାଇବାର ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିଲା, ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ତ ଓ କଫ ମିଶି ଚୁଆଯାଉଛି; ତୁମର ଆଖି, ଯେଉଁ ଆଖି ପୂର୍ବରୁ ପଦ୍ମର ଶ୍ରୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲା—
ତ ଏଵ ସାଂପ୍ରତଂ ଜାତେ ତିମିରୌଘା ଵୃତେ ଇଵ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ ଵତ୍ସ ତ୍ଵଂ ଶିଷ୍ଯାନଧ୍ଯାପଯାତ୍ମନଃ
ସେଇ ଆଖି ଏବେ ଅନ୍ଧାରର ଘନ ଆବରଣରେ ଢାକିଯାଇଛି; ଉଠ, ଉଠ, ପ୍ରିୟ, ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିଜେ ଶିଖାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କର।
ଯଥାଵଦ୍ଵୈଶ୍ଵଦେଵାଂତେ ପୂଜଯାତିଥିମାଗତମ୍ । ଦ୍ଵାରି ସ୍ଥିତା ଵଯସ୍ଯାସ୍ତେ ତ୍ଵାହ୍ଵଯଂତି ପ୍ରଯାହି ତାନ୍
ଯେପରି ବୈଶ୍ୱଦେବ ପୂଜା ସମାପ୍ତିରେ ଆସିଥିବା ଅତିଥିକୁ ସମ୍ମାନ କରାଯାଏ, ସେପରି ତୁମର ମିତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରରେ ଉଭା ହୋଇ ତୁମକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ।
ଦାତଵ୍ଯଂ ଯଦ୍ଦଦସ୍ଵୈଭ୍ଯୋ ଗୃହୀତଵ୍ଯଂ ଗୃହାଣ ତତ୍ । ହାହା ଦେହି ପ୍ରତିଵଚଃ ପତାମି ତଵ ପାଦଯୋଃ
ଯାହା ଦେବା ଉଚିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଅ; ଯାହା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଗ୍ରହଣ କର; ହାହା, ମୋତେ ଉତ୍ତର ଦିଅ, ମୁଁ ତୁମର ପାଦାକୁ ପଡ଼ୁଛି।
ନୋଚେଦହଂ ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରାଣାଂସ୍ତଵ ସମୀପତଃ । ନାରଦ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମୂର୍ଛିତା ତସ୍ଯ ମୁକୁଂଦସ୍ଯ ପ୍ରସୂସ୍ତଦା
ନାହିଁ ହେଲେ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ମୋ ପ୍ରାଣ ଛାଡିଦେବି; ନାରଦ କହିଲେ—ଏପରି କହି, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସେତିକି ବେହୋଶ ହେଇପଡ଼ିଲେ।
ଭାର୍ଯା ତସ୍ଯ ଶିରଃ ସ୍ଵାଂକେ ଵିଧାଯ ଵ୍ଯଲପଚ୍ଚ ସା । ଭାର୍ଯୋଵାଚ- ନାମମାର୍ଗେଣ ପାଥୋଧେ ମଦୀଯଂ ଵଚନଂ ଶୃଣୁ
ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ନିଜ ଆଂକରେ ରଖି ଦୁଃଖ କରିଲେ; ଭାର୍ଯ୍ୟା କହିଲେ—ତୁମର ନାମର ପଥରେ, ଓ ସାଗର, ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ରୁଷ୍ଟୋଽସି ଚେତ୍ସମଂ ମାତ୍ରା କୁତୋ ଵଦ ମମାଗ୍ରତଃ । ନ କଦାଚିତ୍ତ୍ଵଯା ସାଧୋ ମୌନମୀଦୃକ୍କୃତଂ ପୁରା । କେନାପି ଲଘୁନା ଭ୍ରାତ୍ରା ହ୍ଯପମାନଃ କୃତସ୍ତଵ
ତୁମେ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେଥିରେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହ; ଆଗରୁ କେବେ ମଧ୍ୟ, ଓ ସାଧୁ, ଏପରି ଚୁପ ରହିନଥିଲ; କୌଣସି ଛୋଟ ଭାଇ କି ତୁମକୁ ଅପମାନ କରିଛି?
ଶୁକୋଽଯଂ ପଂଜରସ୍ଥସ୍ତେ ନାନ୍ନମତ୍ତି ତ୍ଵଯା ଵିନା । ଭୋଜଯୈନଂ ସୁସିଦ୍ଧାନ୍ନଂ କଲଵାଚଂ ଚ ସାରିକାମ୍
ତୁମର ପଞ୍ଜରାରେ ରଖା ପରିକି ତୁମ ବିନା ଖାଇନାହିଁ; ସେକୁ ଭଲ ରାନ୍ଧା ଭାତ ଦିଅ, ଏବଂ ମିଠା କଥା କହୁଥିବା ସାରିକା ପକ୍ଷୀକୁ ମଧ୍ୟ।
ରାମରାମ ହରେକୃଷ୍ଣ ଵିଷ୍ଣୋ ନାମାଵଲୀମିତି । ପାଠଯୋତ୍ତିଷ୍ଠ ନିପୁଣୌ ଦ୍ଵାଵେତୌ ସାରିକାଶୁକୌ
‘ରାମ, ରାମ, ହରେ କୃଷ୍ଣ, ବିଷ୍ଣୁ’ ନାମାବଳୀ ପଢ଼ିବାକୁ ସାରିକା ଓ ଶୁକକୁ ଶିଖାଅ; ଉଠି, ସେମାନଙ୍କୁ ଶିଖାଅ, ସେମାନେ ଚତୁର।
ଅପରାଦ୍ଧଂ ମଯା କିଂ ତେ ଯତ୍ଵଂ ମାଂ ନାଭିଭାଷସେ । ଯତ୍ତ୍ଵଯା ମେ ଧନଂ ଦତ୍ତଂ ତନ୍ମଯା ସାଧୁରକ୍ଷିଣମ୍
ମୁଁ କଣ ଅପରାଧ କରିଛି, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ମୋ ସହ କଥା ନକହୁଛ? ତୁମେ ଯେଉଁ ଧନ ଦେଇଥିଲ, ମୁଁ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ରକ୍ଷା କରିଛି।
ଅର୍ପିତଂ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ନାଥ ନିଜତେଜୋ ମମୋଦରେ । ସୂତିକାଲମହଂ ତସ୍ଯ ନୋପେକ୍ଷେ ତ୍ଵାମନୁଵ୍ରଜେ
ତୁମେ ଯେଉଁ ତୁମର ତେଜ ମୋ ଗର୍ଭରେ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲ, ସେଥିରେ ସୂତିକାଳ ଆସିଲେ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଅନଦେଖା କରିବିନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମ ପଛରେ ଚାଲିବି।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ଵିଲପ୍ଯ ସା ତସ୍ଯ ମୁକୁଂଦସ୍ଯ ପ୍ରିଯା ତଦା । ନ ରୁରୋଦ ସ୍ଵଭର୍ତାରମନୁଗଂତୁମନା ସତୀ
ନାରଦ କହିଲେ—ଏପରି ଦୁଃଖ କରି, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ପ୍ରିୟା ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅଶ୍ରୁ ପକାଇନାହିଁ।
ଅଥ ତସ୍ଯ ମୁକୁଂଦସ୍ଯ ଗୁରୁର୍ଵେଦାଯନାଭିଧଃ । ସଂନ୍ଯାସୀ ପର୍ଯଟନ୍ପୃଥ୍ଵୀଂ ତସ୍ଯ ଵେଶ୍ମ ଯଯୌ ନୃପ
ତାପରେ, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ଗୁରୁ ବେଦାୟନ ନାମକ ସଂନ୍ୟାସୀ, ଯିଏ ପୃଥିବୀରେ ଘୁଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ଘରକୁ ଆସିଲେ, ଓ ରାଜା।
ମୁକୁଂଦଃ କ୍ଵ ଗତୋ ମାତା ଭାର୍ଯା ତସ୍ଯ ଚ ଧୀମତଃ । ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ତଦା ତେନ ପୃଷ୍ଟେତ୍ଯାଚଷ୍ଟ ଚେଟିକା
ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ‘ମୁକୁନ୍ଦ କେଉଁଠି ଗଲେ, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନୀ ମା ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା କେଉଁଠି? ସେମାନେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।’ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଦାସୀ।
ଚେଟିକୋଵାଚ । ସ୍ଵାମିନ୍କେନାପି ଚୌରେଣ ମମ ସ୍ଵାମୀ ହତୋ ନିଶି । ସ୍ନୁଷାଯା ଭୂଷଣଂ ନୀତଂ ଦୁକୂଲାନି ଚ ସର୍ଵଶଃ
ଦାସୀ କହିଲେ—ମୋ ସ୍ୱାମୀକୁ ଏକ ଚୋର ରାତିରେ ମାରିଦେଲା; ବହୁ ଭାର୍ଯ୍ୟାର ଗହଣା ଓ ସମସ୍ତ ଦୁକୂଳ ନେଇଗଲା।
ସ ମୃତଃ ପତିତୋ ଭୂମୌ ହର୍ମ୍ଯସ୍ଯୋପରି ତିଷ୍ଠତି । ତସ୍ଯ ମାତା ଵଧୂଶ୍ଚୈଵ ଭ୍ରାତରଶ୍ଚ ତଦଂତିକେ
ସେ ମୃତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ହର୍ମ୍ୟର ଉପରେ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ମା, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଭାଇମାନେ ସେଠି ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛନ୍ତି।
ଵିଲପଂତି ମହାଶୋକସାଗରେ ପତିତା ଗୁରୋ । ନାରଦ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ପରିଵ୍ରାଟ୍ସ ଵଚନଂ ଚେଟିକୋଦିତମ୍
ସେମାନେ ଗୁରୁ, ବଡ଼ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ଡୁବି ଦୁଃଖ କରୁଛନ୍ତି; ନାରଦ କହିଲେ—ଦାସୀ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି—
ଆରୁହ୍ଯ ହର୍ମ୍ଯମଦ୍ରାକ୍ଷୀଦାତ୍ମାଂତେ ଵାସିନଂ ମୃତମ୍ । ତଦଂତିକେ ସମାଲୋକ୍ଯ ବଂଧୂନାଂ କ୍ରଂଦତୋ ଭୃଶମ୍
ହର୍ମ୍ୟରେ ଚଢ଼ି, ସଂନ୍ୟାସୀ ମୃତ ଗୃହସ୍ଥକୁ ଦେଖିଲେ; ସେଠି ତାଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଉଦ୍ଧରିଷ୍ଯନ୍ନିଦଂ ଧୀରଃ ଶୋକାବ୍ଧେସ୍ତାନୁଵାଚ ହ । ଵେଦାଯନ ଉଵାଚ- ଦେହମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଵାତ୍ମାନଂ ଶୋକୋଽଯଂ କ୍ରିଯତେ ତ୍ଵଯା
ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ବେଦାୟନ ଏପରି କହିଲେ— ତୁମେ ଦେହକୁ ଭାବି ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଛ।
ମାତଃ କଥଯ ସତ୍ଯଂ ମେ ନୋଭଯୋର୍ଯୁଜ୍ଯତେ ହି ସଃ । ଦେହୋଽଯଂ ଭୂତସଂଘାତଃ ପ୍ରାରବ୍ଧେଃ ସମୁପାର୍ଜିତଃ
ମା, ମୋତେ ସତ୍ୟ କହ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେହ କିମ୍ବା ଆତ୍ମା, କୌଣସି ଟିଏ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଦେହଟି ଏକ ଭୂତର ଏକତ୍ରିତ ରୂପ, ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳରେ ହେଉଛି।
ତେଷୁ କ୍ଷୀଣେଷୁ ଭୂତାନାଂ ପୃଥକ୍ତ୍ଵମୁପଜାଯତେ । ଯଦେକୀଭଵନଂ ତେଷାଂ କର୍ମଭିର୍ଜନ୍ମ ତନ୍ନୃଣାମ୍
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭୂତଗୁଡିକ ଶୋଷିଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅଲଗା ହେବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। କର୍ମର ଫଳରେ ଏହି ଭୂତଗୁଡିକ ଏକତ୍ରିତ ହେବାକୁ ଯାହା ଜନ୍ମ ଭାବି ଲୋକମାନେ ଜଣନ୍ତି।
ତନ୍ନାଶେ ତତ୍ପୃଥକ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତଦେଵ ମରଣଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଏକ୍ଯଂ ପୃଥକ୍ତ୍ଵଂ ଭୂତାନାଂ କର୍ମାର୍ଧା ନେଯତୋ? ବୁଧୈଃ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଏକତ୍ରିତ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଭୂତମାନଙ୍କର ଅଲଗା ହେବାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବି ଗଣାଯାଏ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଏକତ୍ରିତ ଓ ଅଲଗା ଭୂତମାନଙ୍କର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି।
ଅତୋ ଦେହେ ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ଶୋକଃ ପରଵଶେ ଜଡେ । ଅନାଦ୍ଯଵିଦ୍ଯଯା ଜୀଵେ ଦୃଷ୍ଟେ ମରଣଜନ୍ମନୀ
ଏହି ଦେହ ଅନ୍ୟଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିବା ଜଡ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ତେଣୁ ଦେହ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆଦି ଅଜ୍ଞାନରେ ଜୀବ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦେଖିଥାଏ।
ଦେହସ୍ଯାତ୍ମନ୍ଯହଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ମନ୍ଯତେ ନହି ତତ୍ର ତେ । ତନ୍ନିଵୃତ୍ତୌ ସ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଯଚ୍ଛୁଦ୍ଧଂ ରୂପଵର୍ଜିତମ୍
‘ମୁଁ ଏହି ଦେହ’ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି ଆତ୍ମାକୁ ଦେହର ସହିତ ଭୁଲିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ତୁମର ସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ। ଏହି ଭାବ ନିବୃତ୍ତି ହେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ରୂପହୀନ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।