ଜୀଵନଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଯତ୍ର ଲୋକଃ ପ୍ରଲୀଯତେ । ଆନଂଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଯତ୍ପଶ୍ଯଂତି ମୁମୁକ୍ଷଵଃ
ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଜୀବନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଲୟ ହୁଏ, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆନନ୍ଦ ଯାହାକୁ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ଦେଖନ୍ତି—ସେହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମର ଆନନ୍ଦ।
ତନ୍ମଧ୍ଯେ ନିହିତଂ ବ୍ରହ୍ମ କେଵଲଂ ଜ୍ଞାନଲକ୍ଷଣମ୍ । ଅନଂତଂ ସତ୍ଯମୀଶାନଂ ଵିଚିଂତ୍ଯାସୀତ ଵାଗ୍ଯତଃ
ସେହି ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଜ୍ଞାନର ଲକ୍ଷଣ ଥିବା, ଅନନ୍ତ, ସତ୍ୟ, ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମ ନିହିତ ଅଛନ୍ତି। ଏହାକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ମୌନ ରହିବା ଉଚିତ।
ଗୁହ୍ଯାଦ୍ଗୁହ୍ଯତମଂ ଜ୍ଞାନଂ ଯତୀନାମେତଦୀରିତମ୍ । ଯୋଵତିଷ୍ଠେତ୍ସଦାନେନ ସୋଶ୍ନୁତେ ଯୋଗମୈଶ୍ଵରମ୍
ଏହି ଜ୍ଞାନଟି ଯତିମାନେ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ଗୁପ୍ତ ଗୁପ୍ତତମ ଅଟେ; ଯେଉଁଠାରେ ସଦା ଅଟୁଟ ରହିବେ, ସେଉଁଠି ଯୋଗ ଓ ଈଶ୍ୱରତ୍ୱ ଲାଭ କରିପାରିବେ।
ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞାନରତୋ ନିତ୍ଯମାତ୍ମଵିଦ୍ଯାପରାଯଣଃ । ଜ୍ଞାନଂ ସମଭ୍ଯସେଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଯେନ ମୁଚ୍ଯେତ ବଂଧନାତ୍
ତେଣୁ, ଯିଏ ସଦା ଜ୍ଞାନରେ ରତ ଓ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନକୁ ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ମତ୍ଵା ପୃଥକ୍ତ୍ଵମାତ୍ମାନଂ ସର୍ଵସ୍ମାଦେଵ କେଵଲମ୍ । ଆନଂଦମକ୍ଷରଂ ଜ୍ଞାନଂ ଧ୍ଯାଯେତ ଚ ତତଃ ପରମ୍
ଆତ୍ମାକୁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷରୁ ଅଲଗା, କେବଳ ଆନନ୍ଦମୟ, ଅକ୍ଷୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ପରମ ପଦକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଯସ୍ମାଦ୍ଭଵଂତି ଭୂତାନି ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନେହ ଜାଯତେ । ସ ତସ୍ମାଦୀଶ୍ଵରୋ ଦେଵଃ ପରସ୍ତାଦ୍ଯୋଧିତିଷ୍ଠତି
ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ଏଠାରେ କିଛି ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଇ ଭଗବାନ, ସମସ୍ତରୁ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଯଦଂତରେ ତଦ୍ଗମନଂ ଶାଶ୍ଵତଂ ଶିଵମଵ୍ଯଯମ୍ । ଯ ଇଦଂ ସ୍ଵପରୋକ୍ଷସ୍ତୁ ସ ଦେଵଃ ସ୍ଯାନ୍ମହେଶ୍ଵରଃ
ଯେଉଁ ଅନ୍ତରେ ଅବିନାଶୀ, ଶାଶ୍ୱତ, ଶୁଭ ସ୍ଥିତି ଅଛି, ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ଗୁପ୍ତ, ସେଉଁଠି ଏକମାତ୍ର ମହାଦେବ ଅଛନ୍ତି।
ଵ୍ରତାନି ଯାନି ଭିକ୍ଷୂଣାଂ ତଥୈଵାଯଂ ଵ୍ରତାନି ଚ । ଏକୈକାତିକ୍ରମେଣୈଵ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଵିଧୀଯତେ
ଭିକ୍ଷୁମାନେ ପାଇଁ ଯେଉଁ ନିୟମ ରହିଛି, ଏହି ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉଲ୍ଲଂଘନ ପାଇଁ ଅଲଗା ଅଲଗା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଛି।
ଉପେତ୍ଯ ଚ ସ୍ତ୍ରିଯଂ କାମାତ୍ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ସମାହିତଃ । ପ୍ରାଣାଯାମସମାଯୁକ୍ତଂ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ସାଂତପନଂ ଶୁଚିଃ
ଯଦି କାମବଶତଃ କୌଣସି ମହିଳାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବେ, ତେବେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ସାଂତପନ ତପ କରି, ଶୁଚି ରହିବା ଦରକାର।
ତତଶ୍ଚରେତ ନିଯମାତ୍କୃଚ୍ଛ୍ରଂ ସଂଯତମାନସଃ । ପୁନରାଶ୍ରମମାଗମ୍ଯ ଚରେଦ୍ଭିକ୍ଷୁରତଂଦ୍ରିତଃ
ତାପରେ ନିୟମ ରଖି, ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, କୃଚ୍ଛ୍ର ତପ କରିବା ଉଚିତ। ପୁଣି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରି, ଭିକ୍ଷୁର ନିୟମ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ଧର୍ମଯୁକ୍ତମନୃତଂ ହିନସ୍ତୀତି ମନୀଷିଣଃ । ତଥାପି ଚ ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ପ୍ରସଂଗୋ ହ୍ଯେଷ ଦାରୁଣଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ କହନ୍ତି, ଧର୍ମର ସହିତ କହାଯାଇଥିବା ମିଥ୍ୟା କଥା କୌଣସି କ୍ଷତି କରେନାହିଁ; ତଥାପି, ଏହା କେବେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହାର ଫଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର।
ଏକରାତ୍ରୋପଵାସଶ୍ଚ ପ୍ରାଣାଯାମଶତଂ ତଥା । ଉକ୍ତ୍ଵାନୃତଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ଯତିନା ଧର୍ମଲିପ୍ସୁନା
ଯେଉଁ ଯତି ଧର୍ମ ଲାଗି ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଛନ୍ତି, ସେ ଏକ ରାତି ଉପବାସ ଓ ଶତଟି ପ୍ରାଣାୟାମ କରିବା ଉଚିତ।
ପରମାପଦ୍ଗତେନାପି ନ କାର୍ଯଂ ସ୍ତେଯମନ୍ଯତଃ । ସ୍ତେଯାଦଭ୍ଯଧିକଃ କଶ୍ଚିନ୍ନାସ୍ତ୍ଯଧର୍ମ ଇତି ସ୍ମୃତିଃ
ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେହିଁ ଅନ୍ୟ ପାଖରୁ ଚୋରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଶାସ୍ତ୍ର କହେ, ଚୋରିଠାରୁ ବଡ଼ ଅଧର୍ମ କିଛି ନାହିଁ।
ହିଂସା ଚୈଵାପରା ତୃଷ୍ଣା ଯାଚ୍ଞାତ୍ମଜ୍ଞାନନାଶିକା । ଯଦେତଦ୍ଦ୍ରଵିଣଂ ନାମ ପ୍ରାଣା ହ୍ଯେତେ ବହିଶ୍ଚରାଃ ୨୭ ଦ୍ରଵିଣ। ସ ତସ୍ଯ ହରତେ ପ୍ରାଣାନ୍ଯୋ ଯସ୍ଯ ହରତେ ଧନମ୍ । ଏଵଂ କୃତ୍ଵା ସ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଭିନ୍ନଵୃତ୍ତୋ ଵ୍ରତଚ୍ଯୁତଃ
ହିଂସା, ଅତି ଲୋଭ ଓ ଭିକ୍ଷା ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଜ୍ଞାନକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଏହି ଧନଟି ଜୀବନ ସମାନ, କାରଣ ଏଗୁଡ଼ିକି ବାହାରକୁ ଚାଲିଥିବା ପ୍ରାଣଶକ୍ତି। ଯିଏ ଅନ୍ୟର ଧନ ନେଇଯାଏ, ସେ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ନେଇଯାଏ; ଏପରି କରି, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ, ନୀତିରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ଓ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ କରେ।
ଭୂଯୋ ନିର୍ଵେଦମାପନ୍ନଶ୍ଚରେଦ୍ଭିକ୍ଷୁରତଂଦ୍ରିତଃ । ଅକସ୍ମାଦେଵ ହିଂସାଂ ତୁ ଯଦି ଭିକ୍ଷୁଃ ସମାଚରେତ୍
ଯେତେବେଳେ ଯତି ନିରାଶ ହୁଏ, ସେ ଅଲସତା ବିନା ନିଜ ଆଚରଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଅଚାନକ ହିଂସା କରିଦିଏ—
କୁର୍ଯାତ୍କୃଚ୍ଛ୍ରାତିକୃଚ୍ଛ୍ରଂ ତୁ ଚାଂଦ୍ରାଯଣମଥାପି ଵା । ସ୍କଂଦେତେଂଦ୍ରିଯଦୌର୍ବଲ୍ଯାତ୍ସ୍ତ୍ରିଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯତିର୍ଯଦି
ସେ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ କରିବା ଉଚିତ; ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳତାରେ ଯତି ଜଣେ ଜଣାଣୀକୁ ଦେଖି ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ—
ତେନ ଧାରଯିତଵ୍ଯା ଵୈ ପ୍ରାଣାଯାମାସ୍ତୁ ଷୋଡଶ । ଦିଵାସ୍କଂଦେ ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରାଣାଯାମଶତଂ ବୁଧାଃ
ତେବେ ସେ ଷୋଳ ଟି ପ୍ରାଣାୟାମ କରିବା ଉଚିତ; ଦିନେ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଲେ, ତିନି ରାତି ତପସ୍ୟା ଦରକାର, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଶତଟି ପ୍ରାଣାୟାମ କହିଛନ୍ତି।
ଏକାନ୍ନେ ମଧୁମାଂସେ ଚ ନଵଶ୍ରାଦ୍ଧେ ତଥୈଵ ଚ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଲଵଣେ ଚୋକ୍ତଂ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ଵିଶୋଧନମ୍
ଏକାକି ଭୋଜନ, ମଧୁ, ମାଂସ ଖାଇବା, ନୂତନ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଭାଗ ନେବା, କିମ୍ବା ସିଧାସଳଖ ଲୁଣ ଖାଇଲେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ଧ୍ଯାନନିଷ୍ଠସ୍ଯ ସତତଂ ନଶ୍ଯତେ ସର୍ଵପାତକମ୍ । ତସ୍ମାନ୍ନାରାଯଣଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ତସ୍ଯ ଧ୍ଯାନପରୋ ଭଵେତ୍
ଯିଏ ଧ୍ୟାନରେ ଅଟୁଟ ରହେ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ତେଣୁ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସେ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ ହେବା ଉଚିତ।
ଯଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାକ୍ଷରମଵ୍ଯଯମ୍ । ଯୋଂତରାତ୍ମା ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ମହେଶ୍ଵରଃ
ଯେଉଁ ପରମ ଜ୍ୟୋତି ଅବିନାଶୀ, ଅଚଳ ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେଇ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ମହେଶ୍ୱର ଭାବେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ଏଷ ଦେଵୋ ମହାଦେଵଃ କେଵଲଃ ପରମଂ ଶିଵଃ । ତଦେଵାକ୍ଷରମଦ୍ଵୈତଂ ତଦା ନିତ୍ଯଂ ପରଂ ପଦମ୍
ଏହି ଦେବ, ମହାଦେବ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ପରମ ଶିବ; ଏହିଁଠି ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅବିନାଶୀ, ସେଇ ନିତ୍ୟ ପରମ ପଦ।
ତସ୍ମାନ୍ମହୀଯତେ ଦେଵେ ସ୍ଵଧାମ୍ନି ଜ୍ଞାନସଂଜ୍ଞିତେ । ଆତ୍ମଯୋଗାତ୍ପରେ ତତ୍ଵେ ମହାଦେଵସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ
ଏହି ଦେବ ନିଜ ଧାମରେ, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ପୂଜିତ; ଆତ୍ମାର ସହିତ ଉଚ୍ଚ ସତ୍ୟରେ ଏକତା ଦ୍ୱାରା, ସେ ମହାଦେବ ଭାବେ ପରିଚିତ।
ନାନ୍ଯଂ ଦେଵଂ ମହାଦେଵାଦ୍ଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି । ତମେଵାତ୍ମାନମନ୍ଵେତି ଯଃ ସ ଯାତି ପରଂ ପଦମ୍
ମହାଦେବ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତାକୁ ସେ ଦେଖେନାହିଁ; ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଅନୁସରେ, ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ମନ୍ଯଂତେ ଯେ ସ୍ଵମାତ୍ମାନଂ ଵିଭିନ୍ନଂ ପରମେଶ୍ଵରାତ୍ । ନ ତେ ପଶ୍ଯଂତି ତଂ ଦେଵଂ ଵୃଥା ତେଷାଂ ପରିଶ୍ରମଃ
ଯେମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପରମେଶ୍ୱରଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଇ ଦେବତାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କର ଶ୍ରମ ବ୍ଯର୍ଥ।
ଏକମେଵ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ତତ୍ତ୍ଵମଵ୍ଯଯମ୍ । ସ ଦେଵସ୍ତୁ ମହାଦେଵୋ ନୈତଦ୍ଵିଜ୍ଞାଯ ବଧ୍ଯତେ
ଏକମାତ୍ର ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଅବିନାଶୀ ସତ୍ୟ, ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ସେ ଦେବ ହେଉଛନ୍ତି ମହାଦେବ—ଏହା ଜାଣିନଥିଲେ, ମଣିଷ ବନ୍ଧନରେ ରହିଯାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ଯତେତ ନିଯତଂ ଯତିଃ ସଂଯତମାନସଃ । ଜ୍ଞାନଯୋଗରତଃ ଶାଂତୋ ମହାଦେଵପରାଯଣଃ
ତେଣୁ, ଯତି ଜଣେ ସଦା ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ, ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ, ଶାନ୍ତ ଓ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଶରଣ କରି।
ଏଷ ଵଃ କଥିତୋ ଵିପ୍ରା ଯତୀନାମାଶ୍ରମଃ ଶୁଭଃ । ପିତାମହେନ ମୁନିନା ଵିଭୁନା ପୂର୍ଵମୀରିତଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଶୁଭ ଆଶ୍ରମ ଆପଣମାନେଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ପିତାମହ ଋଷି ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିଲା।
ନାପୁତ୍ରଶିଷ୍ଯଯୋଗିଭ୍ଯୋ ଦଦ୍ଯାଦେଵମନୁତ୍ତମମ୍ । ଜ୍ଞାନଂ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯତିଧର୍ମ୍ମାଶ୍ରଯଂ ଶିଵମ୍
ପୁଅ, ଶିଷ୍ୟ କିମ୍ବା ଯୋଗୀଙ୍କୁ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେବତା, ଯତିଧର୍ମ ଓ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ କହିଥିବା ଜ୍ଞାନ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଇତି ଯତିନିଯମାନାମେତଦୁକ୍ତଂ ଵିଧାନଂ ସୁରଵରପରିତୋଷେ ଯଦ୍ଭଵେଦେକହେତୁଃ । ନ ଭଵତି ପୁନରେଷାମୁଦ୍ଭଵୋ ଵା ଵିନାଶଃ ପ୍ରତିହିତମନସୋ ଯେ ନିତ୍ଯମେଵାଚରଂତି
ଏପରି ଯତିମାନେ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିୟମ ଏଠାରେ କହାଯାଇଛି, ଯାହା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାର ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ। ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ସ୍ଥିର ଓ ଅଡ଼ିଗ, ସେମାନେ ଏହି ଆଚରଣକୁ ସଦା କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ପୁନଃ ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ନାଶ କେବେ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡର ସାଠିଏଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠାରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା।