ନକ୍ତଂ ଚାନ୍ନଂ ସମଶ୍ନୀଯାଦ୍ଦିଵା ଚାହୃତ୍ଯ ଶକ୍ତିତଃ । ଚତୁର୍ଥକାଲକୋ ଵା ସ୍ଯାତ୍କିଂ ଵାପ୍ଯଷ୍ଟମକାଲିକଃ
ସେ ରାତିରେ ଖାଇପାରେ, କିମ୍ବା ଦିନେ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଜମା କରିପାରେ; ଚତୁର୍ଥ କାଳରେ କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟମ କାଳରେ ଖାଇପାରେ।
ଚାଂଦ୍ରାଯଣଵିଧାନୈର୍ଵା ଶୁକ୍ଲେକୃଷ୍ଣେ ଚ ଵର୍ଜଯେତ୍ । ପକ୍ଷେପକ୍ଷେ ସମଶ୍ନୀଯାଦ୍ଯଵାଗୂଂ କ୍ଵଥିତାଂ ସକୃତ୍
ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରତି ପକ୍ଷରେ ଏକବାର ଚାଉଳ ଦଳି ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଖିର ଖାଇବା ଉଚିତ।
ପୁଷ୍ପମୂଲଫଲୈର୍ଵାପି କେଵଲୈର୍ଵର୍ତଯେତ୍ସଦା । ସ୍ଵାଭାଵିକୈଃ ସ୍ଵଯଂଶୀର୍ଣୈର୍ଵୈଖାନସମତେ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ସଦା ଫୁଲ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ମାତ୍ର ଖାଇ ଜୀବନ ଚଳାଇପାରେ; ସ୍ୱଭାବିକ ଭାବରେ ପଡିଥିବା ଗଛର ଫଳ ଓ ଫୁଲ ନେଇ, ବୈଖାନସ ପଦ୍ଧତିରେ ଅଟୁଟ ରହିପାରେ।
ଭୂମୌ ଵା ପରିଵର୍ତେତ ତିଷ୍ଠେଦ୍ଵା ପ୍ରପଦୈର୍ଦିନମ୍ । ସ୍ଥାନାସନାଭ୍ଯାଂ ଵିହରେନ୍ନ କ୍ଵଚିଦ୍ଧୈର୍ଯ୍ଯମୁତ୍ସୃଜେତ୍
ସେ ଭୂମିରେ ଗୁଡି ହେବା କିମ୍ବା ଦିନ ସାରା ଦୁଇ ପା ଉପରେ ଦଢି ରହିପାରେ; ଦଢିବା ଓ ବସିବା ମାଧ୍ୟମରେ ଚଳିବା, କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଛାଡିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ପଂଚତପାଶ୍ଚ ସ୍ଯାଦ୍ଵର୍ଷାସ୍ଵଭ୍ରାଵକାଶିକଃ । ଆର୍ଦ୍ରଵାସାଶ୍ଚ ହେମଂତେ କ୍ରମଶୋ ଵର୍ଦ୍ଧଯେତ୍ତପଃ
ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପ କରିବା ଉଚିତ; ବର୍ଷାରେ ଗୁହାରେ ବସିବା; ଶୀତକାଳରେ ଭିଜା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିବା, ଦୀରେ ଦୀରେ ତପସ୍ୟା ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ।
ଉପସ୍ପୃଶେତ୍ତ୍ରିଷଵଣଂ ପିତୃଦେଵାଂଶ୍ଚ ତର୍ପଯେତ୍ । ଏକପାଦେନ ତିଷ୍ଠେତ ମରୀଚିଂ ଵା ପିବେତ୍ସଦା
ତିନିବାର ଦିନେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ପିତୃ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେବା; ଏକ ପାଉଁ ଉପରେ ଦଢି ରହିବା କିମ୍ବା ସଦା ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପିଇବା।
ପଂଚାଗ୍ନିଧୂମଗୋ ଵା ସ୍ଯାଦୂଷ୍ମଗଃ ସୋମପୋପି ଵା । ପଯଃ ପିବେଚ୍ଛୁକ୍ଲପକ୍ଷେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତୁ ଗୋମଯମ୍
ପଞ୍ଚାଗ୍ନିର ଧୂଆଁ ଭିତରେ ରହିବା କିମ୍ବା ଉତ୍ତାପ ଖାଇବା କିମ୍ବା ସୋମରସ ପିଇବା; ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ଦୁଧ ପିଇବା, କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ଗୋମୟ ପିଇବା।
ଶୀର୍ଣପର୍ଣାଶନୋ ଵା ସ୍ଯାତ୍କୃଚ୍ଛ୍ରୈର୍ଵା ଵର୍ତଯେତ୍ସଦା । ଯୋଗାଭ୍ଯାସରତଶ୍ଚ ସ୍ଯାଦ୍ରୁଦ୍ରାଧ୍ଯାଯୀ ଭଵେତ୍ସଦା
ସେ ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ଖାଇପାରେ, କିମ୍ବା ସଦା କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିପାରେ; ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲଗ୍ନ ରହିବା ଓ ସଦା ରୁଦ୍ର ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ିବା।
ଅଥର୍ଵଶିରସୋଧ୍ଯେତା ଵେଦାଂତାଭ୍ଯାସତତ୍ପରଃ । ଯମାନ୍ସେଵେତ ସତତଂ ନିଯମାଂଶ୍ଚାପ୍ଯତଂଦ୍ରିତଃ
ଅଥର୍ବଶିରସ୍ ପଢ଼ିବା ଓ ବେଦାନ୍ତ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲଗ୍ନ ରହିବା; ସଦା ଯମ ଓ ନିୟମ ପାଳନ କରିବା, ଅଲସ ନ ହେବା।
ଅଥ ଚାଗ୍ନୀନ୍ସମାରୋପ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମନି ଧ୍ଯାନତତ୍ପରଃ
ପରେ, ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜ ମନରେ ବସାଇ, ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ ରହିବା ଉଚିତ।
ଅନଗ୍ନିରନିକେତୋ ଵା ମୁନିର୍ମୋକ୍ଷପରୋ ଭଵେତ୍ । ତାପସେଷ୍ଵେଵ ଵିପ୍ରେଷୁ ଯାତ୍ରିକଂ ଭୈକ୍ଷମାହରେତ୍
କିମ୍ବା, ଅଗ୍ନି ବିନା ଓ ନିଜ ଘର ବିନା ଏକ ମୁନି ମୁକ୍ତି ଲାଗି ଲଗ୍ନ ରହିପାରେ; ତପସ୍ବୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଭିକ୍ଷା ନେଇପାରେ।
ଗୃହମେଧିଷୁ ଚାନ୍ଯେଷୁ ଦ୍ଵିଜେଷୁ ଵନଚାରିଷୁ । ଗ୍ରାମାଦାହୃତ୍ଯ ଚାଶ୍ନୀଯାଦଷ୍ଟୌ ଗ୍ରାସାନ୍ଵନେ ଵସନ୍
ଗୃହସ୍ଥ, ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗ୍ରାମରୁ ଆଠଟି ମୁଠା ଖାଦ୍ୟ ନେଇ, ଜଙ୍ଗଲରେ ବସି ଖାଇବା।
ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ପୁଟେନୈଵ ପାଣିନା ଶକଲେନ ଵା । ଵିଵିଧାଶ୍ଚୋପନିଷଦ ଆତ୍ମସଂସିଦ୍ଧଯେ ଜପେତ୍
ପତ୍ର, ହାତ କିମ୍ବା ଟୁକୁଡ଼ାରେ ନେଇ, ବିଭିନ୍ନ ଉପନିଷଦ୍ ପଢ଼ିବା, ନିଜ ଆତ୍ମାର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ।
ଵିଦ୍ଯାଵିଶେଷାନ୍ସାଵିତ୍ରୀଂ ରୁଦ୍ରାଧ୍ଯାଯଂ ତଥୈଵ ଚ । ମହାପ୍ରସ୍ଥାନିକଂ ଵାସୌ କୁର୍ଯ୍ଯାଦନଶନଂ ତଥା । ଅଗ୍ନିପ୍ରଵେଶମନ୍ଯଦ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣଵିଧୌ ସ୍ଥିତଃ
ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନ, ସାବିତ୍ରୀ ଓ ରୁଦ୍ର ଶ୍ଲୋକ ପ୍ରାକ୍ଟିସ କରିବା; ମହାପ୍ରସ୍ଥାନ, ଉପବାସ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ରହିବା।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ଵାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମାଚାରଧର୍ମୋ ନାମାଷ୍ଟପଂଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ, ସ୍ୱର୍ଗ ଖଣ୍ଡରେ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମର ଧର୍ମ ନାମକ ଅଠାଉଁଠି ଅଧ୍ୟାୟ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ଵନାଶ୍ରମେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ତୃତୀଯଂ ଭାଗମାଯୁଷଃ । ଚତୁର୍ଥଂ ଚାଯୁଷୋ ଭାଗଂ ସଂନ୍ଯାସେନ ନଯେତ୍କ୍ରମାତ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏପରି ଭାବରେ ଜଙ୍ଗଲ ଆଶ୍ରମରେ ଜୀବନର ତୃତୀୟ ଭାଗ କାଟି, ଚତୁର୍ଥ ଭାଗକୁ କ୍ରମେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଆଶ୍ରମରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଗ୍ନୀନାତ୍ମନି ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ଦ୍ଵିଜଃ ପ୍ରଵ୍ରଜିତୋ ଭଵେତ୍ । ଯୋଗାଭ୍ଯାସରତଃ ଶାଂତୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯାପରାଯଣଃ
ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜ ମନରେ ଅବସ୍ଥାପିତ କରି, ଦ୍ୱିଜନ୍ମା ଲୋକେ ଗୃହ ଛାଡ଼ି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲାଗିଥିବା, ଶାନ୍ତ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ହେବା ଉଚିତ।
ଯଦା ମନସି ସଂପନ୍ନଂ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ସର୍ଵଵସ୍ତୁଷୁ । ତଦା ସଂନ୍ଯାସମିଚ୍ଛେଚ୍ଚ ପତିତଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିପର୍ଯଯେ
ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ମନରେ ବିରକ୍ତି ଆସେ, ସେତେବେଳେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଆଶା କରିବା ଉଚିତ; ଯଦି ଏହା ପ୍ରତିକୂଳ ହୁଏ, ତେବେ ପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବ।
ପ୍ରାଜାପତ୍ଯାଂ ନିରୂପ୍ଯେଷ୍ଟିମାଗ୍ନେଯୀମଥଵା ପୁନଃ । ଦାଂତଃ ଶୁକ୍ଲକଷାଯୋସୌ ବ୍ରହ୍ମାଶ୍ରମମୁପାଶ୍ରଯେତ୍
ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନେୟ ଯଜ୍ଞ କରି, କିମ୍ବା ଦମୀ ଓ ଶୁଭ୍ର ହୋଇ, ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଆଶ୍ରମକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଜ୍ଞାନସଂନ୍ଯାସିନଃ କେଚିଦ୍ଵେଦସଂନ୍ଯାସିନୋଽପରେ । କର୍ମସଂନ୍ଯାସିନସ୍ତ୍ଵନ୍ଯେ ତ୍ରିଵିଧାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
କିଛି ଲୋକ ଜ୍ଞାନର ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଅନ୍ୟେ ବେଦର ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଆଉ କିଛି କର୍ମର ସନ୍ନ୍ୟାସୀ; ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ଯଃ ସର୍ଵତ୍ର ଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ନିର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵଶ୍ଚୈଵ ନିର୍ଭଯଃ । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଜ୍ଞାନସଂନ୍ଯାସୀ ଆତ୍ମନ୍ଯେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ କଥାରୁ ମୁକ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ ଓ ନିର୍ଭୟ, ସେ ଜ୍ଞାନ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର।
ଵେଦମେଵାଭ୍ଯସେନ୍ନିତ୍ଯଂ ନିରାଶୀର୍ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହଃ । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଵେଦସଂନ୍ଯାସୀ ମୁମୁକ୍ଷୁର୍ଵିଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ
ଯିଏ ନିତ୍ୟ ବେଦ ପଢ଼େ, ଆଶା ଓ ସଂପତ୍ତି ଛାଡ଼ି, ମୁକ୍ତି ଆଶା କରେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛି, ସେ ବେଦ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ତ୍ଵଗ୍ନିମାତ୍ମସାକୃତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣପରୋ ଦ୍ଵିଜଃ । ଜ୍ଞେଯଃ ସ କର୍ମସଂନ୍ଯାସୀ ମହାଯଜ୍ଞପରାଯଣଃ
ଯିଏ ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବି, ବ୍ରହ୍ମକୁ ଅର୍ପଣ କରିବାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖେ, ସେ ଦ୍ୱିଜନ୍ମା କର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ମହାଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ତ୍ରଯାଣାମପି ଚୈତେଷାଂ ଜ୍ଞାନୀ ତ୍ଵଭ୍ଯଧିକୋ ମତଃ । ନ ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ କାର୍ଯଂ ନ ଲିଂଗଂ ଵା ଵିପଶ୍ଚିତଃ
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟରୁ ଜ୍ଞାନୀକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଏ; ସେ ପାଇଁ କୌଣସି କର୍ମ ବା ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଜ୍ଞାନୀ।
ନିର୍ମମୋ ନିର୍ଭଯଃ ଶାଂତୋ ନିର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵଃ ପର୍ଣଭୋଜନଃ । ଜୀର୍ଣକୌପୀନଵାସାଃ ସ୍ଯାନ୍ନଗ୍ନୋ ଵା ଧ୍ଯାନତତ୍ପରଃ
ଯାହାର କିଛି ମମତା ନାହିଁ, ନିର୍ଭୟ, ଶାନ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ, ପତ୍ର ଖାଇଥିବା, ପୁରୁଣା କଉପୀନ ପିନ୍ଧିଥିବା କିମ୍ବା ନଗ୍ନ ଥିବା, ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର।
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଜିତାହାରୋ ଗ୍ରାମାଦନ୍ନଂ ସମାହରେତ୍ । ଅଧ୍ଯାତ୍ମରତିରାସୀତ ନିରପେକ୍ଷୋ ନିରାଶିଷଃ
ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଓ ଖାଦ୍ୟରେ ସଂଯମୀ, ସେ ଗାଁରୁ ଭିକ୍ଷା ଆଣିବା ଉଚିତ; ଆତ୍ମାରେ ରତ ରହିବା ଓ କୌଣସି ଆଶା ବା ଆଶ୍ରୟ ନ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଆତ୍ମନୈଵ ସହାଯେନ ସୁଖାର୍ଥଂ ଵିଚରେଦିହ । ନାଭିନଂଦେତ ମରଣଂ ନାଭିନଂଦେତ ଜୀଵନମ୍
ନିଜେ ନିଜ ସହାୟ ହୋଇ, ସୁଖ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ଉଚିତ; ମୃତ୍ୟୁ ବା ଜୀବନରେ କେବେ ଆନନ୍ଦ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
କାଲମେଵ ପ୍ରତୀକ୍ଷେତ ନିର୍ଦେଶଂ ଭୃତକୋ ଯଥା । ନାଧ୍ଯେତଵ୍ଯଂ ନ ଵର୍ତଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ନ କଦାଚନ
ଏକ ଭୃତ୍ୟ ଭଳି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; କେବେ ଅଧ୍ୟୟନ, କର୍ମ କିମ୍ବା ଶୁଣିବା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ଜ୍ଞାନପରୋ ଯୋଗୀ ବ୍ରହ୍ମଭୂଯାଯ କଲ୍ପତେ । ଏକଵାସାଥ ଵା ଵିଦ୍ଵାନ୍କୌପୀନାଚ୍ଛାଦନୋପି ଵା
ଏଭଳି ଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଯୋଗୀ ବ୍ରହ୍ମ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ; ସେ ଏକଟି ବସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା କଉପୀନ ମାତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ।
ମୁଂଡୀ ଶିଖୀ ଵାଥ ଭଵେତ୍ତ୍ରିଦଂଡୀ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହଃ । କାଷାଯଵାସାଃ ସତତଂ ଧ୍ଯାନଯୋଗପରାଯଣଃ
ସେ ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇଥିବା କିମ୍ବା ଶିଖା ରଖିଥିବା, କିମ୍ବା ତିନି ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଥିବା, ସମ୍ପତ୍ତି ରହିତ, ସବୁବେଳେ କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ହୋଇପାରେ।