ଯଃ ସର୍ଵତ୍ର ଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ନିର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵଶ୍ଚୈଵ ନିର୍ଭଯଃ । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଜ୍ଞାନସଂନ୍ଯାସୀ ଆତ୍ମନ୍ଯେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ କଥାରୁ ମୁକ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ ଓ ନିର୍ଭୟ, ସେ ଜ୍ଞାନ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର।
ଵେଦମେଵାଭ୍ଯସେନ୍ନିତ୍ଯଂ ନିରାଶୀର୍ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହଃ । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଵେଦସଂନ୍ଯାସୀ ମୁମୁକ୍ଷୁର୍ଵିଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ
ଯିଏ ନିତ୍ୟ ବେଦ ପଢ଼େ, ଆଶା ଓ ସଂପତ୍ତି ଛାଡ଼ି, ମୁକ୍ତି ଆଶା କରେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛି, ସେ ବେଦ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ତ୍ଵଗ୍ନିମାତ୍ମସାକୃତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣପରୋ ଦ୍ଵିଜଃ । ଜ୍ଞେଯଃ ସ କର୍ମସଂନ୍ଯାସୀ ମହାଯଜ୍ଞପରାଯଣଃ
ଯିଏ ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବି, ବ୍ରହ୍ମକୁ ଅର୍ପଣ କରିବାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖେ, ସେ ଦ୍ୱିଜନ୍ମା କର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ମହାଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ତ୍ରଯାଣାମପି ଚୈତେଷାଂ ଜ୍ଞାନୀ ତ୍ଵଭ୍ଯଧିକୋ ମତଃ । ନ ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ କାର୍ଯଂ ନ ଲିଂଗଂ ଵା ଵିପଶ୍ଚିତଃ
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟରୁ ଜ୍ଞାନୀକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଏ; ସେ ପାଇଁ କୌଣସି କର୍ମ ବା ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଜ୍ଞାନୀ।
ନିର୍ମମୋ ନିର୍ଭଯଃ ଶାଂତୋ ନିର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵଃ ପର୍ଣଭୋଜନଃ । ଜୀର୍ଣକୌପୀନଵାସାଃ ସ୍ଯାନ୍ନଗ୍ନୋ ଵା ଧ୍ଯାନତତ୍ପରଃ
ଯାହାର କିଛି ମମତା ନାହିଁ, ନିର୍ଭୟ, ଶାନ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ, ପତ୍ର ଖାଇଥିବା, ପୁରୁଣା କଉପୀନ ପିନ୍ଧିଥିବା କିମ୍ବା ନଗ୍ନ ଥିବା, ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର।
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଜିତାହାରୋ ଗ୍ରାମାଦନ୍ନଂ ସମାହରେତ୍ । ଅଧ୍ଯାତ୍ମରତିରାସୀତ ନିରପେକ୍ଷୋ ନିରାଶିଷଃ
ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଓ ଖାଦ୍ୟରେ ସଂଯମୀ, ସେ ଗାଁରୁ ଭିକ୍ଷା ଆଣିବା ଉଚିତ; ଆତ୍ମାରେ ରତ ରହିବା ଓ କୌଣସି ଆଶା ବା ଆଶ୍ରୟ ନ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଆତ୍ମନୈଵ ସହାଯେନ ସୁଖାର୍ଥଂ ଵିଚରେଦିହ । ନାଭିନଂଦେତ ମରଣଂ ନାଭିନଂଦେତ ଜୀଵନମ୍
ନିଜେ ନିଜ ସହାୟ ହୋଇ, ସୁଖ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ଉଚିତ; ମୃତ୍ୟୁ ବା ଜୀବନରେ କେବେ ଆନନ୍ଦ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
କାଲମେଵ ପ୍ରତୀକ୍ଷେତ ନିର୍ଦେଶଂ ଭୃତକୋ ଯଥା । ନାଧ୍ଯେତଵ୍ଯଂ ନ ଵର୍ତଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ନ କଦାଚନ
ଏକ ଭୃତ୍ୟ ଭଳି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; କେବେ ଅଧ୍ୟୟନ, କର୍ମ କିମ୍ବା ଶୁଣିବା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ଜ୍ଞାନପରୋ ଯୋଗୀ ବ୍ରହ୍ମଭୂଯାଯ କଲ୍ପତେ । ଏକଵାସାଥ ଵା ଵିଦ୍ଵାନ୍କୌପୀନାଚ୍ଛାଦନୋପି ଵା
ଏଭଳି ଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଯୋଗୀ ବ୍ରହ୍ମ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ; ସେ ଏକଟି ବସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା କଉପୀନ ମାତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ।
ମୁଂଡୀ ଶିଖୀ ଵାଥ ଭଵେତ୍ତ୍ରିଦଂଡୀ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହଃ । କାଷାଯଵାସାଃ ସତତଂ ଧ୍ଯାନଯୋଗପରାଯଣଃ
ସେ ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇଥିବା କିମ୍ବା ଶିଖା ରଖିଥିବା, କିମ୍ବା ତିନି ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଥିବା, ସମ୍ପତ୍ତି ରହିତ, ସବୁବେଳେ କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ହୋଇପାରେ।
ଗ୍ରାମାଂତେ ଵୃକ୍ଷମୂଲେ ଵା ଵସେଦ୍ଦେଵାଲଯେପି ଵା । ସମଃ ଶତ୍ରୌ ତଥା ମିତ୍ରେ ତଥା ମାନାପମାନଯୋଃ
ସେ ଗାଁର ଧାରେ, ଗଛ ତଳେ କିମ୍ବା ଦେଉଳରେ ବସିପାରେ; ଶତ୍ରୁ ଓ ବନ୍ଧୁ, ମାନ ଓ ଅପମାନରେ ସମଭାବ ରଖିଥିବା।
ଭୈକ୍ଷ୍ଯେଣ ଵର୍ତଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ନୈକାନ୍ନାଦୀ ଭଵେତ୍କ୍ଵଚ୍ଚିତ୍ । ଯସ୍ତୁ ମୋହେନ ଵାନ୍ଯସ୍ମାଦେକାନ୍ନାଦୀ ଭଵେଦ୍ଯତିଃ
ସେ ସବୁବେଳେ ଭିକ୍ଷା ଉପରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇବା ଉଚିତ, କେବେ ଏକ ଘରର ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯଦି ମୂଢ଼ତାରେ ଏକ ଘରର ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ସେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ନୁହେଁ।
ନ ତସ୍ଯ ନିଷ୍କୃତିଃ କାଚିଦ୍ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଦୃଶ୍ଯତେ । ରାଗଦ୍ଵେଷଵିଯୁକ୍ତାତ୍ମା ସମଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଂଚନଃ
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ମନ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ରହିତ, ମାଟି, ପଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ।
ପ୍ରାଣିହିଂସାନିଵୃତ୍ତଶ୍ଚ ମୌନୀ ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵନିସ୍ପୃହଃ । ଦୃଷ୍ଟିପୂତଂ ନ୍ଯସେତ୍ପାଦଂ ଵସ୍ତ୍ରପୂତଂ ଜଲଂ ପିବେତ୍
ସେ ପ୍ରାଣୀହିଂସା ଛାଡ଼ି, ମୌନ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ; ଦୃଷ୍ଟିରେ ପବିତ୍ର କରି ପାଦ ରଖେ, ବସ୍ତ୍ରରେ ପଛାଡ଼ି ଜଳ ପିଏ।
ସତ୍ଯପୂତାଂ ଵଦେଦ୍ଵାଣୀଂ ମନଃପୂତଂ ସମାଚରେତ୍ । ନୈକତ୍ର ନିଵସେଦ୍ଦେଶେ ଵର୍ଷାଭ୍ଯୋନ୍ଯତ୍ର ଭିକ୍ଷୁକଃ
ସତ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା କଥା କହିବା ଉଚିତ୍, ମନ ଶୁଦ୍ଧ ରଖି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏକ ଭିକ୍ଷୁ ଏକେଠି ଦେଶରେ ସବୁ ବର୍ଷାକାଳ ରୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍।
ସ୍ନାତ୍ଵା ଶୌଚଯୁତୋ ନିତ୍ଯଂ କମଂଡଲୁକରଃ ଶୁଚିଃ । ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯରତୋ ନିତ୍ଯଂ ଵନଵାସରତୋ ଭଵେତ୍
ନିତ୍ୟ ନିଷ୍ପତ୍ର ହୋଇ ସ୍ନାନ କରି, ସଫା ରହି, ଜଳଘଟ ଧରି, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସଦା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟରେ ଲାଗିଥିବା, ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇବା ଉଚିତ୍।
ମୋକ୍ଷଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ନିରତୋ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରୀ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ । ଦଂଭାହଂକାରନିର୍ମୁକ୍ତୋ ନିଂଦାପୈଶୁନ୍ଯଵର୍ଜିତଃ
ମୋକ୍ଷ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମନ ଲଗାଇ, ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଠକେଇ ଓ ଅହଂକାର ଛାଡି, ନିନ୍ଦା ଓ ଦୁଷ୍ଟତାରୁ ଦୂରେ ରହିବା ଉଚିତ୍।
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନଗୁଣୋପେତୋ ଯଦି ମୋକ୍ଷମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଅଭ୍ଯସେତ୍ସତତଂ ଦେଵଂ ପ୍ରଣଵାଖ୍ଯଂ ସନାତନମ୍
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଗୁଣରେ ଯେ ଯୁକ୍ତ, ସେ ଯଦି ମୋକ୍ଷ ପାଏ, ସେ ସଦା ପ୍ରଣବ ନାମକ ଶାଶ୍ୱତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍।
ସ୍ନାତ୍ଵାଚମ୍ଯ ଵିଧାନେନ ଶୁଚିର୍ଦେଵାଲଯାଦିଷୁ । ଯଜ୍ଞୋପଵୀତୀ ଶାଂତାତ୍ମା କୁଶପାଣିଃ ସମାହିତଃ
ବିଧିମତେ ସ୍ନାନ ଓ ଆଚମନ କରି, ଦେବାଳୟ ଓ ଏହାଭଳି ସ୍ଥାନରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଉପବୀତ ପିନ୍ଧି, ଶାନ୍ତ ମନ ରଖି, କୁଶା ଧରି, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ରହିବା ଉଚିତ୍।
ଧୌତକାଷାଯଵସନୋ ତସ୍ମିଞ୍ଛନ୍ନତନୂରୁହଃ । ଅଧିଯଜ୍ଞଂ ବ୍ରହ୍ମଜପେଦାଧିଦୈଵିକମେଵ ଚ
ଧୋଇଥିବା କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଦେହର ଲୋମ ଢାକି, ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ରହ୍ମ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଦେବତା ସମ୍ପର୍କିତ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍।
ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକଂ ଚ ସତତଂ ଵେଦାନ୍ତାଭିହିତଂ ଚ ଯତ୍ । ପୁତ୍ରେଷୁ ଚାଥ ନିଵସନ୍ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଯତିର୍ମୁନିଃ
ସଦା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବେଦାନ୍ତରେ ଥିବା ଜ୍ଞାନ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍। ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଏବଂ ତ୍ୟାଗୀ ମୁନି ରହିବା ଉଚିତ୍।
ଵେଦମେଵାଭ୍ଯସେନ୍ନିତ୍ଯଂ ସ ଯାତି ପରମାଂ ଗତିମ୍ । ଅହିଂସାସତ୍ଯମସ୍ତେଯଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ତପଃ ପରମ୍
ସେ ନିତ୍ୟ ବେଦ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍, ଏହିପରି ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଚୋରି ନକରିବା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ଧର୍ମ।
କ୍ଷମାଦଯା ଚ ସଂତୋଷୋ ଵ୍ରତାନ୍ଯସ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ । ଵେଦାଂତଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠୋ ଵା ପଂଚଯଜ୍ଞାନ୍ସମାହିତଃ
କ୍ଷମା, ଦୟା ଓ ସନ୍ତୋଷ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ବିଶେଷ ବ୍ରତ। ବେଦାନ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞରେ ଏକାଗ୍ର ହେବା ଉଚିତ୍।
କୁର୍ଯ୍ଯାଦହରହଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଭିକ୍ଷାର୍ଥେ ନୈଵ ତେନ ହି । ହୋମମଂତ୍ରାନ୍ଜପେନ୍ନିତ୍ଯଂ କାଲେକାଲେ ସମାହିତଃ
ସେ ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ କରି କେବଳ ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ଯିବା ଉଚିତ୍, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ନିତ୍ୟ ହୋମ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ୍।
ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଂ ଚାନ୍ଵହଂ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ସାଵିତ୍ରୀଂ ସଂଧ୍ଯଯୋର୍ଜପେତ୍ । ଧ୍ଯାଯୀତ ସତତଂ ଦେଵମେକାଂତଂ ପରମେଶ୍ଵରମ୍
ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଓ ସାନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସାବିତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ୍। ସେ ସଦା ଏକାନ୍ତରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଏକାନ୍ନଂ ଵର୍ଜଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ କାମଂ କ୍ରୋଧଂ ପରିଗ୍ରହମ୍ । ଏକଵାସା ଦ୍ଵିଵାସା ଵା ଶିଖୀ ଯଜ୍ଞୋପଵୀତଵାନ୍ । କମଂଡଲୁକରୋ ଵିଦ୍ଵାଂସ୍ତ୍ରିଦଂଡୋ ଯାତି ତତ୍ପରମ୍
ସେ ସଦା ଏକାକି ଖାଇବା, କାମନା, କ୍ରୋଧ ଓ ସଂପତ୍ତିରୁ ଦୂରେ ରହିବା ଉଚିତ୍। ଏକ କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଶିଖା ଓ ଉପବୀତ ପିନ୍ଧି, କମଣ୍ଡଳୁ ଧରି, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ତ୍ରିଦଣ୍ଡୀ ହୋଇ, ସେ ସେଇ ପରମ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ଯତିଧର୍ମନିରୂପଣଂ ନାମୈକୋନଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡରେ 'ଯତିଧର୍ମ ବିବେଚନ' ନାମକ ଉଣଷଠିଏଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ତ୍ଵାଶ୍ରମନିଷ୍ଠାନାଂ ଯତୀନାଂ ନିଯତାତ୍ମନାମ୍ । ଭୈକ୍ଷ୍ଯେଣ ଵର୍ତନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଫଲମୂଲୈରଥାପି ଵା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏଭଳି ଆଶ୍ରମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ନିୟମିତ ଆତ୍ମା ଥିବା ଯତିମାନେ ଭିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚଳାଇବା ଉଚିତ୍।
ଏକକାଲଂ ଚରେଦ୍ଭୈକ୍ଷ୍ଯଂ ନ ପ୍ରସଜ୍ଯେତ ଵିସ୍ତରମ୍ । ଭୈକ୍ଷ୍ଯେ ପ୍ରସକ୍ତୋ ହି ଯତିର୍ଵିଷଯେଷ୍ଵପି ସଜ୍ଜତି
ସେ ଏକଥର ମାତ୍ର ଭିକ୍ଷା ନେବା ଉଚିତ୍, ବେଶି ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କାରଣ, ଯେଉଁ ଯତି ଭିକ୍ଷାରେ ଆସକ୍ତ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ସପ୍ତାଗାରଂ ଚରେଦ୍ଭୈକ୍ଷ୍ଯମଲାଭେ ନ ପୁନଶ୍ଚରେତ୍ । ଗୋଦୋହମାତ୍ରଂ ତିଷ୍ଠେତ କାଲଂ ଭିକ୍ଷୁରଧୋମୁଖଃ
ସେ ସାତଟି ଘରରୁ ଭିକ୍ଷା ନେବା ଉଚିତ୍, ଯଦି ମିଳିଲା ନାହିଁ, ପୁଣି ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଭିକ୍ଷୁ ଗୋଅଠାରେ ଦୁଧ ଦୋହାର ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ଅପେକ୍ଷା କରି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରହିବା ଉଚିତ୍।