ଅନଗ୍ନିରନିକେତୋ ଵା ମୁନିର୍ମୋକ୍ଷପରୋ ଭଵେତ୍ । ତାପସେଷ୍ଵେଵ ଵିପ୍ରେଷୁ ଯାତ୍ରିକଂ ଭୈକ୍ଷମାହରେତ୍
କିମ୍ବା, ଅଗ୍ନି ବିନା ଓ ନିଜ ଘର ବିନା ଏକ ମୁନି ମୁକ୍ତି ଲାଗି ଲଗ୍ନ ରହିପାରେ; ତପସ୍ବୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଭିକ୍ଷା ନେଇପାରେ।
ଗୃହମେଧିଷୁ ଚାନ୍ଯେଷୁ ଦ୍ଵିଜେଷୁ ଵନଚାରିଷୁ । ଗ୍ରାମାଦାହୃତ୍ଯ ଚାଶ୍ନୀଯାଦଷ୍ଟୌ ଗ୍ରାସାନ୍ଵନେ ଵସନ୍
ଗୃହସ୍ଥ, ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗ୍ରାମରୁ ଆଠଟି ମୁଠା ଖାଦ୍ୟ ନେଇ, ଜଙ୍ଗଲରେ ବସି ଖାଇବା।
ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ପୁଟେନୈଵ ପାଣିନା ଶକଲେନ ଵା । ଵିଵିଧାଶ୍ଚୋପନିଷଦ ଆତ୍ମସଂସିଦ୍ଧଯେ ଜପେତ୍
ପତ୍ର, ହାତ କିମ୍ବା ଟୁକୁଡ଼ାରେ ନେଇ, ବିଭିନ୍ନ ଉପନିଷଦ୍ ପଢ଼ିବା, ନିଜ ଆତ୍ମାର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ।
ଵିଦ୍ଯାଵିଶେଷାନ୍ସାଵିତ୍ରୀଂ ରୁଦ୍ରାଧ୍ଯାଯଂ ତଥୈଵ ଚ । ମହାପ୍ରସ୍ଥାନିକଂ ଵାସୌ କୁର୍ଯ୍ଯାଦନଶନଂ ତଥା । ଅଗ୍ନିପ୍ରଵେଶମନ୍ଯଦ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣଵିଧୌ ସ୍ଥିତଃ
ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନ, ସାବିତ୍ରୀ ଓ ରୁଦ୍ର ଶ୍ଲୋକ ପ୍ରାକ୍ଟିସ କରିବା; ମହାପ୍ରସ୍ଥାନ, ଉପବାସ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ରହିବା।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ଵାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମାଚାରଧର୍ମୋ ନାମାଷ୍ଟପଂଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ, ସ୍ୱର୍ଗ ଖଣ୍ଡରେ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମର ଧର୍ମ ନାମକ ଅଠାଉଁଠି ଅଧ୍ୟାୟ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ଵନାଶ୍ରମେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ତୃତୀଯଂ ଭାଗମାଯୁଷଃ । ଚତୁର୍ଥଂ ଚାଯୁଷୋ ଭାଗଂ ସଂନ୍ଯାସେନ ନଯେତ୍କ୍ରମାତ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏପରି ଭାବରେ ଜଙ୍ଗଲ ଆଶ୍ରମରେ ଜୀବନର ତୃତୀୟ ଭାଗ କାଟି, ଚତୁର୍ଥ ଭାଗକୁ କ୍ରମେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଆଶ୍ରମରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଗ୍ନୀନାତ୍ମନି ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ଦ୍ଵିଜଃ ପ୍ରଵ୍ରଜିତୋ ଭଵେତ୍ । ଯୋଗାଭ୍ଯାସରତଃ ଶାଂତୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯାପରାଯଣଃ
ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜ ମନରେ ଅବସ୍ଥାପିତ କରି, ଦ୍ୱିଜନ୍ମା ଲୋକେ ଗୃହ ଛାଡ଼ି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲାଗିଥିବା, ଶାନ୍ତ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ହେବା ଉଚିତ।
ଯଦା ମନସି ସଂପନ୍ନଂ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ସର୍ଵଵସ୍ତୁଷୁ । ତଦା ସଂନ୍ଯାସମିଚ୍ଛେଚ୍ଚ ପତିତଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିପର୍ଯଯେ
ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ମନରେ ବିରକ୍ତି ଆସେ, ସେତେବେଳେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଆଶା କରିବା ଉଚିତ; ଯଦି ଏହା ପ୍ରତିକୂଳ ହୁଏ, ତେବେ ପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବ।
ପ୍ରାଜାପତ୍ଯାଂ ନିରୂପ୍ଯେଷ୍ଟିମାଗ୍ନେଯୀମଥଵା ପୁନଃ । ଦାଂତଃ ଶୁକ୍ଲକଷାଯୋସୌ ବ୍ରହ୍ମାଶ୍ରମମୁପାଶ୍ରଯେତ୍
ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନେୟ ଯଜ୍ଞ କରି, କିମ୍ବା ଦମୀ ଓ ଶୁଭ୍ର ହୋଇ, ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଆଶ୍ରମକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଜ୍ଞାନସଂନ୍ଯାସିନଃ କେଚିଦ୍ଵେଦସଂନ୍ଯାସିନୋଽପରେ । କର୍ମସଂନ୍ଯାସିନସ୍ତ୍ଵନ୍ଯେ ତ୍ରିଵିଧାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
କିଛି ଲୋକ ଜ୍ଞାନର ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଅନ୍ୟେ ବେଦର ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଆଉ କିଛି କର୍ମର ସନ୍ନ୍ୟାସୀ; ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ଯଃ ସର୍ଵତ୍ର ଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ନିର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵଶ୍ଚୈଵ ନିର୍ଭଯଃ । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଜ୍ଞାନସଂନ୍ଯାସୀ ଆତ୍ମନ୍ଯେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ କଥାରୁ ମୁକ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ ଓ ନିର୍ଭୟ, ସେ ଜ୍ଞାନ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର।
ଵେଦମେଵାଭ୍ଯସେନ୍ନିତ୍ଯଂ ନିରାଶୀର୍ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହଃ । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଵେଦସଂନ୍ଯାସୀ ମୁମୁକ୍ଷୁର୍ଵିଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ
ଯିଏ ନିତ୍ୟ ବେଦ ପଢ଼େ, ଆଶା ଓ ସଂପତ୍ତି ଛାଡ଼ି, ମୁକ୍ତି ଆଶା କରେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛି, ସେ ବେଦ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ତ୍ଵଗ୍ନିମାତ୍ମସାକୃତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣପରୋ ଦ୍ଵିଜଃ । ଜ୍ଞେଯଃ ସ କର୍ମସଂନ୍ଯାସୀ ମହାଯଜ୍ଞପରାଯଣଃ
ଯିଏ ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବି, ବ୍ରହ୍ମକୁ ଅର୍ପଣ କରିବାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖେ, ସେ ଦ୍ୱିଜନ୍ମା କର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ମହାଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ତ୍ରଯାଣାମପି ଚୈତେଷାଂ ଜ୍ଞାନୀ ତ୍ଵଭ୍ଯଧିକୋ ମତଃ । ନ ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ କାର୍ଯଂ ନ ଲିଂଗଂ ଵା ଵିପଶ୍ଚିତଃ
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟରୁ ଜ୍ଞାନୀକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଏ; ସେ ପାଇଁ କୌଣସି କର୍ମ ବା ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଜ୍ଞାନୀ।
ନିର୍ମମୋ ନିର୍ଭଯଃ ଶାଂତୋ ନିର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵଃ ପର୍ଣଭୋଜନଃ । ଜୀର୍ଣକୌପୀନଵାସାଃ ସ୍ଯାନ୍ନଗ୍ନୋ ଵା ଧ୍ଯାନତତ୍ପରଃ
ଯାହାର କିଛି ମମତା ନାହିଁ, ନିର୍ଭୟ, ଶାନ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ, ପତ୍ର ଖାଇଥିବା, ପୁରୁଣା କଉପୀନ ପିନ୍ଧିଥିବା କିମ୍ବା ନଗ୍ନ ଥିବା, ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର।
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଜିତାହାରୋ ଗ୍ରାମାଦନ୍ନଂ ସମାହରେତ୍ । ଅଧ୍ଯାତ୍ମରତିରାସୀତ ନିରପେକ୍ଷୋ ନିରାଶିଷଃ
ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଓ ଖାଦ୍ୟରେ ସଂଯମୀ, ସେ ଗାଁରୁ ଭିକ୍ଷା ଆଣିବା ଉଚିତ; ଆତ୍ମାରେ ରତ ରହିବା ଓ କୌଣସି ଆଶା ବା ଆଶ୍ରୟ ନ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଆତ୍ମନୈଵ ସହାଯେନ ସୁଖାର୍ଥଂ ଵିଚରେଦିହ । ନାଭିନଂଦେତ ମରଣଂ ନାଭିନଂଦେତ ଜୀଵନମ୍
ନିଜେ ନିଜ ସହାୟ ହୋଇ, ସୁଖ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ଉଚିତ; ମୃତ୍ୟୁ ବା ଜୀବନରେ କେବେ ଆନନ୍ଦ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
କାଲମେଵ ପ୍ରତୀକ୍ଷେତ ନିର୍ଦେଶଂ ଭୃତକୋ ଯଥା । ନାଧ୍ଯେତଵ୍ଯଂ ନ ଵର୍ତଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ନ କଦାଚନ
ଏକ ଭୃତ୍ୟ ଭଳି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; କେବେ ଅଧ୍ୟୟନ, କର୍ମ କିମ୍ବା ଶୁଣିବା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ଜ୍ଞାନପରୋ ଯୋଗୀ ବ୍ରହ୍ମଭୂଯାଯ କଲ୍ପତେ । ଏକଵାସାଥ ଵା ଵିଦ୍ଵାନ୍କୌପୀନାଚ୍ଛାଦନୋପି ଵା
ଏଭଳି ଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଯୋଗୀ ବ୍ରହ୍ମ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ; ସେ ଏକଟି ବସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା କଉପୀନ ମାତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ।
ମୁଂଡୀ ଶିଖୀ ଵାଥ ଭଵେତ୍ତ୍ରିଦଂଡୀ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହଃ । କାଷାଯଵାସାଃ ସତତଂ ଧ୍ଯାନଯୋଗପରାଯଣଃ
ସେ ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇଥିବା କିମ୍ବା ଶିଖା ରଖିଥିବା, କିମ୍ବା ତିନି ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଥିବା, ସମ୍ପତ୍ତି ରହିତ, ସବୁବେଳେ କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ହୋଇପାରେ।
ଗ୍ରାମାଂତେ ଵୃକ୍ଷମୂଲେ ଵା ଵସେଦ୍ଦେଵାଲଯେପି ଵା । ସମଃ ଶତ୍ରୌ ତଥା ମିତ୍ରେ ତଥା ମାନାପମାନଯୋଃ
ସେ ଗାଁର ଧାରେ, ଗଛ ତଳେ କିମ୍ବା ଦେଉଳରେ ବସିପାରେ; ଶତ୍ରୁ ଓ ବନ୍ଧୁ, ମାନ ଓ ଅପମାନରେ ସମଭାବ ରଖିଥିବା।
ଭୈକ୍ଷ୍ଯେଣ ଵର୍ତଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ନୈକାନ୍ନାଦୀ ଭଵେତ୍କ୍ଵଚ୍ଚିତ୍ । ଯସ୍ତୁ ମୋହେନ ଵାନ୍ଯସ୍ମାଦେକାନ୍ନାଦୀ ଭଵେଦ୍ଯତିଃ
ସେ ସବୁବେଳେ ଭିକ୍ଷା ଉପରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇବା ଉଚିତ, କେବେ ଏକ ଘରର ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯଦି ମୂଢ଼ତାରେ ଏକ ଘରର ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ସେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ନୁହେଁ।
ନ ତସ୍ଯ ନିଷ୍କୃତିଃ କାଚିଦ୍ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଦୃଶ୍ଯତେ । ରାଗଦ୍ଵେଷଵିଯୁକ୍ତାତ୍ମା ସମଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଂଚନଃ
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ମନ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ରହିତ, ମାଟି, ପଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ।
ପ୍ରାଣିହିଂସାନିଵୃତ୍ତଶ୍ଚ ମୌନୀ ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵନିସ୍ପୃହଃ । ଦୃଷ୍ଟିପୂତଂ ନ୍ଯସେତ୍ପାଦଂ ଵସ୍ତ୍ରପୂତଂ ଜଲଂ ପିବେତ୍
ସେ ପ୍ରାଣୀହିଂସା ଛାଡ଼ି, ମୌନ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ; ଦୃଷ୍ଟିରେ ପବିତ୍ର କରି ପାଦ ରଖେ, ବସ୍ତ୍ରରେ ପଛାଡ଼ି ଜଳ ପିଏ।
ସତ୍ଯପୂତାଂ ଵଦେଦ୍ଵାଣୀଂ ମନଃପୂତଂ ସମାଚରେତ୍ । ନୈକତ୍ର ନିଵସେଦ୍ଦେଶେ ଵର୍ଷାଭ୍ଯୋନ୍ଯତ୍ର ଭିକ୍ଷୁକଃ
ସତ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା କଥା କହିବା ଉଚିତ୍, ମନ ଶୁଦ୍ଧ ରଖି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏକ ଭିକ୍ଷୁ ଏକେଠି ଦେଶରେ ସବୁ ବର୍ଷାକାଳ ରୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍।
ସ୍ନାତ୍ଵା ଶୌଚଯୁତୋ ନିତ୍ଯଂ କମଂଡଲୁକରଃ ଶୁଚିଃ । ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯରତୋ ନିତ୍ଯଂ ଵନଵାସରତୋ ଭଵେତ୍
ନିତ୍ୟ ନିଷ୍ପତ୍ର ହୋଇ ସ୍ନାନ କରି, ସଫା ରହି, ଜଳଘଟ ଧରି, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସଦା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟରେ ଲାଗିଥିବା, ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇବା ଉଚିତ୍।
ମୋକ୍ଷଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ନିରତୋ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରୀ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ । ଦଂଭାହଂକାରନିର୍ମୁକ୍ତୋ ନିଂଦାପୈଶୁନ୍ଯଵର୍ଜିତଃ
ମୋକ୍ଷ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମନ ଲଗାଇ, ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଠକେଇ ଓ ଅହଂକାର ଛାଡି, ନିନ୍ଦା ଓ ଦୁଷ୍ଟତାରୁ ଦୂରେ ରହିବା ଉଚିତ୍।
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନଗୁଣୋପେତୋ ଯଦି ମୋକ୍ଷମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଅଭ୍ଯସେତ୍ସତତଂ ଦେଵଂ ପ୍ରଣଵାଖ୍ଯଂ ସନାତନମ୍
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଗୁଣରେ ଯେ ଯୁକ୍ତ, ସେ ଯଦି ମୋକ୍ଷ ପାଏ, ସେ ସଦା ପ୍ରଣବ ନାମକ ଶାଶ୍ୱତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍।
ସ୍ନାତ୍ଵାଚମ୍ଯ ଵିଧାନେନ ଶୁଚିର୍ଦେଵାଲଯାଦିଷୁ । ଯଜ୍ଞୋପଵୀତୀ ଶାଂତାତ୍ମା କୁଶପାଣିଃ ସମାହିତଃ
ବିଧିମତେ ସ୍ନାନ ଓ ଆଚମନ କରି, ଦେବାଳୟ ଓ ଏହାଭଳି ସ୍ଥାନରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଉପବୀତ ପିନ୍ଧି, ଶାନ୍ତ ମନ ରଖି, କୁଶା ଧରି, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ରହିବା ଉଚିତ୍।
ଧୌତକାଷାଯଵସନୋ ତସ୍ମିଞ୍ଛନ୍ନତନୂରୁହଃ । ଅଧିଯଜ୍ଞଂ ବ୍ରହ୍ମଜପେଦାଧିଦୈଵିକମେଵ ଚ
ଧୋଇଥିବା କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଦେହର ଲୋମ ଢାକି, ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ରହ୍ମ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଦେବତା ସମ୍ପର୍କିତ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍।